Αρχαία ελληνικά: Τρίτη κλίση ουσιαστικών (2ο μέρος)

Κωνσταντίνος Μάντης | Best Blogger Tips
Print Friendly and PDF
Debra and Dave Vanderlaan

Αρχαία ελληνικά: Τρίτη κλίση ουσιαστικών (2ο μέρος) 
(Δείτε: 1ο μέρος

Ημιφωνόληκτα

Τα ημιφωνόληκτα τριτόκλιτα ουσιαστικά κατά το χαρακτήρα είναι:
α) ενρινόληκτα (δηλ. με χαρακτήρα ν)
β) υγρόληκτα (δηλ. με χαρακτήρα λ, ρ)
γ) σιγμόληκτα (δηλ. με χαρακτήρα σ).

[Τριτόκλιτα με χαρακτήρα μ δεν υπάρχουν.]

I. Ενρινόληκτα (χαρακτ. ν)

α) Μονόθεμα: καταληκτικά σε -ις (γεν. -νος) και ακατάληκτα σε -αν (γεν. -νος), -ην (γεν. -ηνος) και -ων (γεν. -ωνος)

Ενικός αριθμός
κτίς - τς κτνος - τ κτνι - τήν κτνα - () κτίς

Πληθυντικός αριθμός
α κτνες - τν κτίνων - τας κτίσι(ν) - τάς κτνας - () κτνες

Ενικός αριθμός ( δίς = (ποιητ.) πόνος του τοκετού (συνηθ. πληθ. δνες))
δίς - τς δνος - τ δνι - τήν δνα - () δίς

Πληθυντικός αριθμός
α δνες - τν δίνων - τας δσι(ν) - τάς δνας - () δνες

Ενικός αριθμός ( ς = νεύρο, λεπτό νήμα, δύναμη)
ς - τς νός - τ νί - τήν να - () ς

Πληθυντικός αριθμός
α νες - τν νν - τας σί(ν) - τάς νας - () νες

Ενικός αριθμός
δελφίς - το δελφνος - τ δελφνι - τόν δελφνα - () δελφίς

Πληθυντικός αριθμός
ο δελφνες - τν δελφίνων - τος δελφσι(ν) - τούς δελφνας - () δελφνες

Ενικός αριθμός ( κτείς = χτένι)
κτείς - το κτενός - τ κτενί - τόν κτένα - () κτείς

Πληθυντικός αριθμός
ο κτένες - τν κτενν - τος κτεσί(ν) - τούς κτένας - () κτένες

Ενικός αριθμός ( Γόρτυς = πόλη της Αρκαδίας)
Γόρτυς - τς Γόρτυνος - τ Γόρτυνι - τήν Γόρτυνα - () Γόρτυς

Ενικός αριθμός
Τιτάν - το Τιτνος - τ Τιτνι - τόν Τιτνα - () Τιτάν

Πληθυντικός αριθμός
ο Τιτνες - τν Τιτάνων - τος Τιτσι(ν) - τούς Τιτνας - () Τιτνες

Ενικός αριθμός
μεγιστάν - το μεγιστνος - τ μεγιστνι - τόν μεγιστνα - () μεγιστάν

Πληθυντικός αριθμός
ο μεγιστνες - τν μεγιστάνων - τος μεγιστσι(ν) - τούς μεγιστνας - () μεγιστνες

Ενικός αριθμός
παιάν - το παινος - τ παινι - τόν παινα - () παιάν

Πληθυντικός αριθμός
ο παινες - τν παιάνων - τος παισι(ν) - τούς παινας - () παινες

Ενικός αριθμός
λκμάν - το λκμνος - τ λκμνι - τόν λκμνα - () λκμάν

Ενικός αριθμός
Πάν - το Πανός - τ Πανί - τόν Πνα - () Πάν

Ενικός αριθμός
λλην - το λληνος - τ λληνι - τόν λληνα - () λλην

Πληθυντικός αριθμός
ο λληνες - τν λλήνων - τος λλησι(ν) - τούς λληνας - () λληνες

Ενικός αριθμός
κηφήν - το κηφνος - τ κηφνι - τόν κηφνα - () κηφήν

Πληθυντικός αριθμός
ο κηφνες - τν κηφήνων - τος κηφσι(ν) - τούς κηφνας - () κηφνες

Ενικός αριθμός
πυρήν - το πυρνος - τ πυρνι - τόν πυρνα - () πυρήν

Πληθυντικός αριθμός
ο πυρνες - τν πυρήνων - τος πυρσι(ν) - τούς πυρνας - () πυρνες

Ενικός αριθμός
μήν - το μηνός - τ μηνί - τόν μνα - () μήν

Πληθυντικός αριθμός
ο μνες - τν μηνν - τος μησί(ν) - τούς μνας - () μνες

Ενικός αριθμός ( σειρήν = γοητεία ωραίων λόγων· ως κυρ, όν. Σειρήν, θαλασσινή θεότητα που γοητεύει με τη φωνή της τους ναυτικούς)
σειρήν - τς σειρνος - τ σειρνι - τήν σειρνα - () σειρήν

Πληθυντικός αριθμός
α σειρνες - τν σειρήνων - τας σειρσι(ν) - τάς σειρνας - () σειρνες

