Ιστορία Προσανατολισμού: Πηγές Πανελλαδικών για τα Συντάγματα του 1844 & 1864

Ιστορία Προσανατολισμού: Πηγές Πανελλαδικών για τα Συντάγματα του 1844 & 1864

Επαναληπτικές 2024
Συνδυάζοντας τις ιστορικές σας γνώσεις με τις πληροφορίες από τα κείμενα που σας δίνονται, να αναφερθείτε:
α. στον τρόπο με τον οποίο το Σύνταγμα του 1844 κατοχύρωνε θεμελιώδη δικαιώματα και καθόριζε τις βασιλικές εξουσίες. (μονάδες 15)
β. στην κατοχύρωση του δικαιώματος της καθολικής ψηφοφορίας (1844) και τη σημασία του. (μονάδες 10)
Μονάδες 25
 
ΚΕΙΜΕΝΟ Α
Ο εκλογικός νόμος της 18ης Μαρτίου 1844 αναγνώριζε το δικαίωμα του εκλέγειν «εις όλους τους εντός του βασιλείου γεννηθέντας Έλληνας», που είχαν συμπληρώσει το 25ο έτος της ηλικίας τους και διέθεταν «ιδιοκτησίαν τινά εντός της επαρχίας». Η επαναστατικότητα του εκλογικού αυτού νόμου συνίστατο στο ότι, όπως διευκρινίσθηκε ρητά κατά τη σχετική συζήτηση, η «ιδιοκτησία» αυτή δεν χρειαζόταν να είναι ακίνητηꞏ μπορούσε να είναι και κινητή: Αρκούσε να είναι «προσοδοφόρος» και «φοροτελής». Όμως, ακόμη και οι στερούμενοι ιδιοκτησίας είχαν δικαίωμα ψήφου: Όπως προβλεπόταν, αρκούσε να ασκούν «οιονδήποτε επάγγελμα ή ανεξάρτητον επιτήδευμα». [...] Παρά ταύτα, η ανά τακτά διαστήματα προσέλευση των εκλογέων στις κάλπες για την ανάδειξη Βουλής ενέκλειε μια δυναμική, που έμελλε γρήγορα να δημιουργήσει μιαν αξιόλογη παράδοση, αυθεντικά δημοκρατική.
 
Νίκος Κ. Αλιβιζάτος, Το Σύνταγμα και οι εχθροί του στη νεοελληνική Ιστορία, 1800-2010, Αθήνα: Πόλις, 2021, σ. 92-94.
 
ΚΕΙΜΕΝΟ Β
Η εκτελεστική εξουσία ανήκε στον βασιλιά και ασκούνταν από τους υπουργούς του, οι οποίοι ήταν υπεύθυνοι για τις πράξεις τους. Οι υπουργοί διορίζονταν και παύονταν «ελευθέρως» από τον ανώτατο άρχοντα. Η νομοθετική εξουσία ασκείται από κοινού από τον βασιλιά, τη Βουλή και τη Γερουσία. Αν και προβλεπόταν έλεγχος της κυβέρνησης από το νομοθετικό σώμα, η νομοθετική πρωτοβουλία και το δικαίωμα της κύρωσης των νόμων ανήκε στον βασιλιά. Ο τελευταίος επεξέτεινε τις αρμοδιότητες και την εξουσία του διατηρώντας το δικαίωμα διάλυσης, χωρίς περιορισμό της Βουλής, αλλά και διορισμού των μελών της Γερουσίας.
 
Κώστας Κωστής, «Τα κακομαθημένα παιδιά της Ιστορίας»: Η διαμόρφωση του νεοελληνικού κράτους, 18ος-21ος αιώνας, Αθήνα: Πόλις, 2015, σ. 277-278. (διασκευή)
 
ΚΕΙΜΕΝΟ Γ
Το Σύνταγμα του 1844 αναγνώριζε την πρωτοκαθεδρία του βασιλιά, ο οποίος μεταξύ άλλων διατηρούσε το δικαίωμα διορισμού και απόλυσης των υπουργών και των δημοσίων υπαλλήλων, τη διοίκηση του στρατού, την αποκλειστική αρμοδιότητα συνομολόγησης διεθνών συνθηκών και το προνόμιο του διορισμού των μελών της νεοσυσταθείσας Γερουσίας, η θητεία των οποίων προβλεπόταν να είναι ισόβια. Από την άλλη πλευρά, το Σύνταγμα κατοχύρωνε σχεδόν το σύνολο των θεμελιωδών ανθρώπινων δικαιωμάτων, όπως εκείνα της ατομικής ελευθερίας, της ισότητας απέναντι στον νόμο, του απαραβίαστου της κατοικίας, του απόρρητου της αλληλογραφίας, της απαγόρευσης της δουλείας και των βασανιστηρίων, της ελευθερίας της γνώμης και του Τύπου.
 
Αντώνης Κλάψης, «Στο κλουβί της Ελλάδος της στενής μας κλεισμένοι»: Πολιτική και διπλωματία της ελληνικής εθνικής ολοκλήρωσης, 1821-1923, Αθήνα: Πεδίο, 2019, σ. 97.
 
Ενδεικτική απάντηση
α. Η δυναμική παρουσία των κομμάτων στην πολιτική ζωή της χώρας αποδεικνύεται και από το γεγονός ότι οι τρεις ηγέτες τους διηύθυναν τις εργασίες της Εθνοσυνέλευσης κατά το 1843-1844. Οι ηγέτες αυτοί κατόρθωσαν να αποφύγουν τις ακραίες θέσεις, να επιβληθούν στις ριζοσπαστικές ομάδες των κομμάτων τους και να πάρουν από κοινού αποφάσεις για τις συνταγματικές ρυθμίσεις. Οι κομματικές παρατάξεις συμφώνησαν στην ανάγκη να κατοχυρωθούν συνταγματικά ορισμένα θεμελιώδη δικαιώματα: η ισότητα απέναντι στο νόμο, η απαγόρευση της δουλείας, το απαραβίαστο του οικογενειακού ασύλου, η ελευθερία γνώμης και τύπου, η προστασία της ιδιοκτησίας, η δωρεάν εκπαίδευση. Την κατοχύρωση της ισότητας απέναντι στον νόμο, της απαγόρευσης της δουλείας και της ελευθερίας της γνώμης και του Τύπου επιβεβαιώνει ο Αντώνης Κλάψης στο Κείμενο Γ, ενώ η αναφορά του στο «απαραβίαστο της κατοικίας» αντιστοιχεί στο απαραβίαστο του οικογενειακού ασύλου. Ο ίδιος ιστορικός συμπληρώνει τις σχετικές συνταγματικές προβλέψεις με την ατομική ελευθερία, το απόρρητο της αλληλογραφίας και την απαγόρευση των βασανιστηρίων. Όλοι οι αντιπρόσωποι συνειδητοποίησαν ότι υπήρχαν αξίες και δικαιώματα που έπρεπε να προστατευτούν από την αυθαιρεσία της κρατικής εξουσίας. Με αυτή την αναφορά στη διευρυμένη προστασία των δικαιωμάτων συμφωνεί η επισήμανση του Κλάψη στο Κείμενο Γ ότι το Σύνταγμα κατοχύρωνε «σχεδόν το σύνολο των θεμελιωδών ανθρώπινων δικαιωμάτων». Μια αδυναμία ήταν το ότι δεν κατοχυρώθηκε συνταγματικά το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι, πράγμα που μπορούσε να φέρει εμπόδια στη συγκρότηση κομματικών μηχανισμών.
Στο σύνταγμα καθορίστηκαν και οι βασιλικές εξουσίες. Μεταξύ των σπουδαιοτέρων ήταν η συμμετοχή του βασιλιά στην άσκηση της νομοθετικής εξουσίας. Τη συμμετοχή αυτή επιβεβαιώνει ο Κώστας Κωστής στο Κείμενο Β, διευκρινίζοντας ότι η νομοθετική εξουσία ασκούνταν από κοινού από τον βασιλιά, τη Βουλή και τη Γερουσία. Παράλληλα, ο ιστορικός συμπληρώνει τις σχετικές πληροφορίες επισημαίνοντας ότι, μολονότι προβλεπόταν έλεγχος της κυβέρνησης από το νομοθετικό σώμα, στον βασιλιά ανήκαν η νομοθετική πρωτοβουλία και η κύρωση των νόμων. Στις σημαντικότερες βασιλικές εξουσίες ανήκε επίσης η αρχηγία του κράτους και του στρατού. Την αρχηγία του στρατού, επιβεβαιώνει ο Αντώνης Κλάψης στο Κείμενο Γ, αναφέροντας τη διοίκησή του από τον βασιλιά, και συμπληρώνει την εικόνα των αρμοδιοτήτων του με την αποκλειστική εξουσία συνομολόγησης διεθνών συνθηκών. Όμως, καμία πράξη του βασιλιά δεν είχε ισχύ χωρίς την προσυπογραφή του αρμόδιου υπουργού. Σε συνάφεια με αυτόν τον περιορισμό, ο Κωστής στο Κείμενο Β συμπληρώνει ότι η εκτελεστική εξουσία ανήκε στον βασιλιά και ασκούνταν από τους υπουργούς του, οι οποίοι ήταν υπεύθυνοι για τις πράξεις τους· δεν διατυπώνει, ωστόσο, ρητά τον κανόνα της προσυπογραφής. Ο ίδιος ιστορικός προσθέτει ότι οι υπουργοί διορίζονταν και παύονταν «ελευθέρως» από τον βασιλιά. Την αρμοδιότητα διορισμού και απόλυσης των υπουργών επιβεβαιώνει και ο Κλάψης στο Κείμενο Γ, συμπληρώνοντας ότι ο βασιλιάς διόριζε και απέλυε και τους δημοσίους υπαλλήλους. Με άλλες διατάξεις προβλεπόταν η ύπαρξη Βουλής και Γερουσίας. Οι γερουσιαστές θα διορίζονταν από τον βασιλιά και θα διατηρούσαν το αξίωμά τους ισόβια. Τον βασιλικό διορισμό των μελών της Γερουσίας επιβεβαιώνει ο Κωστής στο Κείμενο Β, ενώ ο Κλάψης στο Κείμενο Γ επιβεβαιώνει τόσο τον τρόπο διορισμού τους όσο και την ισόβια θητεία τους. Περαιτέρω, ο Κωστής στο Κείμενο Β συμπληρώνει την εικόνα της βασιλικής παρέμβασης στα νομοθετικά σώματα με το δικαίωμα διάλυσης της Βουλής χωρίς περιορισμό. Οι πρόσθετες αυτές αρμοδιότητες εξηγούν την έμφαση των πηγών στην έκταση της βασιλικής ισχύος: ο Κωστής αναφέρεται στην επέκταση των αρμοδιοτήτων του βασιλιά, ενώ ο Κλάψης χαρακτηρίζει τη θέση του ως «πρωτοκαθεδρία». Η έμφαση αυτή δεν αναιρεί τον περιορισμό της υπουργικής προσυπογραφής, αλλά συμπληρώνει την εικόνα της βασιλικής εξουσίας.
 
