Εγχειρίδιο Γλωσσικής Διδασκαλίας: Κατηγορούμενο – Γενική Κατηγορηματική

Κωνσταντίνος Μάντης | Best Blogger Tips
Print Friendly and PDF
Peter Holme III 

Εγχειρίδιο Γλωσσικής Διδασκαλίας: Κατηγορούμενο-Γενική Κατηγορηματική

Συμπληρωματικά για το κατηγορούμενο, γενική κατηγορηματική, επιρρηματικό και προληπτικό κατηγορούμενο 

Α. ΥΠΕΝΘΥΜΙΣΗ

Να μελετήσετε το επόμενο κείμενο και να προσπαθήσετε, με βάση όσα ξέρετε μέχρι τώρα, να βρείτε τις λέξεις που είναι κατηγορούμενα:

Κρος τι πας ν, τ’ παιδεύετο κα σν δελφ κα σν τος λλοις παισί, πάντων πάντα κράτιστος νομίζετο. Οτος αδημονέστατος τν λικιωτν δόκει εναι κα φιλιππότατος· κρινον δ’ ατν κα τν ες τν πόλεμον ργων, τοξικς τε κα κοντίσεως, φιλομαθέστατον εναι κα μελετηρότατον. πε δ τ λικί πρεπε, κα φιλοθηρότατος ν κα πρς τ θηρία φιλοκινδυνότατος.

(Ξενοφντος Κύρου νάβασις, Α’, 9, 2-6, διασκευή)

αδημονέστατος (αδήμων): πάρα πολύ ντροπαλός
φιλιππότατος (φίλιππος): πάρα πολύ φίλος των αλόγων (της ιππασίας)
πε... πρεπε: όταν πλέον ταίριαζε στην ηλικία του
φιλοθηρότατος (φιλόθηρος): πάρα πολύ φίλος του κυνηγιού

πας: κατηγορούμενο στο Κρος, μέσω της μετοχής ν (εμί)
κράτιστος: κατηγορούμενο στο Κρος μέσω του ρήματος νομίζετο
αδημονέστατος – φιλιππότατος: κατηγορούμενα στο οτος μέσω του απαρεμφάτου εναι
φιλομαθέστατον – μελετηρότατον: κατηγορούμενα στο ατν μέσω του απαρεμφάτου εναι
φιλοθηρότατος – φιλοκινδυνότατος: κατηγορούμενα στο εννοούμενο υποκείμενο οτος μέσω του ρήματος ν

Μετάφραση
Ο Κύρος, ενώ ήταν ακόμη παιδί, όταν εκπαιδευόταν μαζί με τον αδερφό του και μαζί με τα άλλα παιδιά, θεωρούταν καλύτερος απ’ όλους σε όλα. Αυτός φαινόταν πως είναι ο πιο ντροπαλός από τους συνομήλικούς του και πάρα πολύ φίλος της ιππασίας. Έκριναν αυτόν και στις πολεμικές δραστηριότητες, στην τοξοβολία και τον ακοντισμό, πως ήταν πολύ φιλομαθής και πολύ μελετηρός. Κι όταν πλέον ταίριαζε στην ηλικία του, ήταν και πολύ φίλος του κυνηγιού και ριψοκίνδυνος απέναντι στα θηρία.

Κατηγορούμενο είναι η λέξη με την οποία αποδίδεται στο υποκείμενο ένα γνώρισμα.
Τα ρήματα που συνδέουν το υποκείμενο με το κατηγορούμενο λέγονται συνδετικά (Π.χ. εμί, πάρχω, γίγνομαι, τυγχάνω, καθίσταμαι, αρομαι, καλομαι).
Το κατηγορούμενο μπορεί να είναι επίθετο ή ουσιαστικό, αλλά επίσης και κάθε άλλη λέξη ή ολόκληρη πρόταση.

όδος  στ νσος.
πύαξα ν φιλομαθεστάτη.
λέξανδρος γένετο τηλικοτος (= τόσο μεγάλος).
γώ εμι  λέγων.
Τ σιγν (= η σιωπή) στι σωφρονεν.
Ο στρατεύσαντες γένοντο χίλιοι.
Τ στράτευμα ν πλησίον.
Φίλιππός στιν ,τι ν επ τις.