Ενικός αριθμός
χειμών - το χειμνος - τ χειμνι - τόν χειμνα - () χειμών

Πληθυντικός αριθμός
ο χειμνες - τν χειμώνων - τος χειμσι(ν) - τούς χειμνας - () χειμνες

Ενικός αριθμός
λαιών - το λαινος - τ λαινι - τόν λαινα - () λαιών

Πληθυντικός αριθμός
ο λαινες - τν λαιώνων - τος λαισι(ν) - τούς λαινας - () λαινες

Ενικός αριθμός ( παρθενών = μέρος του σπιτιού, όπου έμεναν οι παρθένες· ως κυρ. όν. Παρθενών, ναός στην Ακρόπολη της Αθήνας)
παρθενών - το παρθεννος - τ παρθεννι - τόν παρθεννα - () παρθενών

Πληθυντικός αριθμός
ο παρθεννες - τν παρθενώνων - τος παρθενσι(ν) - τούς παρθεννας -  () παρθεννες

Ενικός αριθμός ( γάστρων = κοιλαράς)
γάστρων - το γάστρωνος - τ γάστρωνι - τόν γάστρωνα - () γάστρων

Πληθυντικός αριθμός
ο γάστρωνες - τν γαστρώνων - τος γάστρωσι(ν) - τούς γάστρωνας - () γάστρωνες

Ενικός αριθμός
γάθων - το γάθωνος - τ γάθωνι - τόν γάθωνα - () γάθων

Ενικός αριθμός
νθεστηριών - το νθεστηρινος - τ νθεστηρινι - τόν νθεστηρινα - () νθεστηριών

Ενικός αριθμός
λικών - το λικνος - τ λικνι - τόν λικνα - () λικών

Ενικός αριθμός
Λάκων - το Λάκωνος - τ Λάκωνι - τόν Λάκωνα - () Λάκων

Πληθυντικός αριθμός
ο Λάκωνες - τν Λακώνων - τος Λάκωσι(ν) - τούς Λάκωνας - () Λάκωνες

Ενικός αριθμός ( δόλων = μικρό πανί της πλώρης στα ιστιοφόρα· μαχαίρι ή σπαθάκι κρυμμένο μέσα σε ραβδί, στιλέτο)
δόλων - το δόλωνος - τ δόλωνι - τόν δόλωνα - () δόλων

Πληθυντικός αριθμός
ο δόλωνες - τν δολώνων - τος δόλωσι(ν) - τούς δόλωνας - () δόλωνες

Ενικός αριθμός ( κλύδων = κύμα, κλυδωνισμός)
κλύδων - το κλύδωνος - τ κλύδωνι - τόν κλύδωνα - () κλύδων

Πληθυντικός αριθμός
ο κλύδωνες - τν κλυδώνων - τος κλύδωσι(ν) - τούς κλύδωνας - () κλύδωνες

Ενικός αριθμός
γών - το γνος - τ γνι - τόν γνα - () γών

Πληθυντικός αριθμός
ο γνες - τν γώνων - τος γσι(ν) - τούς γνας - () γνες

Ενικός αριθμός
αών - το αἰῶνος - τ αἰῶνι - τόν αἰῶνα - () αών

Πληθυντικός αριθμός
ο αἰῶνες - τν αώνων - τος αἰῶσι(ν) - τούς αἰῶνας - () αἰῶνες

Ενικός αριθμός ( κολοφών = το ακρότατο σημείο ενός πράγματος, ως κύρ. όν. Κολοφν (-νος), πόλη της Ιωνίας στη Μ. Ασία)
κολοφών - το κολοφνος - τ κολοφνι - τόν κολοφνα - () κολοφών

Πληθυντικός αριθμός
ο κολοφνες - τν κολοφώνων - τος κολοφσι(ν) - τούς κολοφνας - () κολοφνες

Ενικός αριθμός ( τυφν = θύελλα, ανεμοστρόβιλος, ως κύρ. όν. Τυφν (-νος), γίγαντας, πατέρας των ανέμων)
τυφν - το τυφνος - τ τυφνι - τόν τυφνα - () τυφν

Πληθυντικός αριθμός
ο τυφνες - τν τυφώνων - τος τυφσι(ν) - τούς τυφνας - () τυφνες

Ενικός αριθμός
ποιμήν - το ποιμένος - τ ποιμένι - τόν ποιμένα - () ποιμήν

Πληθυντικός αριθμός
ο ποιμένες - τν ποιμένων - τος ποιμέσι(ν) - τούς ποιμένας - () ποιμένες

Ενικός αριθμός ( αχήν = τράχηλος)
αχήν - το αχένος - τ αχένι - τόν αχένα - () αχήν

Πληθυντικός αριθμός
ο αχένες - τν αχένων - τος αχέσι(ν) - τούς αχένας - () αχένες

Ενικός αριθμός ( μήν = λεπτό δέρμα, μεμβράνη)
μήν - το μένος - τ μένι - τόν μένα - () μήν

Πληθυντικός αριθμός
ο μένες - τν μένων - τος μέσι(ν) - τούς μένας - () μένες

Ενικός αριθμός
πυθμήν - το πυθμένος - τ πυθμένι - τόν πυθμένα - () πυθμήν

Πληθυντικός αριθμός
ο πυθμένες - τν πυθμένων - τος πυθμέσι(ν) - τούς πυθμένας - () πυθμένες