β. Με άλλες διατάξεις του Συντάγματος κατοχυρωνόταν, με ελάχιστους περιορισμούς, το δικαίωμα της καθολικής ψηφοφορίας για τους άνδρες, ρύθμιση που αποτελούσε παγκόσμια πρωτοπορία. Ως προς τους όρους άσκησης του δικαιώματος αυτού, ο Νίκος Κ. Αλιβιζάτος στο Κείμενο Α συμπληρώνει ότι ο εκλογικός νόμος της 18ης Μαρτίου 1844 αναγνώριζε το δικαίωμα του εκλέγειν «εις όλους τους εντός του βασιλείου γεννηθέντας Έλληνας», οι οποίοι είχαν συμπληρώσει το 25ο έτος της ηλικίας τους και διέθεταν «ιδιοκτησίαν τινά εντός της επαρχίας». Ο περιουσιακός αυτός όρος, ωστόσο, δεν περιόριζε την ψήφο μόνο στους κατόχους ακίνητης περιουσίας: όπως διευκρινίζει ο Αλιβιζάτος, η ιδιοκτησία μπορούσε να είναι και κινητή, αρκεί να απέδιδε κέρδος και να υποβαλλόταν σε φορολόγηση. Επιπλέον, ο ίδιος ιστορικός προσθέτει ότι ακόμη και όσοι δεν διέθεταν ιδιοκτησία μπορούσαν να ψηφίζουν, εφόσον ασκούσαν «οιονδήποτε επάγγελμα ή ανεξάρτητον επιτήδευμα». Οι διευκρινίσεις αυτές του Κειμένου Α επιβεβαιώνουν το ευρύ πεδίο εφαρμογής του δικαιώματος της ψήφου, παρά την ύπαρξη προϋποθέσεων. Παράλληλα, ο χαρακτηρισμός του νόμου ως επαναστατικού από τον Αλιβιζάτο ενισχύει την επισήμανση του πρωτοποριακού χαρακτήρα της ρύθμισης.
Το δικαίωμα της καθολικής ψηφοφορίας δημιούργησε νέους όρους για την πολιτική και κομματική δράση, καθώς ανοίχτηκε ευρύ πεδίο για τη συμμετοχή πολιτών και κομμάτων στο δημόσιο βίο και διευκολύνθηκε η διεκδίκηση συμφερόντων. Τη σημασία αυτής της διευρυμένης συμμετοχής επιβεβαιώνει και συμπληρώνει ο Αλιβιζάτος στο Κείμενο Α, επισημαίνοντας ότι η ανά τακτά διαστήματα προσέλευση των εκλογέων στις κάλπες για την ανάδειξη της Βουλής περιείχε μια δυναμική που θα δημιουργούσε γρήγορα «μιαν αξιόλογη παράδοση, αυθεντικά δημοκρατική». Έτσι, ο ιστορικός αναδεικνύει και τη μακροπρόθεσμη σημασία της ρύθμισης: πέρα από τη διεύρυνση της πολιτικής συμμετοχής, η επαναλαμβανόμενη εκλογική διαδικασία συνέβαλε στη διαμόρφωση δημοκρατικής παράδοσης.
 
Επαναληπτικές Πανελλαδικές 2007
Αφού μελετήσετε τα παρατιθέμενα άρθρα των Συνταγμάτων του 1844 και του 1864 και αξιοποιήσετε τις ιστορικές σας γνώσεις, να εντοπίσετε τις ομοιότητες και τις διαφορές μεταξύ των δύο Συνταγμάτων.
 
Κείμενο Α: από το Σύνταγμα του 1844
Περί δημοσίου δικαίου των Ελλήνων
Άρθρον 10
Πας τις δύναται να δημοσιεύη προφορικώς τε, εγγράφως και δια του τύπου τους στοχασμούς του, τηρών τους νόμους του Κράτους. Ο τύπος είναι ελεύθερος και λογοκρισία δεν επιτρέπεται. Οι υπεύθυνοι συντάκται, εκδόται και τυπογράφοι εφημερίδων δεν υποχρεούνται εις ουδεμίαν χρηματικήν προκαταβολήν λόγω εγγυήσεως. Οι εκδόται εφημερίδων θέλουν είσθαι πολίται Έλληνες.
Περί συντάξεως της Πολιτείας
Άρθρον 15
Η νομοθετική εξουσία ενεργείται συνάμα υπό του Βασιλέως, της Βουλής και της Γερουσίας.
Άρθρον 20
Η εκτελεστική εξουσία ανήκει εις τον Βασιλέα, ενεργείται δε δια των παρ’ αυτού διοριζομένων υπευθύνων Υπουργών.
Άρθρον 21
Η δικαστική εξουσία ενεργείται δια των δικαστηρίων, αι δε δικαστικαί αποφάσεις εκτελούνται εν ονόματι του Βασιλέως.
 
Κείμενο Β: από το Σύνταγμα του 1864
Άρθρον 10
Οι Έλληνες έχουσι το δικαίωμα του συνέρχεσθαι ησύχως και αόπλως· μόνον εις τας δημοσίας συναθροίσεις δύναται να παρίσταται η Αστυνομία. Αι εν υπαίθρω συναθροίσεις δύνανται να απαγορευθώσιν, αν ως εκ τούτων επίκηται κίνδυνος εις την δημοσίαν ασφάλειαν.
Άρθρον 14
Έκαστος δύναται να δημοσιεύη προφορικώς, εγγράφως και δια του τύπου τους στοχασμούς του, τηρών τους νόμους του Κράτους. Ο τύπος είναι ελεύθερος. Η λογοκρισία ως και παν άλλο προληπτικόν μέτρον απαγορεύονται ...
Άρθρον 21
Άπασαι αι εξουσίαι πηγάζουσιν εκ του Έθνους, ενεργούνται δε καθ’ ον τρόπον ορίζει το Σύνταγμα.
Άρθρον 22
Η νομοθετική εξουσία ενεργείται υπό του Βασιλέως και της Βουλής.
Άρθρον 27
Η εκτελεστική εξουσία ανήκει εις τον Βασιλέα, ενεργείται δε δια των παρ’ αυτού διοριζομένων υπευθύνων υπουργών.
Άρθρον 28
Η δικαστική εξουσία ενεργείται δια των δικαστηρίων, αι δε δικαστικαί αποφάσεις εκτελούνται εν ονόματι του Βασιλέως.
 
Αλέξανδρος Σβώλος, Τα ελληνικά Συντάγματα 1822-1952, Αθήνα 1972, σελ. 129-131 και 155.
 