Το κατηγορούμενο, όταν είναι όνομα, συμφωνεί πάντοτε με το υποκείμενο στην πτώση.
- Πέρα όμως από αυτή τη μορφή, που είναι και η πιο συνηθισμένη, το κατηγορούμενο εμφανίζεται και με άλλες μορφές.

Β. ΥΛΙΚΟ ΓΙΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ

Στα παρακάτω παραδείγματα να μελετήσετε τις υπογραμμισμένες λέξεις και να επισημάνετε τη συντακτική τους χρήση:

πποκράτης δε στ τν πιχωρίων (ένας από τους ντόπιους). = γενική κατηγορηματική διαιρετική
λκιβιάδης ν τν ς τεσσαράκοντα. = γενική κατηγορηματική της ιδιότητας
Ο τελευταοι στρατιται κατέβαινον σκοταοι (με το σκοτάδι) ες τ πεδίον. = επιρρηματικό κατηγορούμενο του χρόνου
Θεμιστοκλς πέθανεν φαρμάκ κών (με τη θέληση του). = επιρρηματικό κατηγορούμενο του τρόπου
Τ λεξάνδρου νομα μέγιστον ηξατο (ώστε να γίνει μεγάλο). = προληπτικό κατηγορούμενο
Τ τς πόλεως τεχος κτίζεται ψηλόν. = προληπτικό κατηγορούμενο

Γ. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

I.   Γενική κατηγορηματική: Όταν το κατηγορούμενο είναι ουσιαστικό, μερικές φορές δεν τίθεται σε ονομαστική πτώση, σύμφωνα με τον κανόνα, αλλά σε γενική που ονομάζεται γενική κατηγορηματική και δηλώνει:

α)  Κτήση (γενική κατηγορηματική κτητική)
γρός στι Τιμοξένου (= ανήκει στον Τιμόξενο).

βΈνα σύνολο, του οποίου το υποκείμενο αποτελεί μέρος (γενική κατηγορηματική διαιρετική).
γησίλαος ν τν στρατηγν (= ένας από τους στρατηγούς).

γ)  Ύλη (γενική κατηγορηματική της ύλης)
στέφανός στι χρυσο (= φτιαγμένος από χρυσό).

δΙδιότητα (γενική κατηγορηματική της ιδιότητας)
Πολλο σαν τς ατς γνώμης (= είχαν την ίδια γνώμη).

εΑξία (γενική κατηγορηματική της αξίας)
σίτος ν ταλάντου (= άξιζε ένα τάλαντο).

Σημείωση: Η χρήση της γενικής κατηγορηματικής (εκτός από τη γενική της ύλης) είναι πολύ συχνή στη νεοελληνική γλώσσα.

— Αυτό το σπίτι είναι του Νίκου (γενική κατηγ. κτητική)
— Ο Κώστας είναι της παρέας μας (γενική κατηγ. διαιρετική)
— Οι πολύχρωμες γραβάτες είναι της μόδας (γενική κατηγ. ιδιότητας)
— Αυτή η σοκολάτα είναι των πεντακοσίων δραχμών (γενική κατηγ. αξίας)

II. Επιρρηματικό κατηγορούμενοοποιοδήποτε ρήμα (ιδιαίτερα όσα σημαίνουν κίνηση) μπορεί να συνδέει το υποκείμενο με ένα κατηγορούμενο, το οποίο ισοδυναμεί με επίρρημα.
Το κατηγορούμενο αυτό λέγεται επιρρηματικό.
Είναι συνήθως επίθετο και δηλώνει: τόποχρόνοτρόποσκοπόσειρά κ.λπ.

- Ο στρατιται σκήνουν (= στρατοπέδευαν) παίθριοι (= στο ύπαιθρο). = τόπο
- γγελος φίκετο τριταος (= μετά από τρεις μέρες). = χρόνο
- Δημαγόρας στράτευσεν θελοντής (= εθελοντικά). = τρόπο
- Α νες (=τα πλοία) πλευσαν βοηθοί (= για να βοηθήσουν). = σκοπό
- λέξανδρος πετέθη πρτος. = σειρά

III.   Προληπτικό κατηγορούμενοΤα ρήματα που σημαίνουν εξέλιξη και η ενέργειά τους διαρκεί για πολύ χρόνο είναι δυνατό να παίρνουν κατηγορούμενο, με το οποίο αποδίδεται από πριν στο υποκείμενο, ως γνώρισμα, το τελικό αποτέλεσμα του ρήματος.
Το κατηγορούμενο αυτό, που προλαβαίνει το αποτέλεσμα της ρηματικής ενέργειας, λέγεται προληπτικό.