Ενικός αριθμός
γεμών - το γεμόνος - τ γεμόνι - τόν γεμόνα - () γεμών

Πληθυντικός αριθμός
ο γεμόνες - τν γεμόνων - τος γεμόσι(ν) - τούς γεμόνας - () γεμόνες

Ενικός αριθμός
εκών - τς εκόνος - τ εκόνι - τήν εκόνα - () εκών

Πληθυντικός αριθμός
α εκόνες - τν εκόνων - τας εκόσι(ν) - τάς εκόνας - () εκόνες

Ενικός αριθμός
ηδών - τς ηδόνος - τ ηδόνι - τήν ηδόνα - () ηδών

Πληθυντικός αριθμός
α ηδόνες - τν ηδόνων - τας ηδόσι(ν) - τάς ηδόνας - () ηδόνες

Ενικός αριθμός ( λγηδών = αίσθημα πόνου, οδύνη)
λγηδών - τς λγηδόνος - τ λγηδόνι - τήν λγηδόνα - () λγηδών

Πληθυντικός αριθμός
α λγηδόνες - τν λγηδόνων - τας λγηδόσι(ν) - τάς λγηδόνας - () λγηδόνες

Ενικός αριθμός
Καρχηδών - τς Καρχηδόνος - τ Καρχηδόνι - τήν Καρχηδόνα - () Καρχηδών

Ενικός αριθμός
χιών - τς χιόνος - τ χιόνι - τήν χιόνα - () χιών

Πληθυντικός αριθμός
α χιόνες - τν χιόνων - τας χιόσι(ν) - τάς χιόνας - () χιόνες

Ενικός αριθμός ( λεκτρυών = (αρσ.) πετεινός, (θηλ. όρνιθα))
λεκτρυών - το λεκτρυόνος - τ λεκτρυόνι - τόν λεκτρυόνα - () λεκτρυών

Πληθυντικός αριθμός
ο λεκτρυόνες - τν λεκτρυόνων - τος λεκτρυόσι(ν) - τούς λεκτρυόνας - () λεκτρυόνες

Ενικός αριθμός
κανών - το κανόνος - τ κανόνι - τόν κανόνα - () κανών

Πληθυντικός αριθμός
ο κανόνες - τν κανόνων - τος κανόσι(ν) - τούς κανόνας - () κανόνες

Ενικός αριθμός
Μακεδών - το Μακεδόνος - τ Μακεδόνι - τόν Μακεδόνα - () Μακεδών

Πληθυντικός αριθμός
ο Μακεδόνες - τν Μακεδόνων - τος Μακεδόσι(ν) - τούς Μακεδόνας - () Μακεδόνες

Ενικός αριθμός
κηδεμών - το κηδεμόνος - τ κηδεμόνι - τόν κηδεμόνα - () κηδεμών

Πληθυντικός αριθμός
ο κηδεμόνες - τν κηδεμόνων - τος κηδεμόσι(ν) - τούς κηδεμόνας - () κηδεμόνες

Ενικός αριθμός
γείτων - το γείτονος - τ γείτονι - τόν γείτονα - () γετον

Πληθυντικός αριθμός
ο γείτονες - τν γειτόνων - τος γείτοσι(ν) - τούς γείτονας - () γείτονες

Ενικός αριθμός
δαίμων - το δαίμονος - τ δαίμονι - τόν δαίμονα - () δαμον

Πληθυντικός αριθμός
ο δαίμονες - τν δαιμόνων - τος δαίμοσι(ν) - τούς δαίμονας - () δαίμονες

Ενικός αριθμός
βραχίων - το βραχίονος - τ βραχίονι - τόν βραχίονα - () βραχον

Πληθυντικός αριθμός
ο βραχίονες - τν βραχιόνων - τος βραχίοσι(ν) - τούς βραχίονας - () βραχίονες

Ενικός αριθμός
γαμέμνων - το γαμέμνονος - τ γαμέμνονι - τόν γαμέμνονα - () γάμεμνον

Ενικός αριθμός
ριστογείτων - το ριστογείτονος - τ ριστογείτονι - τόν ριστογείτονα - () ριστόγειτον

Ενικός αριθμός ( τέκτων = ξυλουργός, μαραγκός)
τέκτων - το τέκτονος - τ τέκτονι - τόν τέκτονα - () τέκτον

Πληθυντικός αριθμός
ο τέκτονες - τν τεκτόνων - τος τέκτοσι(ν) - τούς τέκτονας - () τέκτονες

ΙΙ. Υγρόληκτα (χαρακτ. λ, ρ)

α) Μονόθεμα: ακατάληκτα σε -ηρ (γεν. -ηρος), -ωρ (γεν. -ωρος) και ουδέτερα σε -αρ (γεν. -αρος)

Ενικός αριθμός
κλητήρ - το κλητρος - τ κλητρι - τόν κλητρα - () κλητήρ

Πληθυντικός αριθμός
ο κλητρες - τν κλητήρων - τος κλητρσι(ν) - τούς κλητρας - () κλητρες

Ενικός αριθμός ( θήρ = θηρίο)
θήρ - το θηρός - τ θηρί - τόν θρα - () θήρ

Πληθυντικός αριθμός
ο θρες - τν θηρν - τος θηρσί(ν) - τούς θρας - () θρες

Ενικός αριθμός ( ροτήρ = αυτός που οργώνει)
ροτήρ - το ροτρος - τ ροτρι - τόν ροτρα - () ροτήρ