Ενδεικτική απάντηση
Τα Συντάγματα του 1844 και του 1864 παρουσιάζουν ομοιότητες στην κατοχύρωση δικαιωμάτων και στην οργάνωση των εξουσιών, αλλά και ουσιαστικές διαφορές ως προς τη βάση του πολιτεύματος και την έκταση των πολιτικών ελευθεριών. Κατά το 1843-1844, οι τρεις ηγέτες των κομμάτων διηύθυναν τις εργασίες της Εθνοσυνέλευσης και, αποφεύγοντας τις ακραίες θέσεις και περιορίζοντας τις ριζοσπαστικές ομάδες των παρατάξεών τους, έλαβαν από κοινού αποφάσεις για τις συνταγματικές ρυθμίσεις. Αντίστοιχα, η Εθνοσυνέλευση που ψήφισε το Σύνταγμα του 1864 χρειάστηκε δύο ολόκληρα χρόνια, μέσα σε συνθήκες κυβερνητικής αστάθειας και εμφυλίου πολέμου, για να ολοκληρώσει το έργο της. Με το Σύνταγμα του 1864 ορίστηκε ως πολίτευμα η βασιλευομένη δημοκρατία αντί της συνταγματικής μοναρχίας και κατοχυρώθηκε η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας. Τη μεταβολή αυτή επιβεβαιώνει το άρθρο 21 του Συντάγματος του 1864 (Κείμενο Β), το οποίο ορίζει ότι «Άπασαι αι εξουσίαι πηγάζουσιν εκ του Έθνους» και ασκούνται όπως προβλέπει το Σύνταγμα. Έτσι, το άρθρο προσδιορίζει ρητά το Έθνος ως πηγή όλων των εξουσιών.
Ως προς τα θεμελιώδη δικαιώματα, οι κομματικές παρατάξεις το 1844 συμφώνησαν να κατοχυρωθούν η ισότητα απέναντι στον νόμο, η απαγόρευση της δουλείας, το απαραβίαστο του οικογενειακού ασύλου, η ελευθερία γνώμης και Τύπου, η προστασία της ιδιοκτησίας και η δωρεάν εκπαίδευση, αναγνωρίζοντας την ανάγκη προστασίας αξιών και δικαιωμάτων από την αυθαιρεσία της κρατικής εξουσίας. Ειδικότερα, η ελευθερία έκφρασης και Τύπου αποτελεί ομοιότητα των δύο Συνταγμάτων, όπως προκύπτει από το άρθρο 10 του 1844 (Κείμενο Α) και το άρθρο 14 του 1864 (Κείμενο Β). Και τα δύο επιτρέπουν τη δημοσίευση των στοχασμών προφορικά, εγγράφως και μέσω του Τύπου, υπό τον όρο της τήρησης των νόμων του κράτους, και απαγορεύουν τη λογοκρισία. Υπάρχει, ωστόσο, διαφορά στη διατύπωση της προστασίας στο άρθρο 14 του 1864, καθώς απαγορεύεται όχι μόνο η λογοκρισία αλλά και «παν άλλο προληπτικόν μέτρον». Παράλληλα, το άρθρο 10 του 1844 συμπληρώνει την εικόνα της ελευθερίας του Τύπου, ορίζοντας ότι οι υπεύθυνοι συντάκτες, εκδότες και τυπογράφοι εφημερίδων δεν υποχρεούνται σε χρηματική προκαταβολή ως εγγύηση και ότι οι εκδότες πρέπει να είναι Έλληνες πολίτες. Οι ειδικές αυτές ρυθμίσεις δεν περιλαμβάνονται στο παρατιθέμενο απόσπασμα του 1864, χωρίς αυτό να αποδεικνύει ότι απουσίαζαν από το πλήρες Σύνταγμα.
Σημαντική διαφορά εντοπίζεται στο δικαίωμα του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι. Το 1844 δεν κατοχυρώθηκε συνταγματικά, γεγονός που μπορούσε να δημιουργήσει εμπόδια στη συγκρότηση κομματικών μηχανισμών. Αντίθετα, το 1864 κατοχυρώθηκε η σχετική ελευθερία, ανοίγοντας τον δρόμο για την ελεύθερη συγκρότηση κομμάτων. Ως προς το συνέρχεσθαι, το άρθρο 10 του Συντάγματος του 1864 (Κείμενο Β) επιβεβαιώνει αυτή τη μεταβολή, ορίζοντας ότι οι Έλληνες έχουν το δικαίωμα να συνέρχονται «ησύχως και αόπλως». Το ίδιο άρθρο συμπληρώνει τις προϋποθέσεις άσκησης του δικαιώματος: η Αστυνομία μπορεί να παρίσταται μόνο στις δημόσιες συναθροίσεις, ενώ οι υπαίθριες συναθροίσεις μπορούν να απαγορεύονται εάν επίκειται κίνδυνος για τη δημόσια ασφάλεια. Το συγκεκριμένο απόσπασμα τεκμηριώνει άμεσα το δικαίωμα του συνέρχεσθαι, όχι όμως και εκείνο του συνεταιρίζεσθαι, το οποίο δεν μνημονεύει.
Ως προς τη νομοθετική εξουσία, και στα δύο Συντάγματα ο βασιλιάς συμμετείχε στην άσκησή της. Η ομοιότητα αυτή επιβεβαιώνεται από το άρθρο 15 του 1844 (Κείμενο Α) και το άρθρο 22 του 1864 (Κείμενο Β). Διαφορετική ήταν, όμως, η σύνθεση των νομοθετικών οργάνων. Το 1844 προβλεπόταν η ύπαρξη Βουλής και Γερουσίας, με τους γερουσιαστές να διορίζονται από τον βασιλιά και να διατηρούν το αξίωμά τους ισόβια. Σε συμφωνία με την ύπαρξη δύο νομοθετικών σωμάτων, το άρθρο 15 του 1844 ορίζει ότι η νομοθετική εξουσία ασκείται από τον βασιλιά, τη Βουλή και τη Γερουσία. Αντίθετα, το άρθρο 22 του 1864 την αναθέτει μόνο στον βασιλιά και τη Βουλή, επιβεβαιώνοντας την απουσία της Γερουσίας από τη νέα διάρθρωση της νομοθετικής εξουσίας. Τα παρατιθέμενα άρθρα προσδιορίζουν τα όργανα άσκησης της εξουσίας, χωρίς να αναφέρονται στον τρόπο διορισμού ή στη θητεία των γερουσιαστών.
Ως προς την εκτελεστική εξουσία, διατηρείται ουσιαστική ομοιότητα. Το άρθρο 20 του 1844 (Κείμενο Α) και το άρθρο 27 του 1864 (Κείμενο Β) προβλέπουν με την ίδια διατύπωση ότι η εξουσία αυτή ανήκει στον βασιλιά και ασκείται μέσω των υπεύθυνων υπουργών που διορίζει ο ίδιος. Οι διατάξεις αυτές επιβεβαιώνουν τη διατήρηση του βασιλικού ρόλου στην εκτελεστική λειτουργία, παρά τη μεταβολή του πολιτεύματος το 1864. Για το 1844, καμία βασιλική πράξη δεν είχε ισχύ χωρίς την προσυπογραφή του αρμόδιου υπουργού. Η αναφορά του άρθρου 20 στους υπεύθυνους υπουργούς συνδέεται με τον περιορισμό αυτό, χωρίς το παρατιθέμενο άρθρο να διατυπώνει ρητά τον κανόνα της προσυπογραφής. Επίσης, στις σημαντικότερες βασιλικές εξουσίες του 1844 περιλαμβανόταν η αρχηγία του κράτους και του στρατού, αρμοδιότητες για τις οποίες τα συγκεκριμένα αποσπάσματα δεν προσφέρουν άμεση σύγκριση με το 1864.
Ομοιότητα παρουσιάζεται και στη δικαστική εξουσία. Το άρθρο 21 του 1844 (Κείμενο Α) και το άρθρο 28 του 1864 (Κείμενο Β) ορίζουν με την ίδια διατύπωση ότι αυτή ασκείται από τα δικαστήρια και ότι οι δικαστικές αποφάσεις εκτελούνται στο όνομα του βασιλιά. Επομένως, ως προς τα όργανα άσκησης της δικαστικής εξουσίας και το όνομα στο οποίο εκτελούνται οι αποφάσεις, διαπιστώνεται συνέχεια μεταξύ των δύο Συνταγμάτων. Το 1864 κατοχυρώθηκε επίσης η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης· το παρατιθέμενο άρθρο 28 προσδιορίζει τα δικαστήρια ως όργανα άσκησης της δικαστικής εξουσίας, αλλά δεν αρκεί από μόνο του για να τεκμηριώσει τις ειδικότερες εγγυήσεις της ανεξαρτησίας τους.
Πέρα από τα ζητήματα που τεκμηριώνουν άμεσα τα παρατιθέμενα άρθρα, ομοιότητα υπήρχε στην κατοχύρωση της καθολικής ψηφοφορίας για τους άνδρες. Το 1844 το δικαίωμα αυτό κατοχυρωνόταν με ελάχιστους περιορισμούς, αποτελώντας παγκόσμια πρωτοπορία. Το 1864 κατοχυρώθηκε η άμεση, μυστική και καθολική ψήφος για τον ανδρικό πληθυσμό. Διαφορά υπήρχε στην εκλογική διαδικασία: το 1844 οι εκλογείς μπορούσαν να δώσουν θετική ψήφο σε όσους υποψηφίους ήθελαν, συμπληρώνοντας ψηφοδέλτια ακόμη και διαφορετικών συνδυασμών, ενώ το 1864 προβλεπόταν ψηφοφορία με σφαιρίδια. Οι συγκεκριμένες ρυθμίσεις δεν περιλαμβάνονται στα αποσπάσματα που δίνονται και, συνεπώς, δεν αποδίδονται στα παρατιθέμενα άρθρα.
Τέλος, ως προς την κομματική οργάνωση, το 1844 δεν υπήρξε συνταγματική πρόβλεψη για τα κόμματα. Ο κανονισμός της Βουλής προέβλεπε τη συγκρότηση των κοινοβουλευτικών επιτροπών με κλήρωση, οδηγώντας τις παρατάξεις σε διαβουλεύσεις και, ορισμένες φορές, σε συναίνεση. Αντίθετα, η κατοχύρωση του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι το 1864 διευκόλυνε την ελεύθερη συγκρότηση κομμάτων, τα οποία θεωρήθηκαν απαραίτητα για την έκφραση της βούλησης της κοινής γνώμης, με το επιχείρημα ότι η εναλλακτική λύση ήταν οι συνωμοτικοί κύκλοι ή οι βιαιοπραγίες. Με αυτή τη διεύρυνση των δυνατοτήτων δημόσιας πολιτικής δράσης συνδέεται το άρθρο 10 του 1864 (Κείμενο Β), το οποίο κατοχυρώνει τις ειρηνικές και άοπλες συναθροίσεις, χωρίς να αναφέρεται ρητά στα κόμματα. Συνολικά, το Σύνταγμα του 1864 διατήρησε τον βασιλικό ρόλο στην εκτελεστική και νομοθετική εξουσία και τη δικαστική λειτουργία μέσω των δικαστηρίων, αλλά διαφοροποιήθηκε με τη θεμελίωση των εξουσιών στο Έθνος, τη νομοθετική λειτουργία χωρίς Γερουσία και τη διεύρυνση των πολιτικών ελευθεριών.
 
Πανελλαδικές 2012
Αξιοποιώντας τις ιστορικές σας γνώσεις και αντλώντας στοιχεία από τα κείμενα που σας δίνονται παρακάτω, να αναφερθείτε στο περιεχόμενο του Συντάγματος του 1844 σχετικά με:
α) τα θεμελιώδη δικαιώματα των πολιτών (μονάδες 4)
β) το δικαίωμα της ψηφοφορίας και την εκλογική διαδικασία (μονάδες 9)
γ) την κατανομή των εξουσιών (μονάδες 12).
Μονάδες 25
 
ΚΕΙΜΕΝΟ Α
Ὁ Ἐκλογικὸς Νόμος καθιέρωνε τὴν ἐκλογὴ τῶν βουλευτῶν μὲ πλειοψηφικὸ σύστημα δύο γύρων, ποὺ θὰ διεξαγόταν μὲ ἄμεση, σχεδὸν καθολική, καὶ μυστικὴ ψηφοφορία. ∆ικαίωμα ψήφου δινόταν στοὺς πολίτες (ἄρρενες) ἡλικίας 25 ἐτῶν συμπληρωμένων, «ἔχοντας προσέτι ἰδιοκτησίαν τινὰ ἐντὸς τῆς ἐπαρχίας, ὅπου ἔχουσι τὴν πολιτικὴν διαμονήν των, ἢ ἐξασκοῦντας ἐν αὐτῇ ὁποιονδήποτε ἐπάγγελμα, ἢ ἀνεξάρτη- τον ἐπιτήδευμα». Ἐξαιροῦνταν «α) Οἱ διατελοῦντες ὑπὸ ἀνάκρισιν ἐπὶ κακουργήματι, β) Οἱ προσκαίρως ἢ διὰ παντὸς στερηθέντες κατὰ συνέπειαν δικαστικῆς ἀποφάσεως τοῦ δικαιώματος τοῦ ψηφοφορεῖν, γ) Οἱ στερούμενοι τῆς ἐλευθέρας διαχειρίσεως τῆς περιουσίας των».
 