σωπς ποταμς ρρύη (= πλημμύρισε) μέγας (= με αποτέλεσμα να γίνει μεγάλος, αδιάβατος).

ννίκερις Κυρηναος το αυτο φίλους ππέας δίδαξε (= ώστε να γίνουν ιππείς).

(Πρβλ. νε. Ο Γιάννης σπουδάζει δικηγόρος).

Δ. ΑΣΚΗΣΕΙΣ

Να μεταφράσετε το παρακάτω κείμενο, αφού πρώτα βρείτε τα κατηγορούμενα που υπάρχουν σ’ αυτό:

γώ, Μαύσωλος, βασίλευσα Καρίας πάσης, ρξα Λυδν νίων κα ντίος πολλος γεμόσιν λθον. Τν νδοξοτάτων βασιλέων ν κα ν πολέμοις κρατερός. Τ δ μέγιστον, τε γενόμην τν πεντήκοντα, μνμα κάλλιστον ν λικαρνασσ πρτος ποίησα. Τοτο τ μνμα ν λίθων μεγάλων κα κτίσθηψηλόν. Δικαίως π τούτοις μέγα φρον κα δοκ τν θανάτων σεσθαι.

νίων (νιοι): μερικών
ντίος... λθον: σε σύγκρουση με πολλούς ηγεμόνες ήρθα
κρατερός: δυνατός, γενναίος
μέγα φρονώ: υπερηφανεύομαι
(Λουκιανός, Νεκρικοί Διάλογοι, 24,1, διασκευή)

ντίος: επιρρηματικό κατηγορούμενο του τρόπου στο ρήμα λθον
τν βασιλέων: γενική κατηγορηματική διαιρετική μέσω του συνδετικού ν, που αναφέρεται στο υποκείμενο του ρήματος
κρατερός: κατηγορούμενο στο υποκείμενο του ρήματος ν
τν: γενική κατηγορηματική της ιδιότητας, μέσω του γενόμην
πρτος: επιρρηματικό κατηγορούμενο που δηλώνει τάξη
λίθων: γενική κατηγορηματική της ύλης, μέσω του ρήματος ν
ψηλόν: προληπτικό κατηγορούμενο μέσω του ρήματος κτίσθη
τν θανάτων: γενική κατηγορηματική διαιρετική μέσω του απαρεμφάτου σεσθαι στο υποκείμενο γώ

Μετάφραση
Εγώ, ο Μαύσωλος, βασίλευσα σε όλη την Καρία, εξουσίασα μερικούς από τους Λυδούς και ήρθα σε σύγκρουση με πολλούς ηγεμόνες. Ήμουν ένας από τους πιο ένδοξους βασιλείς και ήμουν γενναίος στους πολέμους. Το σημαντικότερο, όμως, είναι ότι, όταν έγινα πενήντα ετών, έφτιαξα πρώτος ωραιότατο μνημείο στην Αλικαρνασσό. Αυτό το μνημείο φτιάχτηκε με μεγάλες πέτρες και χτίστηκε για να γίνει ψηλό. Δίκαια, λοιπόν, περηφανεύομαι γι’ αυτά και θεωρώ πως θα είμαι ένας από τους αθάνατους.

Να προσδιορίσετε το είδος της γενικής κατηγορηματικής:

γεμονία στ τς πόλεως. [Η κυριαρχία (η ανώτατη αρχή) ανήκει στην πόλη] = γενική κατηγορηματική κτητική

ρμοκράτης ν τν στρατιωτν. [Ο Ερμοκράτης ήταν ένας από τους στρατιώτες] = γενική κατηγορηματική διαιρετική

γέφυρα γένετο λίθων. [Η γέφυρα φτιάχτηκε με πέτρες] = γενική κατηγορηματική της ύλης

νταθα πρχεν ονος πέντε τν. [Εδώ υπήρχε κρασί πέντε ετών] = γενική κατηγορηματική της ιδιότητας

Κίμων ν γένους παλαιο κα εκλεος. [Ο Κύρος ήταν από γένος παλαιό και ένδοξο] = γενική κατηγορηματική κτητική  