Πληθυντικός αριθμός
ο ροτρες - τν ροτήρων - τος ροτρσι(ν) - τούς ροτρας - () ροτρες

Ενικός αριθμός
κρατήρ - το κρατρος - τ κρατρι - τόν κρατρα - () κρατήρ

Πληθυντικός αριθμός
ο κρατρες - τν κρατήρων - τος κρατρσι(ν) - τούς κρατρας - () κρατρες

Ενικός αριθμός
στατήρ - το στατρος - τ στατρι - τόν στατρα - () στατήρ

Πληθυντικός αριθμός
ο στατρες - τν στατήρων - τος στατρσι(ν) - τούς στατρας - () στατρες

Ενικός αριθμός
σωτήρ - το σωτρος - τ σωτρι - τόν σωτρα - () στερ

Πληθυντικός αριθμός
ο σωτρες - τν σωτήρων - τος σωτρσι(ν) - τούς σωτρας - () σωτρες

Ενικός αριθμός ( χώρ = το αίμα που ρέει στις φλέβες των θεών· ορός αίματος· αίμα σάπιο· ύλη με πύο· δηλητήριο φιδιών)
χώρ - το χρος - τ χρι - τόν χρα - () χώρ

Πληθυντικός αριθμός
ο χρες - τν χώρων - τος χρσι(ν) - τούς χρας - () χρες

Ενικός αριθμός ( φώρ = κλέφτης)
φώρ - το φωρός - τ φωρί - τόν φρα - () φώρ

Πληθυντικός αριθμός
ο φρες - τν φωρν - τος φωρσί(ν) - τούς φρας - () φρες

Ενικός αριθμός ( πέλωρ = πελώριο ον, τέρας)
πέλωρ - το πέλωρος - τ πέλωρι - τόν πέλωρα - () πέλωρ

Πληθυντικός αριθμός
ο πέλωρες - τν πελώρων - τος πέλωρσι(ν) - τούς πέλωρας - () πέλωρες

Ενικός αριθμός ( Κάρ = κάτοικος της Καρίας)
Κάρ - το Καρός - τ Καρί - τόν Κρα - () Κάρ

Πληθυντικός αριθμός
ο Κρες - τν Καρν - τος Καρσί(ν) - τούς Κρας - () Κρες

Ενικός αριθμός ( φθείρ = ψείρα)
φθείρ - το φθειρός - τ φθειρί - τόν φθερα - () φθείρ

Πληθυντικός αριθμός
ο φθερες - τν φθειρν - τος φθειρσί(ν) - τούς φθερας - () φθερες

Ενικός αριθμός
τό νέκταρ - το νέκταρος - τ νέκταρι - τό νέκταρ - () νέκταρ

Ενικός αριθμός (τό αρ = άνοιξη)
τό αρ - το αρος - τ αρι - τό αρ - () αρ
τό ρ - το ρος - τ ρι - τό ρ - () ρ

Ενικός αριθμός ( λς = αλάτι)
λς - το λός - τ λί - τόν λα - () λς

Πληθυντικός αριθμός
ο λες - τν λν - τος λασι(ν) - τούς λας - () λες

β) Διπλόθεμα: ακατάληκτα σε -ρ (γεν. -έρος) και -ωρ (γεν. -ορος)

Ενικός αριθμός ( θήρ = η λεπτότατη άκρη στα στάχυα, αθέρας)
θήρ - το θέρος - τ θέρι - τόν θέρα - () θήρ

Πληθυντικός αριθμός
ο θέρες - τν θέρων - τος θέρσι(ν) - τούς θέρας - () θέρες

Ενικός αριθμός (το κατώτερο στρώμα του αέρα)
ήρ - το έρος - τ έρι - τόν έρα - () ήρ

Ενικός αριθμός ( αθήρ = το ανώτερο και καθαρότερο στρώμα του αέρα)
αθήρ - το αθέρος - τ αθέρι - τόν αθέρα - () αθήρ

Παρατηρήσεις στα ενρινόληκτα και υγρόληκτα της γ΄ κλίσης

1) Τα φωνήεντα  ι  και  α  εμπρός από το χαρακτήρα ν  των ονομάτων σε -ις (γεν. -ινος) και -αν (γεν. -ανος) είναι μακρόχρονα: τς κτν-ος, τς Σαλαμν-ος· το Τιτν-ος, το πελεκν-ος.

2) Τα ενρινόληκτα και υγρόληκτα της γ΄ κλίσης σχηματίζουν κανονικά την κλητ. του ενικού όμοια με την ονομαστική του ενικού: κτς - κτίς· Τιτν - Τιτάν· λλην - λλην· γεμν - γεμών· ποιμν - ποιμήν· χρ - χώρ.
Αλλά τα βαρύτονα διπλόθεμα σε -ων (γεν. -ονος) και -ωρ (γεν. -ορος) σχηματίζουν την κλητ. του ενικού όμοια με το αδύνατο θέμα: γείτων - γετον· δαίμων - δαμον· άσων - Ἰᾶσον· ήτωρ - ῥῆτορ.