Ν. ∆ιαμαντοῦρος, Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους,τ. ΙΓ ́: Νεώτερος Ἑλληνισμὸς ἀπὸ 1833 ὥς 1881, Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών, 2 2000, σ.112.
 
ΚΕΙΜΕΝΟ Β
Ο Βασιλιάς δεν ήταν μόνον ο ανώτατος άρχοντας, ο αρχηγός του κράτους αλλά και το ανώτατο και κυρίαρχο όργανο του κράτους, αποδεχόταν δηλαδή μόνον εκείνους τους περιορισμούς της εξουσίας του, που είχαν διατυπωθεί ρητώς στο Σύνταγμα. Η μοναρχική πηγή της εξουσίας προέκυπτε και από το ίδιο το συνταγματικό κείμενο, που αναγνώριζε το πρόσωπο του Βασιλιά ως ιερό και απαραβίαστο αλλά και από την πρόβλεψη ότι η δικαιοσύνη πηγάζει από το Βασιλιά και
απονέμεται εν ονόματί του. Η μοναρχία ήταν όμως περιορισμένη μέσα στα όρια που έθετε η ίδια με το παραχωρημένο Σύνταγμα.
Το Σύνταγμα του 1844 εισήγαγε την αρχή της διάκρισης των εξουσιών. [...] Η νομοθετική πρωτοβουλία και το δικαίωμα της κυρώσεως των νόμων ανήκε στο Βασιλιά. Με το διορισμό των μελών της Γερουσίας και της διάλυσης, χωρίς περιορισμό, της Βουλής, ο Βασιλιάς συγκέντρωνε εκτεταμένες αρμοδιότητες.
 
Η. Μαυρομούστακου, Πολιτικοί Θεσμοί και ∆ιοικητική Οργάνωση, στο: Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, 1770-2000, 4ος τόμος: Το Ελληνικό Κράτος, 1833-1871, Η Εθνική Εστία και ο Ελληνισμός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, 2003, σ.43.
 
ΚΕΙΜΕΝΟ Γ
Περί συντάξεως της Πολιτείας
Άρθρον 15. Η νομοθετική εξουσία ενεργείται συνάμα υπό του Βασιλέως, της Βουλής και της Γερουσίας.
Άρθρον 20. Η εκτελεστική εξουσία ανήκει εις τον Βασιλέα, ενεργείται δε διά των παρ’ αυτού διοριζομένων υπευθύνων Υπουργών.
Άρθρον 21. Η δικαστική εξουσία ενεργείται διά των δικαστηρίων, αι δε δικαστικαί αποφάσεις
εκτελούνται εν ονόματι του Βασιλέως.
Περί της Βουλής
Άρθρον 59. Η Βουλή σύγκειται εκ Βουλευτών, εκλεγομένων των εχόντων δικαίωμα προς τούτο πολιτών, κατά τον περί εκλογής Νόμον.
 
Α. Σβώλος, Τα Ελληνικά Συντάγματα, σσ. 153, 155, 161 (Στο: Αξιολόγηση των μαθητών στο μάθημα: «Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας», τεύχ. 1ο, Αθήνα:ΥΠ.Ε.Π.Θ.–Κ.Ε.Ε., 1999, σ. 197).
 
Ενδεικτική απάντηση
α. Η δυναμική παρουσία των κομμάτων στην πολιτική ζωή της χώρας αποδεικνύεται και από το γεγονός ότι οι τρεις ηγέτες τους διηύθυναν τις εργασίες της Εθνοσυνέλευσης κατά το 1843-1844. Οι ηγέτες αυτοί κατόρθωσαν να αποφύγουν τις ακραίες θέσεις, να επιβληθούν στις ριζοσπαστικές ομάδες των κομμάτων τους και να πάρουν από κοινού αποφάσεις για τις συνταγματικές ρυθμίσεις. Οι κομματικές παρατάξεις συμφώνησαν στην ανάγκη να κατοχυρωθούν συνταγματικά ορισμένα θεμελιώδη δικαιώματα: η ισότητα απέναντι στο νόμο, η απαγόρευση της δουλείας, το απαραβίαστο του οικογενειακού ασύλου, η ελευθερία γνώμης και τύπου, η προστασία της ιδιοκτησίας, η δωρεάν εκπαίδευση. Όλοι οι αντιπρόσωποι συνειδητοποίησαν ότι υπήρχαν αξίες και δικαιώματα που έπρεπε να προστατευτούν από την αυθαιρεσία της κρατικής εξουσίας. Μια αδυναμία ήταν το ότι δεν κατοχυρώθηκε συνταγματικά το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι, πράγμα που μπορούσε να φέρει εμπόδια στη συγκρότηση κομματικών μηχανισμών.
 
β. Με άλλες διατάξεις, του Συντάγματος
Κατοχυρωνόταν, με ελάχιστους περιορισμούς, το δικαίωμα της καθολικής ψηφοφορίας για τους άνδρες, ρύθμιση που αποτελούσε παγκόσμια πρωτοπορία. Το ευρύ πεδίο εφαρμογής του δικαιώματος επιβεβαιώνει ο Ν. Διαμαντούρος στο Κείμενο Α, χαρακτηρίζοντας την ψηφοφορία ως «σχεδόν καθολική». Ο ιστορικός συμπληρώνει τις προϋποθέσεις συμμετοχής, διευκρινίζοντας ότι δικαίωμα ψήφου είχαν οι άνδρες πολίτες που είχαν συμπληρώσει το 25ο έτος της ηλικίας τους και διέθεταν κάποια ιδιοκτησία στην επαρχία της πολιτικής τους διαμονής ή ασκούσαν εκεί οποιοδήποτε επάγγελμα ή ανεξάρτητο επιτήδευμα. Η εναλλακτική δυνατότητα συμμετοχής μέσω της άσκησης επαγγέλματος δείχνει ότι η ψήφος δεν περιοριζόταν μόνο στους ιδιοκτήτες. Παράλληλα, ο Διαμαντούρος στο Κείμενο Α προσδιορίζει τις εξαιρέσεις: αποκλείονταν όσοι βρίσκονταν υπό ανάκριση για κακούργημα, όσοι είχαν στερηθεί προσωρινά ή οριστικά το δικαίωμα της ψήφου με δικαστική απόφαση και όσοι δεν είχαν την ελεύθερη διαχείριση της περιουσίας τους. Έτσι, η πηγή διευκρινίζει τους περιορισμούς που συνόδευαν τη διευρυμένη κατοχύρωση της ψηφοφορίας.
Οριζόταν επίσης η εκλογική διαδικασία, σύμφωνα με την οποία οι εκλογείς μπορούσαν να δώσουν θετική ψήφο σε όσους υποψηφίους ήθελαν, συμπληρώνοντας ψηφοδέλτια ακόμη και διαφορετικών συνδυασμών. Ως προς τον τρόπο ανάδειξης των βουλευτών, ο Διαμαντούρος στο Κείμενο Α συμπληρώνει ότι ο εκλογικός νόμος καθιέρωνε πλειοψηφικό σύστημα δύο γύρων και ότι η ψηφοφορία ήταν άμεση και μυστική. Τον αιρετό χαρακτήρα της Βουλής επιβεβαιώνει το άρθρο 59 του Συντάγματος στο Κείμενο Γ, ορίζοντας ότι αυτή αποτελείται από βουλευτές που εκλέγονται από τους πολίτες οι οποίοι έχουν το σχετικό δικαίωμα, σύμφωνα με τον εκλογικό νόμο. Το άρθρο συνδέει, επομένως, τη συγκρότηση της Βουλής με την εκλογή από το σώμα των δικαιούχων πολιτών, ενώ το Κείμενο Α εξειδικεύει τους όρους συμμετοχής και το εκλογικό σύστημα.
 