Σόλων ν τν πτ σοφν. [Ο Σόλωνας ήταν ένας από τους επτά σοφούς] = γενική κατηγορηματική διαιρετική

Λακεδαίμων τς Πελοποννήσου στί. [Η Λακωνία είναι μέρος της Πελοποννήσου] = γενική κατηγορηματική διαιρετική  

Οτος γρς πεντήκοντα μνν στί. [Αυτό το χωράφι αξίζει πενήντα μνες] = γενική κατηγορηματική της αξίας

Τ μν πιτιμν (= οι επικρίσεις, οι κατηγορίες) στι παντός, τ δ’ ρθς συμβουλεύειν στ σώφρονος. [Οι επικρίσεις είναι γνώρισμα όλων, η σωστή καθοδήγηση όμως του συνετού] = γενικές κατηγορηματικές κτητικές

ν δ οτος τν μφ Μίλητον στρατευσάντων. [Αυτός ήταν ένας από εκείνους που εκστράτευσαν κοντά στη Μίλητο] = γενική κατηγορηματική διαιρετική

Ποια από τα κατηγορούμενα είναι προληπτικά, ποια είναι επιρρηματικά και τι σημαίνουν;

Σωκράτης κα Πρωταγόρας ντίοι (= αντικριστά, απέναντι) κάθηντο ν τ το Καλλίου οκ. [Ο Σωκράτης και ο Πρωταγόρας κάθονταν απέναντι στο σπίτι του Καλλία] = επιρρηματικό κατηγορούμενο που δηλώνει τόπο (αν αποδοθεί ως αντικριστά, τότε δηλώνει περισσότερο την έννοια του τρόπου)

Δημοσθένης ρθριος (= τα ξημερώματα) φίκετο ες τν πόλιν. [Ο Δημοσθένης έφτασε στην πόλη τα ξημερώματα] = επιρρηματικό κατηγορούμενο που δηλώνει χρόνο

Δι τούτων Φίλιππος ρθη μέγας (= αναδείχτηκε ώστε να γίνει μεγάλος). [Μέσω αυτών ο Φίλιππος αναδείχτηκε ώστε να γίνει μεγάλος] = προληπτικό κατηγορούμενο

Κρος σμενος (= με ευχαρίστηση) ώρα τος λληνας νικντας. [Ο Κύρος έβλεπε με ευχαρίστηση τους Έλληνες να νικούν] = επιρρηματικό κατηγορούμενο που δηλώνει τρόπο

εροκλς φίκετο τεταρταος ες ργος. [Ο Ιεροκλής έφτασε την τέταρτη μέρα στο Άργος] = επιρρηματικό κατηγορούμενο που δηλώνει χρόνο

Ο  Θηβαοι παρεδόθησαν πρτοι. [Οι Θηβαίοι παραδόθηκαν πρώτοι] = επιρρηματικό κατηγορούμενο που δηλώνει τάξη

Βολις κα Σπέρχις κόντες (= με τη θέληση τους) τ βασιλε προσλθον π τιμωρί (= για να τιμωρηθούν). [Ο Βούλις και ο Σπέρχις παρουσιάστηκαν με τη θέλησή τους στο βασιλιά για να τιμωρηθούν] = επιρρηματικό κατηγορούμενο που δηλώνει τρόπο

Κίμων π τς μητρς λεήμων τράφη (= ανατράφηκε). [Ο Κίμωνας ανατράφηκε από τη μητέρα του ώστε να γίνει ευσπλαχνικός] = προληπτικό κατηγορούμενο

Να μεταφέρετε στην αρχαία Ελληνική τις προτάσεις:

Ο Κύρος βγήκε (ξλθε) από τα ανάκτορα τη δεύτερη μέρα. = Κρος ξλθε τν νακτόρων δευτεραος

Ο Σωκράτης ήταν ένας από τους φιλοσόφους. = Σωκράτης ν τν φιλοσόφων

Το σπίτι ήταν φτιαγμένο με πλίνθους. = οκία ν πλίνθων

Αυτός ο ναός είναι από ξύλα. = Oτος ναός στί  ξύλων

0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...

Λατινικά Γ ΛυκείουΘεωρία - Ασκήσεις Συντακτικού - Γραμματική

X