3) Ο χαρακτήρας  λ  και ρ  εμπρός από το σίγμα της κατάληξης παραμένει, ενώ ο χαρακτήρας ν  εμπρός από αυτό αποβάλλεται (χωρίς αντέκταση του προηγούμενου τυχόν βραχύχρονου φωνήεντος): λ-ς, τος λ-σί, ( ήτωρ) τος ήτορ-σι· αλλά: (κτίν-ς) κτίς, τας (κτν-σι) κτσι· τος (γεμόν-σι) γεμόσι).

γ) Συγκοπτόμενα διπλόθεμα: ακατάληκτα σε -ηρ (γεν. -ρος)

Από τα υγρόληκτα ουσιαστικά της γ΄ κλίσης τα διπλόθεμα πατήρ, μήτηρ, θυγάτηρ, γαστρ (= κοιλιά), Δημήτηρ και νρ συγκόπτουν (δηλ. αποβάλλουν) σε ορισμένες πτώσεις το  ε  του αδύνατου θέματος και γι’ αυτό λέγονται συγκοπτόμενα.

Ενικός αριθμός
πατήρ - το πατρός - τ πατρί - τόν πατέρα - () πάτερ

Πληθυντικός αριθμός
ο πατέρες - τν πατέρων - τος πατράσι(ν) - τούς πατέρας - () πατέρες

Ενικός αριθμός
μήτηρ - τς μητρός - τ μητρί - τήν μητέρα - () μτερ

Πληθυντικός αριθμός
α μητέρες - τν μητέρων - τας μητράσι(ν) - τάς μητέρας - () μητέρες

Ενικός αριθμός
θυγάτηρ - τς θυγατρός - τ θυγατρί - τήν θυγατέρα - () θύγατερ

Πληθυντικός αριθμός
α θυγατέρες - τν θυγατέρων - τας θυγατράσι(ν) - τάς θυγατέρας - () θυγατέρες

Ενικός αριθμός
γαστήρ - τς γαστρός - τ γαστρί - τήν γαστέρα - () γαστήρ

Πληθυντικός αριθμός
α γαστέρες - τν γαστέρων - τας γαστράσι(ν) - τάς γαστέρας - () γαστέρες

Ενικός αριθμός
νήρ - το νδρός - τ νδρί - τόν νδρα - () νερ

Πληθυντικός αριθμός
ο νδρες - τν νδρν - τος νδράσι(ν) - τούς νδρας - () νδρες

Ενικός αριθμός
Δημήτηρ - τς Δήμητρος - τ Δήμητρι - τήν Δήμητρα - () Δήμητερ

Σημείωση. Το όνομα στήρ σχηματίζει τη δοτική του πληθυντικού κατά τα συγκοπτόμενα.

Ενικός αριθμός
στήρ - το στέρος - τ στέρι - τόν στέρα - () στήρ

Πληθυντικός αριθμός
ο στέρες - τν στέρων - τος στράσι(ν) - τούς στέρας - () στέρες

Παρατηρήσεις
Από τα συγκοπτόμενα υγρόληκτα της γ΄ κλίσης:
1) Τα ονόμ., πατήρ, μήτηρ, θυγάτηρ και γαστρ συγκόπτουν, δηλ, χάνουν, το  ε  του θέματος στη γεν. και δοτ, του ενικού και στη δοτ. του πληθυντικού· το όνομα Δημήτηρ στις πλάγιες πτώσεις του ενικού, και το όνομα νρ στις πλάγιες πτώσεις του ενικού και σε όλες τις πτώσεις του πληθυντικού και του δυϊκού, στις οποίες εμπρός από το χαρακτήρα αναπτύσσεται το σύμφωνο δ  για να διευκολυνθεί η προφορά (θ. νερ-, νρ- νδρ-)·

2) τα ονόματα πατήρ, μήτηρ, θυγάτηρ και γαστρ στη γεν. και δοτ. του ενικού τονίζονται στη λήγουσα (πατρός, πατρ - μητρός, μητρ κτλ.)· το όνομα νρ τονίζεται στη λήγουσα στη γενική και δοτ. του ενικού και του δυϊκού και στη γεν. του πληθ. (νδρός, νδρ - νδρον - νδρν)· το όνομα Δημήτηρ τονίζεται στην προπαραλήγουσα σε όλες τις πτώσεις του ενικού, εκτός από την ονομαστική.

Τα συγκοπτόμενα ονόματα:
1) σχηματίζουν την κλητ. του ενικού όμοια με το αδύνατο θέμα και τονίζονται σ’ αυτήν επάνω στην αρχική συλλαβή: πάτερ, θύγατερ, Δήμητερ κτλ.· μόνο το όνομα γαστρ σχηματίζει την κλητ. του ενικού όμοια με την ονομαστική: γαστήρ·

2) στη δοτ. του πληθ. ανάμεσα από το συγκομμένο θέμα και την κατάληξη, για να διευκολυνθεί η προφορά, παίρνουν ένα βραχύχρονο α που τονίζεται: πατρ-ά-σι(ν), νδρ-ά-σι(v)·

ΙΙΙ. Σιγμόληκτα (χαρακτήρας σ)

α) Αρσενικά ακατάληκτα σε -ης (γεν. -ους) ή -κλς (γεν. -κλέους)

Ενικός αριθμός
Σωκράτης - το Σωκράτους - τ Σωκράτει - τόν Σωκράτη - () Σώκρατες

Πληθυντικός αριθμός
ο Σωκράται - τν Σωκρατν - τος Σωκράταις - τούς Σωκράτας - () Σωκράται