γ. Στο Σύνταγμα καθορίστηκαν και οι βασιλικές εξουσίες. Μεταξύ των σπουδαιοτέρων ήταν η συμμετοχή του βασιλιά στην άσκηση της νομοθετικής εξουσίας και η αρχηγία του κράτους και του στρατού. Τη θέση του ως αρχηγού του κράτους επιβεβαιώνει η Η. Μαυρομούστακου στο Κείμενο Β, συμπληρώνοντας ότι ο βασιλιάς ήταν συγχρόνως το ανώτατο και κυρίαρχο κρατικό όργανο και αποδεχόταν μόνο τους περιορισμούς που διατυπώνονταν ρητά στο Σύνταγμα. Η συγγραφέας αναδεικνύει έτσι τον χαρακτήρα της συνταγματικής μοναρχίας: η μοναρχική εξουσία περιοριζόταν μέσα στα όρια που έθετε το παραχωρημένο Σύνταγμα. Η ίδια στο Κείμενο Β επισημαίνει ότι το Σύνταγμα του 1844 εισήγαγε την αρχή της διάκρισης των εξουσιών. Η κατανομή αυτή επιβεβαιώνεται και εξειδικεύεται στα άρθρα 15, 20 και 21 του Κειμένου Γ, τα οποία προσδιορίζουν χωριστά τα όργανα άσκησης της νομοθετικής, της εκτελεστικής και της δικαστικής εξουσίας. Ειδικότερα, τη συμμετοχή του βασιλιά στη νομοθετική εξουσία επιβεβαιώνει το άρθρο 15 (Κείμενο Γ), ορίζοντας ότι αυτή ασκείται από κοινού από τον βασιλιά, τη Βουλή και τη Γερουσία. Η Μαυρομούστακου στο Κείμενο Β συμπληρώνει ότι στον βασιλιά ανήκαν η νομοθετική πρωτοβουλία και η κύρωση των νόμων. Με άλλες διατάξεις προβλεπόταν η ύπαρξη Βουλής και Γερουσίας. Οι γερουσιαστές θα διορίζονταν από τον βασιλιά και θα διατηρούσαν το αξίωμά τους ισόβια. Τον βασιλικό διορισμό των μελών της Γερουσίας επιβεβαιώνει η Μαυρομούστακου στο Κείμενο Β, προσθέτοντας το δικαίωμα διάλυσης της Βουλής χωρίς περιορισμό και τονίζοντας ότι οι δυνατότητες αυτές προσέδιδαν στον βασιλιά εκτεταμένες αρμοδιότητες. Αντίθετα προς τη διορισμένη Γερουσία, η Βουλή ήταν αιρετή, όπως επιβεβαιώνει το άρθρο 59 του Κειμένου Γ, το οποίο προβλέπει την εκλογή των βουλευτών από τους πολίτες που είχαν δικαίωμα ψήφου.
Ως προς την εκτελεστική εξουσία, το άρθρο 20 του Κειμένου Γ συμπληρώνει ότι αυτή ανήκει στον βασιλιά και ασκείται μέσω των υπεύθυνων υπουργών που διορίζει ο ίδιος. Όμως, καμία πράξη του βασιλιά δεν είχε ισχύ χωρίς την προσυπογραφή του αρμόδιου υπουργού. Η αναφορά του άρθρου στους υπεύθυνους υπουργούς συνδέεται με αυτόν τον περιορισμό της βασιλικής δράσης, χωρίς να διατυπώνει ρητά τον κανόνα της προσυπογραφής. Παράλληλα, η Μαυρομούστακου στο Κείμενο Β συμπληρώνει ότι το πρόσωπο του βασιλιά αναγνωριζόταν ως «ιερό και απαραβίαστο», στοιχείο που αναδείκνυε τη μοναρχική πηγή της εξουσίας.
Για τη δικαστική εξουσία, το άρθρο 21 του Κειμένου Γ ορίζει ότι αυτή ασκείται από τα δικαστήρια και ότι οι δικαστικές αποφάσεις εκτελούνται στο όνομα του βασιλιά. Τη σύνδεση της δικαιοσύνης με τον μονάρχη επιβεβαιώνει και σχολιάζει η Μαυρομούστακου στο Κείμενο Β, αναφέροντας ότι η δικαιοσύνη πηγάζει από τον βασιλιά και απονέμεται στο όνομά του. Η συγγραφέας ερμηνεύει την πρόβλεψη αυτή ως ακόμη μία έκφραση της μοναρχικής πηγής της εξουσίας. Επομένως, η διάκριση των εξουσιών συνυπήρχε με την κυρίαρχη θέση του βασιλιά, ο οποίος συμμετείχε στη νομοθετική λειτουργία, ήταν φορέας της εκτελεστικής εξουσίας και συνδεόταν θεσμικά με την απονομή της δικαιοσύνης.
Συνταγματική πρόβλεψη για τα κόμματα δεν υπήρξε. Ο κανονισμός της Βουλής προέβλεπε ότι η σύνθεση των κοινοβουλευτικών επιτροπών θα γινόταν με κλήρωση. Αυτό αναγκαστικά οδηγούσε τις παρατάξεις σε διαβουλεύσεις και, ορισμένες φορές, σε συναίνεση.
 
Πανελλαδικές 2007
Αξιοποιώντας τις πληροφορίες από τα παρακάτω κείμενα και τις ιστορικές σας γνώσεις σχετικά με το Σύνταγμα του 1844:
α. να αναφερθείτε στις βασιλικές εξουσίες και στη σημασία του δικαιώματος της καθολικής ψηφοφορίας
Μονάδες 13
β. να αποτιμήσετε τη σημασία της θέσπισης του Συντάγματος του 1844 στην εξέλιξη του κοινοβουλευτισμού στην Ελλάδα.
Μονάδες 12
 
Κείμενο Α
Σύνταγμα μοναρχικό, τον συντηρητισμό του οποίου δεν αναιρούσαν οι αρκετές φιλελεύθερες διατάξεις που κατάφεραν να επιβάλουν τα προοδευτικότερα στοιχεία της Εθνοσυνέλευσης, [...] το
Σύνταγμα του 1844 συμπληρωνόταν με έναν επαναστατικό για την εποχή του εκλογικό νόμο.  Πρόκειται για τον εκλογικό νόμο της 18ης Μαρτίου 1844 που ψήφισε η Εθνοσυνέλευση [...] και που αναγνώριζε το δικαίωμα του εκλέγειν «εις όλους τους εντός του βασιλείου γεννηθέντας Έλληνας» που είχαν συμπληρώσει το 25ο έτος της ηλικίας τους και είχαν «ιδιοκτησίαν τινά εντός της επαρχίας», είτε κινητή, όπως διευκρινίστηκε στη σχετική συζήτηση, είτε ακίνητη «προσοδοφόρον και φοροτελή1», ή που εξασκούσαν «οιονδήποτε επάγγελμα ή ανεξάρτητον επιτήδευμα» [...]. Καθιερώνοντας έτσι ουσιαστικά την καθολική και –με μία σειρά άλλων διατάξεων– την άμεση ψηφοφορία για την ανάδειξη της Βουλής, η Εθνοσυνέλευση [...] πρωτοπορούσε, σε σχέση με τα ισχύοντα στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες της εποχής.
 
1. ιδιοκτησία φοροτελής: η ιδιοκτησία που υπόκειται σε φορολογία
Νίκος Κ. Αλιβιζάτος, Εισαγωγή στην Ελληνική Συνταγματική Ιστορία, Αθήνα-Κομοτηνή 1981, σσ. 65-66
 
Κείμενο Β
Στη βαθμιαία ενίσχυση του ρόλου του κοινοβουλίου και στο συνακόλουθο περιορισμό των υπερτροφικών εξουσιών του μονάρχη συνετέλεσε και η καθιέρωση με νόμο της σχεδόν καθολικής και άμεσης ψηφοφορίας (όλοι σχεδόν οι  Έλληνες πάνω από 25 χρονών είχαν δικαίωμα ψήφου). [...] Η καθολική ψηφοφορία προώθησε σταδιακά την πολιτική χειραφέτηση των λαϊκών στρωμάτων και, όπως όλοι οι κοινοβουλευτικοί θεσμοί, συνέβαλε στη διαμόρφωση μιας δημοκρατικής ιδεολογίας.
 
Γιώργος Αναστασιάδης, Κοινοβούλιο και Μοναρχία στην Ελλάδα, Θεσσαλονίκη 1995, σσ. 20-21
 
Ενδεικτική απάντηση
α. Στο Σύνταγμα καθορίστηκαν και οι βασιλικές εξουσίες. Μεταξύ των σπουδαιοτέρων ήταν η συμμετοχή του βασιλιά στην άσκηση της νομοθετικής εξουσίας και η αρχηγία του κράτους και του στρατού. Όμως, καμία πράξη του δεν είχε ισχύ χωρίς την προσυπογραφή του αρμόδιου υπουργού. Τον μοναρχικό χαρακτήρα του πολιτεύματος επιβεβαιώνει ο Νίκος Κ. Αλιβιζάτος στο Κείμενο Α, χαρακτηρίζοντας το Σύνταγμα του 1844 ως μοναρχικό και συντηρητικό, παρά τις φιλελεύθερες διατάξεις που επέβαλαν τα προοδευτικότερα στοιχεία της Εθνοσυνέλευσης. Η εκτίμησή του συμπληρώνει την εικόνα της βασιλικής εξουσίας, επισημαίνοντας ότι οι φιλελεύθερες ρυθμίσεις δεν αναιρούσαν τον συντηρητικό χαρακτήρα του Συντάγματος. Στην έκταση της ισχύος του μονάρχη αναφέρεται και ο Γιώργος Αναστασιάδης στο Κείμενο Β, κάνοντας λόγο για «υπερτροφικές εξουσίες», χωρίς τα δύο αποσπάσματα να απαριθμούν τις επιμέρους βασιλικές αρμοδιότητες. Με άλλες διατάξεις κατοχυρωνόταν, με ελάχιστους περιορισμούς, το δικαίωμα της καθολικής ψηφοφορίας για τους άνδρες, ρύθμιση που αποτελούσε παγκόσμια πρωτοπορία. Τον πρωτοποριακό χαρακτήρα της επιβεβαιώνει ο Αλιβιζάτος στο Κείμενο Α, χαρακτηρίζοντας τον εκλογικό νόμο της 18ης Μαρτίου 1844 ως επαναστατικό για την εποχή του και επισημαίνοντας ότι η Εθνοσυνέλευση πρωτοπορούσε σε σχέση με τα ισχύοντα στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες. Ο ίδιος συγγραφέας συμπληρώνει ότι δικαίωμα ψήφου είχαν οι εντός του βασιλείου γεννημένοι Έλληνες που είχαν συμπληρώσει το 25ο έτος της ηλικίας τους και διέθεταν κάποια ιδιοκτησία στην επαρχία, κινητή ή ακίνητη, προσοδοφόρα και υποκείμενη σε φορολογία, ή ασκούσαν οποιοδήποτε επάγγελμα ή ανεξάρτητο επιτήδευμα. Με αυτές τις διευρυμένες προϋποθέσεις καθιερωνόταν ουσιαστικά η καθολική ψηφοφορία, ενώ άλλες διατάξεις εξασφάλιζαν και την άμεση εκλογή της Βουλής, όπως διευκρινίζει το Κείμενο Α.
Το δικαίωμα της καθολικής ψηφοφορίας δημιούργησε νέους όρους για την πολιτική και κομματική δράση, καθώς ανοίχτηκε ευρύ πεδίο για τη συμμετοχή πολιτών και κομμάτων στον δημόσιο βίο και διευκολύνθηκε η διεκδίκηση συμφερόντων. Τη σημασία αυτής της διευρυμένης συμμετοχής επιβεβαιώνει και συμπληρώνει ο Αναστασιάδης στο Κείμενο Β, τονίζοντας ότι η σχεδόν καθολική και άμεση ψηφοφορία προώθησε σταδιακά την πολιτική χειραφέτηση των λαϊκών στρωμάτων και συνέβαλε στη διαμόρφωση δημοκρατικής ιδεολογίας. Παράλληλα, ο ίδιος ιστορικός προσθέτει ότι η καθιέρωσή της συνέβαλε στη βαθμιαία ενίσχυση του κοινοβουλίου και στον συνακόλουθο περιορισμό των εκτεταμένων εξουσιών του μονάρχη. Επομένως, η σημασία της δεν περιοριζόταν στην ανάδειξη της Βουλής, αλλά αφορούσε και την πολιτική ενεργοποίηση των πολιτών και τη σταδιακή μεταβολή της ισορροπίας μεταξύ κοινοβουλίου και βασιλιά.
 
β. Η θέσπιση του Συντάγματος του 1844 αποτέλεσε σημαντικό σταθμό στην εξέλιξη του κοινοβουλευτισμού, χωρίς να συνεπάγεται την άμεση εξάλειψη της ισχυρής μοναρχικής εξουσίας. Ο Αλιβιζάτος στο Κείμενο Α αναδεικνύει αυτή τη συνύπαρξη, αντιπαραβάλλοντας το μοναρχικό και συντηρητικό Σύνταγμα με τον επαναστατικό εκλογικό νόμο που το συμπλήρωνε. Οι φιλελεύθερες διατάξεις δεν αναιρούσαν τον συντηρητισμό του Συντάγματος, αλλά η ουσιαστικά καθολική και άμεση ψηφοφορία για την ανάδειξη της Βουλής διεύρυνε την πολιτική συμμετοχή. Η σημασία της θέσπισης του Συντάγματος πρέπει, επομένως, να αποτιμηθεί μαζί με τη λειτουργία του εκλογικού νόμου που το συνόδευε. Ίσως οι φιλελεύθερες πολιτικές διαδικασίες και η λειτουργία κομμάτων να ήταν προϊόν μιας μικρής πολιτικής ηγετικής ομάδας, να μην ανταποκρίνονταν στις ανάγκες της ελληνικής κοινωνίας και να αναπτύχθηκαν κατά μίμηση δυτικών προτύπων, τα οποία στην εφαρμογή τους παραμορφώθηκαν λόγω του μικρού βαθμού ανάπτυξης της ελληνικής κοινωνίας.
Όμως, ανεξάρτητα από τις επιδράσεις δυτικών προτύπων, ο κοινοβουλευτισμός στην Ελλάδα ρίζωσε και ακολούθησε τους δικούς του δρόμους, για να ανταποκριθεί στις ιδιαίτερες ανάγκες, τα προβλήματα και τα αιτήματα της ελληνικής κοινωνίας. Τη σταδιακή ενίσχυση του κοινοβουλευτισμού επιβεβαιώνει και εξειδικεύει ο Αναστασιάδης στο Κείμενο Β, συνδέοντας τη σχεδόν καθολική και άμεση ψηφοφορία με την ενδυνάμωση του κοινοβουλίου και τον συνακόλουθο περιορισμό των «υπερτροφικών εξουσιών του μονάρχη». Η εξέλιξη αυτή ήταν βαθμιαία και όχι άμεση ανατροπή της μοναρχικής υπεροχής. Εξάλλου, για την πολιτική ενεργοποίηση μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού και για τη σταδιακή συγκρότηση ενός κράτους δικαίου, δεν θα αρκούσε μια διαδικασία μίμησης. Ως προς την πολιτική ενεργοποίηση, ο Αναστασιάδης στο Κείμενο Β συμπληρώνει ότι η καθολική ψηφοφορία προώθησε την πολιτική χειραφέτηση των λαϊκών στρωμάτων και, όπως οι κοινοβουλευτικοί θεσμοί γενικότερα, συνέβαλε στη διαμόρφωση δημοκρατικής ιδεολογίας. Η επισήμανση αυτή ενισχύει την εκτίμηση ότι οι θεσμοί απέκτησαν ουσιαστικό κοινωνικό περιεχόμενο και δεν παρέμειναν απλή μίμηση ξένων προτύπων. Τα κόμματα αποτελούσαν αναγκαιότητα της εποχής και ανταποκρίνονταν στις ανάγκες των ανθρώπων που τα συγκρότησαν. Πάντως, τα κόμματα αυτής της περιόδου δεν μπορούν να χαρακτηριστούν με σημερινούς όρους, όπως αριστερά–δεξιά ή προοδευτικά–συντηρητικά. Συνολικά, το Σύνταγμα του 1844 και ο εκλογικός νόμος που το συνόδευε, παρά τη διατήρηση της ισχυρής μοναρχικής εξουσίας, δημιούργησαν όρους για τη σταδιακή εδραίωση του κοινοβουλευτισμού, την πολιτική χειραφέτηση ευρύτερων κοινωνικών στρωμάτων και την ανάπτυξη δημοκρατικής ιδεολογίας.

Χάρης Βλαβιανός «Υποδειγματική παραίτηση»

Mario Sanchez Nevado
 
Χάρης Βλαβιανός «Υποδειγματική παραίτηση»  
Το παρακάτω κείμενο είναι ποίημα του Χάρη Βλαβιανού το οποίο έχει δημοσιευτεί στην ποιητική συλλογή με τίτλο Adieu, Νεφέλη 1996, σελ. 36-37.
 
Τι είναι αυτό το παρελθόν;
Τι είναι αυτή η συγκεκριμένη εικόνα
που επανέρχεται για να επιβεβαιώσει
το σημερινό πρόσωπο
την αλλαγή της έκφρασης
τη μεταστροφή του βλέμματος;
 
Θα ήθελα να σε συγχωρήσω
αλλά μεσολάβησαν τόσες διαψεύσεις
σωρεύτηκε τόση σιωπή ανάμεσά μας
που δεν υπάρχουν τώρα σχήματα
ν’ αρθρώσουν το αίσθημα της οριστικής απώλειας.
Η φύση είναι ελεύθερη να παπαγαλίζει
τα παράφωνα στιχάκια της
ή η γραφομηχανή ν’αφηγείται την εποποιία
άλλης μιας χαμένης ευκαιρίας
ωστόσο εμείς γνωρίζουμε πως το λίγο που μας δόθηκε
σπαταλήθηκε σε χειρονομίες κι επιφωνήματα
πως η έπαρση των δακρύων
δεν αρκεί για να βάλει στα χείλη μας
όσα πικρά για χρόνια δεν ομολογήθηκαν.
 
Δεν θυμάμαι πια πότε άκουσα
για τελευταία φορά τη φωνή σου.
Θα πρέπει να ήταν στις 19 Ιουνίου
όταν ο τηλεφωνητής μου ευχήθηκε εκείνο το γνωστό
 «να ζήσεις, γιέ μου»
που επαναλαμβάνεται απαράλλακτο κάθε χρόνο
 με μια ημέρα καθυστέρηση
-σημάδι κι αυτό μιας μνήμης
που έμαθε ν’ ατενίζει το ερειπωμένο σκηνικό
 με αξιοθαύμαστη αδιαφορία.
 
Θα ζήσω λοιπόν αφού το θέλεις
για να σε δω όμως να πεθαίνεις.
Θα ζήσω για να σε κλάψω όπως δεν θα σε κλάψει κανείς.
Θα ζήσω, γιατί η τελευταία λέξη αυτής της άρνησης
θα είναι η μόνη που δεν θα με προδώσει.
 
1. Να εντοπίσετε δύο (2) εκφραστικά μέσα (π.χ. μεταφορά, προσωποποίηση, επανάληψη) και να εξηγήσετε τη λειτουργία τους στο νόημα του ποιήματος.
 
1. Μεταφορά: Στον στίχο «σωρεύτηκε τόση σιωπή ανάμεσά μας», η σιωπή παρουσιάζεται σαν υλικό που συσσωρεύεται και δημιουργεί ένα εμπόδιο ανάμεσα στο ποιητικό υποκείμενο και στο πρόσωπο στο οποίο απευθύνεται. Η λέξη «σωρεύτηκε» υποδηλώνει ότι η απομάκρυνσή τους δεν προέκυψε ξαφνικά, αλλά διαμορφώθηκε σταδιακά, μέσα από όσα δεν ειπώθηκαν και από τις αλλεπάλληλες διαψεύσεις. Έτσι, η απουσία ουσιαστικής επικοινωνίας αποκτά σχεδόν απτή μορφή και αναδεικνύεται ως βασική αιτία της συναισθηματικής τους αποξένωσης. Η μεταφορά συνδέεται με τους επόμενους στίχους, όπου δηλώνεται η αδυναμία να εκφραστεί «το αίσθημα της οριστικής απώλειας»: η συσσωρευμένη σιωπή έχει καταστήσει εξαιρετικά δύσκολη τόσο την εξωτερίκευση του πόνου όσο και τη συμφιλίωση.