Ενικός αριθμός
ριστοτέλης - το ριστοτέλους - τ ριστοτέλει - τόν ριστοτέλη(ν) - () ριστότελες

Ενικός αριθμός
Δημοσθένης - το Δημοσθένους - τ Δημοσθένει - τόν Δημοσθένη - () Δημόσθενες

Πληθυντικός αριθμός
ο Δημοσθέναι - τν Δημοσθενν - τος Δημοσθέναις - τούς Δημοσθένας - () Δημοσθέναι

Ενικός αριθμός
Πραξιτέλης - το Πραξιτέλους - τ Πραξιτέλει - τόν Πραξιτέλη(ν) - () Πραξίτελες

Ενικός αριθμός
Περικλς - το Περικλέους - τ Περικλε - τόν Περικλέα - () Περίκλεις

Πληθυντικός αριθμός
ο Περικλες - τν Περικλέων - --- - τούς Περικλες - () Περικλες

Ενικός αριθμός
ρακλς - το ρακλέους - τ ρακλε - τόν ρακλέα - () ράκλεις

Πληθυντικός αριθμός
ο ρακλες - τν ρακλέων - --- - τούς ρακλες - () ρακλες

Ενικός αριθμός
Σοφοκλς - το Σοφοκλέους - τ Σοφοκλε - τόν Σοφοκλέα - () Σοφόκλεις

Πληθυντικός αριθμός
ο Σοφοκλες - τν Σοφοκλέων - --- - τούς Σοφοκλες - () Σοφοκλες

Κατά το Σωκράτης κλίνονται: ριστομένης, ριστοτέλης, ριστοφάνης, Δημοσθένης, Διογένης, Διομήδης, πποκράτης, σοκράτης, φικράτης, Πολυκράτης, Πολυνείκης, Πραξιτέλης - στυάγης, Τισσαφέρνης, Κυαξάρης κ.ά. Κατά το Περικλς κλίνονται: γαθοκλς, ρακλς, Θεμιστοκλς, εροκλς, Προκλς, Σοφοκλς κ.ά.

Παρατηρήσεις
Τα αρσενικά σιγμόληκτα σε -ης (γεν. -ους) και -κλς (γεν.-κλέους) είναι όλα κύρια ονόματα και:
1) έχουν θέμα σε -εσ: Σωκρατεσ-, Περικλεεσ-·

2) στην ονομαστική του ενικού δεν παίρνουν κατάληξη και εκτείνουν το βραχύχρονο φωνήεν ε του θέματος σε η: Σωκράτης, Περικλέης, και με συναίρεση Περικλς·

3) στις πλάγιες πτώσεις του ενικού αποβάλλουν το χαρακτήρα σ ανάμεσα στα δύο φωνήεντα και έπειτα συναιρούν τα δύο αυτά φωνήεντα: το Σωκράτεσ-ος, Σωκράτε-ος, Σωκράτους· τ Σωκράτεσ-ι, Σωκράτε-ι, Σωκράτει· τον Σωκράτεσ-α, Σωκράτε-α, Σωκράτη· το Περικλέεσ-ος, Περικλέε-ος, Περικλέους· τ Περικλέεσ-ι, Περικλέε-ι, Περικλέει (και με δεύτερη συναίρεση=) Περικλε· τν Περικλέεσ-α, Περικλέε-, Περικλέ και σπάν. Περικλ·

4) στην κλητ. του ενικού δεν παίρνουν κατάληξη και ανεβάζουν τον τόνο: Σώκρατες, Περίκλεις (με συναίρεση από το Περίκλεες)·

5) όσα λήγουν σε -κλς συναιρούν το ε της συλλαβής κλε-, όταν ύστερα από αυτό ακολουθεί η ή ε ή ει: (Περικλέης) Περικλς, (Περίκλεες) Περίκλεις, (Περικλέει) Περικλε·

6) κανονικά έχουν μόνο ενικό αριθμό· όταν όμως χρησιμοποιούνται στον πληθ. σχηματίζονται τα σε -ης (γεν. -ους) κατά την α΄ κλίση (ο Σωκράται κτλ.) και τα σε -κλς (γεν. -κλέους) κατά την γ΄ κλίση (ο Περικλέ-ες = Περικλες κτλ.).

Σημείωση. Τα ονόματα σε –ης (γεν. –ους) σχημάτισαν αργότερα την αιτιατική ενικού και σε –ην (από αναλογία προς τα πρωτόκλιτα): τον Σωκράτην, τον Πολυνείκην.

β) θηλυκά ακατάληκτα σε -ς (γεν. -ος)

Ενικός αριθμός ( αδώς = ντροπή)
αδώς - τς αδος - τ αδο - τήν αδ - () αδώς

Ενικός αριθμός ( ώς = αυγή)
ώς - τς ος - τ ο - τήν ἠῶ - () ώς

Κατά το όνομα αδς (= ντροπή) κλίνεται και το ποιητ. ἠὼς (= αυγή) και ως κύρ. όν. Ἠὼς (= θεά της αυγής). Αυτά έχουν μόνο ενικό.

γ) Ουδέτερα ακατάληκτα σε -ος (γεν. -ους)

Ενικός αριθμός
τό βέλος - το βέλους - τ βέλει - τό βέλος - () βέλος

Πληθυντικός αριθμός
τά βέλη - τν βελν - τος βέλεσι(ν) - τά βέλη - () βέλη

Ενικός αριθμός
τό θνος - το θνους - τ θνει - τό θνος - () θνος

Πληθυντικός αριθμός
τά θνη - τν θνν - τος θνεσι(ν) - τά θνη - () θνη

Ενικός αριθμός (τό ερος = πλάτος)
τό ερος - το ερους - τ ερει - τό ερος - () ερος

Πληθυντικός αριθμός
τά ερη - τν ερν - τος ερεσι(ν) - τά ερη - () ερη

Ενικός αριθμός
τό ζεγος - το ζεύγους - τ ζεύγει - τό ζεγος - () ζεγος

Πληθυντικός αριθμός
τά ζεύγη - τν ζευγν - τος ζεύγεσι(ν) - τά ζεύγη - () ζεύγη

Ενικός αριθμός
τό πνγος - το πνίγους - τ πνίγει - τό πνγος - () πνγος

Πληθυντικός αριθμός
τά πνίγη - τν πνιγν - τος πνίγεσι(ν) - τά πνίγη - () πνίγη

Ενικός αριθμός (τό κδος = δόξα, φήμη)
τό κδος - το κύδους - τ κύδει - τό κδος - () κδος

Ενικός αριθμός
τό δαφος - το δάφους - τ δάφει - τό δαφος - () δαφος

Πληθυντικός αριθμός
τά δάφη - τν δαφν - τος δάφεσι(ν) - τά δάφη - () δάφη

Ενικός αριθμός
τό μέγεθος - το μεγέθους - τ μεγέθει - τό μέγεθος - () μέγεθος

Πληθυντικός αριθμός
τά μεγέθη - τν μεγεθν - τος μεγέθεσι(ν) - τά μεγέθη - () μεγέθη

Ενικός αριθμός
τό τέναγος - το τενάγους - τ τενάγει - τό τέναγος - () τέναγος

Πληθυντικός αριθμός (τό τέναγος = άβαθα νερά, βάλτος)
τά τενάγη - τν τεναγν - τος τενάγεσι(ν) - τά τενάγη - () τενάγη

Κατά τ βέλος κλίνονται πολλά δισύλλαβα: θνος, ερος (= πλάτος), ζεγος, θος, κέρδος, ξίφος, πλθος, σκεος, τέλος κ.ά., καθώς και το κύρ. όν. τ Τέμπη στον πληθυντικό.

Κατά τ δαφος κλίνονται τα τρισύλλαβα: μέγεθος, στέλεχος, τέμενος (επίσημος ή ιερός χώρος, ναός), τέναγος (= άβαθα νερά, βάλτος) κ.ά.

Παρατηρήσεις
Τα ουδέτερα σιγμόληκτα σε -ος (γεν. -ους):
1) έχουν αρχικό θέμα σε -εσ: βελεσ-, δαφεσ- ·

2) σχηματίζουν την ονομαστ., αιτιατική και κλητ. του ενικού χωρίς κατάληξη, αλλά στις πτώσεις αυτές το φωνήεν ε που είναι πριν από το χαρακτήρα το τρέπουν σε -ο: βελεσ- = βέλος, δαφεσ- = δαφος·

3) με το αρχικό θέμα σε -εσ  σχηματίζουν τη γεν. και δοτ. του ενικού και όλες τις πτώσεις του πληθυντ. και δυϊκού· αποβάλλουν όμως σ’ αυτές το χαρακτήρα  σ  ανάμεσα στα δύο φωνήεντα και έπειτα συναιρούν τα φωνήεντα αυτά, δηλ. το ε+ο σε ου (βέλε-ος = βέλους), το ε+ι σε ει (τ βέλε-ι = βέλει), το ε+ε σε ει (δυϊκ. τ βέλε-ε = βέλει), το ε+οι σε οι (δυϊκ. τον βελέ-οιν = βελον), το ε+ω σε ω (τν βελέων = βελν) και το ε+α κανονικά σε η (τ βέλε-α = βέλη)· αν όμως πριν από το ε προηγείται άλλο ε, τότε συναιρούν το ε+α σε : τ χρέε-α=χρέ, τ κλέε-α-κλέ.

4) στη δοτ. πληθ. όπου βρίσκονται δύο σ (βέλεσ-σι) τα απλοποιούν σε ένα: βέλεσι.

δ) Ουδέτερα ακατάληκτα σε -ας (γεν. -ως ή -ατος)

Ενικός αριθμός
τό κρέας - το κρέως - τ κρέ - τό κρέας - () κρέας

Πληθυντικός αριθμός
τά κρέα - τν κρεν - τος κρέασι(ν) - τά κρέα - () κρέα

Ενικός αριθμός (τό γέρας = βραβείο)
τό γέρας - το γέρως - τ γέρ - τό γέρας - () γέρας

Πληθυντικός αριθμός
τά γέρα - τν γερν - τος γέρασι(ν) - τά γέρα - () γέρα

Ενικός αριθμός
τό γρας - το γήρως - τ γήρ - τό γρας - () γρας

Ενικός αριθμός
τό πέρας - το πέρατος - τ πέρατι - τό πέρας - () πέρας

Πληθυντικός αριθμός
τά πέρατα - τν περάτων - τος πέρασι(ν) - τά πέρατα - () πέρατα