2. Επανάληψη – αναφορά: Στην τελευταία στροφή η φράση «Θα ζήσω» επαναλαμβάνεται στην αρχή διαδοχικών προτάσεων. Η επανάληψη αυτή, ως αναφορά, δημιουργεί έναν επίμονο, κατηγορηματικό ρυθμό και τονίζει την απόφαση του ομιλητή να συνεχίσει να ζει. Δεν εκφράζει όμως απλή αισιοδοξία: συνδέεται με την οργή και την πικρία προς τον γονέα, αλλά και με την πρόθεση να τον πενθήσει «όπως δεν θα σε κλάψει κανείς». Το κλείσιμο επιδέχεται περισσότερες από μία αναγνώσεις. Η «τελευταία λέξη αυτής της άρνησης» μπορεί εύλογα να παραπέμπει στο «κανείς», που ολοκληρώνει την προηγούμενη αρνητική διατύπωση. Τότε το «δεν θα με προδώσει» σημαίνει ότι δεν θα διαψευστεί η πεποίθηση του ομιλητή πως κανείς άλλος δεν θα πενθήσει τον γονέα ή, λόγω του «όπως», πως κανείς δεν θα τον πενθήσει με το ίδιο βάθος. Η πρώτη εκδοχή υποδηλώνει μια αρνητική εικόνα του γονέα μέσα από τη ματιά του παιδιού· η δεύτερη τονίζει τη μοναδικότητα του δεσμού τους. Παράλληλα, η «τελευταία λέξη» μπορεί να σημαίνει τον τελικό λόγο που ο ομιλητής διεκδικεί απέναντι στην απόρριψη. Έτσι, η επανάληψη αναδεικνύει τόσο την αντίσταση όσο και την επώδυνη προσήλωση στο άλλο πρόσωπο.
Συνολικά, η μεταφορά αποτυπώνει το βάρος της σιωπής και τη διάλυση της επικοινωνίας, ενώ η επανάληψη προβάλλει την επίμονη αντίδραση του ποιητικού υποκειμένου σε αυτή την απώλεια. Τα δύο μέσα συμβάλλουν στην ανάδειξη μιας τραυματισμένης σχέσης, στην οποία η αποξένωση δεν καταργεί τη συναισθηματική σύνδεση.
 
2. Ποια στάση υιοθετεί το ποιητικό υποκείμενο απέναντι στο πρόσωπο στο οποίο απευθύνεται; Πώς αυτή εξελίσσεται μέχρι την τελευταία στροφή;
Το ποιητικό υποκείμενο υιοθετεί απέναντι στο πρόσωπο στο οποίο απευθύνεται μια στάση βαθιάς πικρίας, απογοήτευσης και συναισθηματικής αποξένωσης, χωρίς όμως να έχει απαλλαγεί από τον δεσμό μαζί του. Η προσφώνηση «γιέ μου» φανερώνει ότι πρόκειται για σχέση παιδιού και γονέα. Η στάση του ομιλητή δεν παραμένει στατική: εξελίσσεται από την επώδυνη αναμέτρηση με το παρελθόν και την ανεκπλήρωτη επιθυμία συγχώρεσης σε μια οξεία, προκλητική απόφαση να ζήσει, η οποία εξακολουθεί να συνδέεται με το άλλο πρόσωπο.
Στην πρώτη στροφή, τα ερωτήματα «Τι είναι αυτό το παρελθόν;» και «Τι είναι αυτή η συγκεκριμένη εικόνα» εκφράζουν την αδυναμία του ποιητικού υποκειμένου να αποδεσμευτεί από μια επίμονη ανάμνηση. Το παρελθόν επανέρχεται και συνδέεται με τη σημερινή του ταυτότητα, την «αλλαγή της έκφρασης» και τη «μεταστροφή του βλέμματος». Η στάση του είναι αρχικά διερευνητική και εσωστρεφής: προσπαθεί να κατανοήσει πώς η προηγούμενη εμπειρία έχει επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο αισθάνεται και βλέπει τον κόσμο.
Στη δεύτερη στροφή, η διάθεση αυτή γίνεται σαφέστερα εξομολογητική και επικριτική. Ο στίχος «Θα ήθελα να σε συγχωρήσω» δείχνει ότι υπάρχει επιθυμία συμφιλίωσης, την οποία όμως ανακόπτει αμέσως το «αλλά». Οι «τόσες διαψεύσεις» και η σιωπή που «σωρεύτηκε» έχουν δημιουργήσει ένα χάσμα, ώστε η απώλεια να βιώνεται ως οριστική και δύσκολα εκφράσιμη. Ο ομιλητής δεν θεωρεί αρκετά τα δάκρυα ή τις εξωτερικές εκδηλώσεις συγκίνησης, αφού δεν μπορούν να υποκαταστήσουν όσα «για χρόνια δεν ομολογήθηκαν». Η σχέση γονέα-γιου δεν απέκτησε ποτέ τη βαθιά εκείνη αγάπη που «παπαγαλίζει» η φύση, μήτε υπάρχει νόημα στο να αποτελέσει αντικείμενο λογοτεχνικής απόδοσης από το ίδιο το ποιητικό υποκείμενο το πώς κατόρθωσαν να χάσουν μια ακόμη ευκαιρία να συνδεθούν και να αναγνωρίσουν τους παράγοντες που υπονόμευσαν τον γονικό δεσμό. Άλλωστε, η χρήση του «εμείς» και η διατύπωση «το λίγο που μας δόθηκε / σπαταλήθηκε» παρουσιάζουν τη σχέση ως κοινή χαμένη δυνατότητα· δεν περιγράφεται μόνο ο πόνος ενός απομονωμένου προσώπου, αλλά η αποτυχία μιας επικοινωνίας που αφορούσε και τους δύο.

Στην τρίτη στροφή, η πικρία αποκτά συγκεκριμένο περιεχόμενο μέσα από την ανάμνηση μιας τυπικής, καθυστερημένης ευχής. Η φράση «όταν ο τηλεφωνητής μου ευχήθηκε» τονίζει την απουσία άμεσης επαφής: η φωνή του γονέα φτάνει μέσω ενός μηχανήματος και όχι μέσα από ζωντανό διάλογο. Το «να ζήσεις, γιέ μου», που επαναλαμβάνεται «απαράλλακτο κάθε χρόνο / με μια ημέρα καθυστέρηση», παρουσιάζεται ως μηχανική εκδήλωση ενδιαφέροντος, η οποία δεν ανταποκρίνεται στην ανάγκη του παιδιού για ουσιαστική παρουσία. Το ποιητικό υποκείμενο ερμηνεύει αυτή τη στάση ως αδιαφορία απέναντι στην ερειπωμένη σχέση. Η έκφραση «με αξιοθαύμαστη αδιαφορία» έχει ειρωνική χροιά: ο φαινομενικός θαυμασμός λειτουργεί ως αιχμηρή μομφή προς το άλλο πρόσωπο.
Στην τελευταία στροφή, η στάση κορυφώνεται και γίνεται προκλητική, ακόμη και εκδικητική. Η ευχή «να ζήσεις» αντιστρέφεται πικρά: «Θα ζήσω λοιπόν αφού το θέλεις / για να σε δω όμως να πεθαίνεις». Ωστόσο, το «Θα ζήσω για να σε κλάψω όπως δεν θα σε κλάψει κανείς» φανερώνει ότι η οργή δεν καταργεί τον βαθύ δεσμό. Μια εύλογη και πιθανή ερμηνεία συνδέει την «τελευταία λέξη αυτής της άρνησης» με το «κανείς», την τελευταία λέξη της προηγούμενης αρνητικής διατύπωσης. Το «δεν θα με προδώσει» μπορεί τότε να σημαίνει «δεν θα διαψεύσει την πεποίθησή μου»: ο ομιλητής θεωρεί βέβαιο ότι κανείς άλλος δεν θα πενθήσει τον γονέα ή ότι κανείς δεν θα τον πενθήσει όπως ο ίδιος. Η πρώτη εκδοχή διευρύνει τη μομφή προς τον γονέα, υποδηλώνοντας, σύμφωνα με την πληγωμένη ματιά του παιδιού, αδυναμία δημιουργίας ουσιαστικών δεσμών· δεν αποτελεί αντικειμενική κρίση για την προσωπικότητά του. Η δεύτερη, που στηρίζεται στο «όπως», υπογραμμίζει τη μοναδικότητα και την ένταση του πένθους του ομιλητή. Παραμένει επίσης δυνατή η ανάγνωση της «τελευταίας λέξης» ως τελικού λόγου που διεκδικεί ο ίδιος απέναντι στην απόρριψη. Το τέλος επομένως συνδυάζει καταγγελία, αντίσταση και ομολογία ενός δεσμού που δεν έχει σβήσει.
Συμπερασματικά, η στάση εξελίσσεται από την αναμέτρηση με το παρελθόν και την επιθυμία συγχώρεσης στην καταγγελία της αδιαφορίας και στην οργισμένη απόφαση να ζήσει. Η πιθανή αναφορά στο «κανείς» προσθέτει στο τέλος μια πικρή βεβαιότητα για την απουσία ή τη μοναδικότητα του ουσιαστικού πένθους. Δεν προκύπτει ούτε συμφιλίωση ούτε πλήρης αποδέσμευση: η αρνητική εικόνα του γονέα συνυπάρχει με την παραδοχή ότι το παιδί παραμένει βαθιά συνδεδεμένο μαζί του.