Ενικός αριθμός
τό τέρας - το τέρατος - τ τέρατι - τό τέρας - () τέρας

Πληθυντικός αριθμός
τά τέρα - τν τερν - τος τέρασι(ν) - τά τέρα - () τέρα
τά τέρατα - τν τεράτων - τος τέρασι(ν) - τά τέρατα - () τέρατα

Ενικός αριθμός
τό κέρας - το κέρως - τ κέρ - τό κέρας - () κέρας
τό κέρας - το κέρατος - τ κέρατι - τό κέρας - () κέρας

Πληθυντικός αριθμός
τά κέρα - τν κερν - τος κέρασι(ν) - τά κέρα - () κέρα
τά κέρατα - τν κεράτων - τος κέρασι(ν) - τά κέρατα - () κέρατα

Παρατηρήσεις
Σιγμόληκτα ουδέτερα σε -ας είναι έξι: κρέας, γέρας (= βραβείο), γρας, πέρας, τέρας, κέρας. Από αυτά:

1) μόνο τα ονόμ. κρέας, γέρας, γρας έχουν θέμα παντού καθαρά σιγμόληκτο σε -ασ· αυτά αποβάλλουν το σ  ανάμεσα σε δύο φωνήεντα και έπειτα συναιρούν τα δύο αυτά φωνήεντα: το (κρέασ-ος, κρέα-ος) κρέως· τ (κρέασ-ι, κρέα-ϊ) κρέ  κτλ.

2) το όνομα πέρας σχηματίζει την ονομ., αιτ. και κλητ. του ενικού από σιγμόληκτο θέμα σε -ας, χωρίς κατάληξη, και τις άλλες πτώσεις από θέμα σε -ατ, ως οδοντικόληκτο: το πέρατ-ος, τ πέρατ-ι, τ πέρατ-α, τν περάτ-ων κτλ. (όπως τ σμα, το σώματ-ος κτλ.)·

3) το όνομα τέρας σχηματίζει τον ενικό κατά το πέρας: τ τέρας, το τέρατ-ος κτλ.

4) το όνομα κέρας σε όλους τους αριθμούς και το όνομα τέρας στον πληθυντικό και δυϊκό σχηματίζονται και κατά τους δύο τρόπους, δηλ. και ως σιγμόληκτα (κατά το κρέας) και ως οδοντικόληκτα (κατά το πέρας): τ κέρας, το κέρως και κέρατος, τ κέρα και κέρατι κτλ. - πληθ. τ κέρα και κέρατ-α, τν κερν και κεράτ-ων κτλ. - δυϊκός τ κέρα και κέρατ-ε, τον κερον και κεράτ-οιν· (τ τέρας) πληθ. τ τέρα και τέρατ-α κτλ. – δυϊκός τ τέρα και τέρατ-ε, τον τερον και τεράτ-οιν·

5) το όνομα γρας έχει μόνο ενικό αριθμό.
                                   
Παρατηρήσεις στις καταλήξεις των ονομάτων της γ΄ κλίσης
Από τα ονόματα της γ΄ κλίσης:
1) τα αρσενικά και τα θηλυκά έχουν σε όλες τις πτώσεις τις ίδιες καταλήξεις·

2) τα ουδέτερα διαφέρουν από τα αρσενικά και θηλυκά στην ονομ., αιτ. και κλητ. του ενικού και του πληθυντικού.

Το  ι  και το α  στη λήγουσα των ονομάτων της γ΄ κλίσης είναι βραχύχρονα: γνσις, τν γνσιν, τ γνι, τος γσι – τν γνα, τος γνας, τ γρας (αλλά: τ κρέ και κρέ).

Ο τονισμός των ονομάτων της γ΄ κλίσης
Παίρνουν περισπωμένη αντίθετα με τον κανόνα (§ 39,1), αν και δεν προκύπτουν από συναίρεση:

α) οι μονοσύλλαβοι τύποι της ονομ., αιτιατ. και κλητ. που έχουν χαρακτήρα ι, υ (ου, αυ): κς, τν κν, κ, τος κς - δρς, τν δρν, δρ, τς δρς - βος, τν βον, βο, τος βος - γρας, τν γραν, γρα ·

β) η αιτιατική πληθ. των ονομ. σε -ς (γεν. -ύος), αν τονίζεται στη λήγουσα: τος χθς·

γ) η ονομ., αιτ. και κλητ. του ενικού των ουδετέρων πρ και ος·

δ) η ονομ. και κλητ. του ενικού του θηλ. γλαξ (= κουκουβάγια)·

ε) η κλητ. του ενικού των ονομ. σε -εύς: βασιλε.


Τα μονοσύλλαβα ονόμ. της γ΄ κλίσης στη γεν. και δοτ. όλων των αριθμών τονίζονται στη λήγουσα (αντίθετα με τον κανόνα): φλόξ, τς φλογός, τ φλογ - τν φλογν, τας φλοξ - τον φλογον. Εξαιρούνται τα μονοσύλλαβα δς (= λαμπάδα), θς (= τσακάλι), τ ος, πας, Τρς και τ φς που τονίζονται στη γεν. πληθ. στην παραλήγουσα: τν δδων, τν θώων, τν των, τν παίδων, τν Τρώων, τν φώτων.

0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...

Λατινικά Γ ΛυκείουΘεωρία - Ασκήσεις Συντακτικού - Γραμματική

X