3. Θεωρείτε ότι η μνήμη λειτουργεί στο ποίημα ως δύναμη λύτρωσης ή ως πηγή οδύνης; Να απαντήσετε τεκμηριωμένα, αξιοποιώντας στοιχεία του κειμένου και τη δική σας άποψη.
Κατά τη γνώμη μου, η μνήμη λειτουργεί στο ποίημα κυρίως ως πηγή οδύνης και όχι ως δύναμη λύτρωσης. Δεν επαναφέρει ένα παρελθόν που παρηγορεί το ποιητικό υποκείμενο, αλλά αναζωπυρώνει τις διαψεύσεις, τη σιωπή και την αποξένωση από το πρόσωπο στο οποίο απευθύνεται. Παράλληλα, όμως, η αναμέτρηση με τις αναμνήσεις του επιτρέπει να συνειδητοποιήσει το τραύμα της σχέσης και να διατυπώσει μια προσωπική στάση απέναντί του. Έτσι, μπορεί να διακριθεί μια περιορισμένη δυνατότητα αυτογνωσίας και αντίστασης, χωρίς να επιτυγχάνεται ολοκληρωμένη συναισθηματική απελευθέρωση.
Αρχικά, η μνήμη επιβάλλει την παρουσία του παρελθόντος μέσα στο παρόν. Τα ερωτήματα «Τι είναι αυτό το παρελθόν;» και «Τι είναι αυτή η συγκεκριμένη εικόνα / που επανέρχεται» δείχνουν ότι ο ομιλητής δεν έχει απομακρυνθεί από όσα έζησε. Η εικόνα επιστρέφει επίμονα και συνδέεται με «το σημερινό πρόσωπο», την «αλλαγή της έκφρασης» και τη «μεταστροφή του βλέμματος». Επομένως, η ανάμνηση δεν αποτελεί κάτι ξεπερασμένο: εξακολουθεί να επηρεάζει την ταυτότητα και τη συναισθηματική του κατάσταση. Τα διαδοχικά ερωτήματα αποτυπώνουν τον προβληματισμό του για τη δύναμη αυτού του παρελθόντος και όχι μια γαλήνια αποδοχή του.
Στη συνέχεια, η ανάκληση των διαψεύσεων δυσκολεύει τη συγχώρεση. Στους στίχους «Θα ήθελα να σε συγχωρήσω / αλλά μεσολάβησαν τόσες διαψεύσεις / σωρεύτηκε τόση σιωπή ανάμεσά μας», η επιθυμία συμφιλίωσης ανακόπτεται από το βάρος της προηγούμενης εμπειρίας. Η μνήμη διατηρεί ζωντανά όσα πλήγωσαν τον ομιλητή και του υπενθυμίζει όσα δεν ειπώθηκαν. Το «αίσθημα της οριστικής απώλειας» και τα «όσα πικρά για χρόνια δεν ομολογήθηκαν» φανερώνουν ότι ο χρόνος δεν έχει θεραπεύσει τη σχέση. Αντίθετα, οι ανεκπλήρωτες δυνατότητές της εξακολουθούν να προκαλούν πόνο, ενώ ούτε οι χειρονομίες ούτε τα δάκρυα αρκούν για να αποκαταστήσουν την επικοινωνία.
Η ανάμνηση της καθυστερημένης ευχής επιβεβαιώνει την οδύνη της αποξένωσης. Παρότι το ποιητικό υποκείμενο δηλώνει «Δεν θυμάμαι πια πότε άκουσα / για τελευταία φορά τη φωνή σου», στη συνέχεια ανακαλεί την πιθανή ημερομηνία και το περιεχόμενο του μηνύματος: «να ζήσεις, γιέ μου». Η αρχική αβεβαιότητα δεν δηλώνει απαραίτητα ότι το τραύμα έχει ξεπεραστεί· αναδεικνύει και την απόσταση από μια ζωντανή, ουσιαστική επαφή. Η ευχή, που επαναλαμβάνεται «απαράλλακτο κάθε χρόνο / με μια ημέρα καθυστέρηση», δεν προσφέρει στον ομιλητή παρηγοριά, αλλά βιώνεται ως ένδειξη τυπικού ενδιαφέροντος. Εδώ διακρίνονται δύο διαφορετικές στάσεις απέναντι στο παρελθόν: ο ομιλητής θυμάται επώδυνα, ενώ η μνήμη του άλλου προσώπου παρουσιάζεται να ατενίζει «το ερειπωμένο σκηνικό / με αξιοθαύμαστη αδιαφορία». Η ειρωνική αυτή διατύπωση υπογραμμίζει ότι η κοινή σχέση δεν έχει την ίδια συναισθηματική βαρύτητα για τους δύο, γεγονός που εντείνει την πικρία.
Ωστόσο, η μνήμη μπορεί να θεωρηθεί και αφετηρία μιας περιορισμένης εσωτερικής αντίστασης. Η αναμέτρηση με το παρελθόν οδηγεί στην επίμονη δήλωση «Θα ζήσω», η οποία μπορεί να εκφράζει την προσπάθεια του ομιλητή να πάρει θέση απέναντι στην απόρριψη. Ωστόσο, η «τελευταία λέξη αυτής της άρνησης» δεν παραπέμπει αναγκαστικά μόνο στη δική του απόφαση. Μπορεί εύλογα να αναφέρεται στο «κανείς» του προηγούμενου στίχου. Τότε η μόνη βεβαιότητα που δεν θα τον «προδώσει», δηλαδή δεν θα διαψευστεί, είναι ότι κανείς άλλος δεν θα πενθήσει τον γονέα ή ότι κανείς δεν θα τον πενθήσει όπως ο ίδιος. Αν υιοθετήσουμε αυτή την ανάγνωση, το τέλος προσφέρει περισσότερο μια πικρή επιβεβαίωση παρά λύτρωση: είτε ο ομιλητής καταγγέλλει την απουσία ουσιαστικών δεσμών του γονέα, όπως την αντιλαμβάνεται ο ίδιος, είτε αναγνωρίζει το ανεπανάληπτο βάθος της δικής του προσήλωσης. Το «όπως» δεν επιτρέπει να θεωρήσουμε βέβαιη την απόλυτη απουσία άλλων ανθρώπων που θα πενθήσουν. Και στις δύο εκδοχές, πάντως, το μελλοντικό πένθος δείχνει ότι το παρελθόν εξακολουθεί να καθορίζει τη σχέση. Η δυνατότητα αυτογνωσίας παραμένει, αλλά δεν ισοδυναμεί με συναισθηματική απελευθέρωση.
Συμπερασματικά, θεωρώ ότι η μνήμη πληγώνει περισσότερο απ’ όσο λυτρώνει, επειδή διατηρεί ζωντανές τις διαψεύσεις και τον τραυματισμένο δεσμό. Η πιθανή σύνδεση της «τελευταίας λέξης» με το «κανείς» ενισχύει αυτή την ερμηνεία: ο ομιλητής καταλήγει σε μια πικρή βεβαιότητα για τον γονέα ή για τη μοναδικότητα του δικού του πένθους, όχι σε γαλήνια συμφιλίωση. Για μένα, η συνειδητοποίηση του πόνου μπορεί να αποτελέσει βήμα αυτογνωσίας, αλλά στο συγκεκριμένο ποίημα δεν αποδεικνύεται ότι οδηγεί στην υπέρβασή του.
 
4. Να εξηγήσετε με δικά σας λόγια τι σημαίνουν οι στίχοι:
«που δεν υπάρχουν τώρα σχήματα / ν’ αρθρώσουν το αίσθημα της οριστικής απώλειας».
Με τους στίχους αυτούς το ποιητικό υποκείμενο εκφράζει την αίσθηση ότι δεν βρίσκει πια λόγια ή άλλους τρόπους έκφρασης ικανούς να αποδώσουν τον πόνο του για τη σχέση που έχει χαθεί. Η λέξη «σχήματα» μπορεί να νοηθεί ως οι μορφές που παίρνει η έκφραση — λέξεις, διατυπώσεις ή εκφραστικά μέσα — ενώ το «ν’ αρθρώσουν» σημαίνει να δώσουν σαφή μορφή και φωνή σε αυτό που νιώθει. Δεν πρόκειται απλώς για δυσκολία να περιγράψει ένα συναίσθημα, αλλά για την αίσθηση ότι η ένταση και το βάθος του πόνου ξεπερνούν τις δυνατότητες της έκφρασης.
Η «οριστική απώλεια» αφορά κυρίως την απώλεια της συναισθηματικής εγγύτητας, της εμπιστοσύνης και της ουσιαστικής επικοινωνίας με το άλλο πρόσωπο, όχι έναν θάνατο που έχει ήδη συμβεί. Οι προηγούμενοι στίχοι για τις αλλεπάλληλες διαψεύσεις και τη σιωπή που συσσωρεύτηκε δείχνουν ότι ο δεσμός έχει τραυματιστεί τόσο βαθιά, ώστε ο ομιλητής βιώνει τη ρήξη ως μη αναστρέψιμη. Η λέξη «τώρα» τονίζει το σημείο στο οποίο έχει φτάσει η σχέση ύστερα από αυτή τη μακρά απομάκρυνση, ενώ το «οριστικής» αποδίδει τη δική του αίσθηση ότι δεν υπάρχει πλέον δυνατότητα αποκατάστασής της.
Με απλά λόγια, είναι σαν να λέει: «Έχουν μεσολαβήσει τόσες απογοητεύσεις και τόσα ανείπωτα πράγματα ανάμεσά μας, που νιώθω ότι η ουσιαστική σχέση μας έχει χαθεί για πάντα. Ο πόνος γι’ αυτό είναι τόσο βαθύς, ώστε δεν βρίσκω τρόπο να τον εκφράσω όπως πραγματικά τον αισθάνομαι». Έτσι, οι στίχοι συνδέουν την κατάρρευση της επικοινωνίας με την αδυναμία του ομιλητή να δώσει λόγια στην απώλεια που βιώνει.

5. Ποιο είναι, κατά τη γνώμη σας, το κύριο θέμα του ποιήματος; Να τεκμηριώσετε την ερμηνευτική σας πρόταση με στοιχεία του κειμένου. Ποια είναι η δική σας στάση απέναντι στο θέμα αυτό; (150-200 λέξεις)
Κύριο θέμα του ποιήματος είναι η τραυματική αποξένωση γονέα και παιδιού, χωρίς ο συναισθηματικός δεσμός τους να έχει καταργηθεί. Η προσφώνηση «γιέ μου» προσδιορίζει τη σχέση, ενώ η εικόνα «που επανέρχεται» δείχνει την επιμονή του παρελθόντος. Η επιθυμία συγχώρεσης προσκρούει στις «τόσες διαψεύσεις» και στη συσσωρευμένη σιωπή. Η καθυστερημένη ευχή μέσω του τηλεφωνητή και η ειρωνική «αξιοθαύμαστη αδιαφορία» αναδεικνύουν την απουσία ουσιαστικής επικοινωνίας. Στο τέλος, η επανάληψη «Θα ζήσω» εκφράζει οργισμένη αντίσταση. Ωστόσο, η «τελευταία λέξη αυτής της άρνησης» μπορεί εύλογα να παραπέμπει στο «κανείς» του προηγούμενου στίχου. Τότε το «δεν θα με προδώσει» δηλώνει τη βεβαιότητα ότι κανείς άλλος δεν θα πενθήσει τον γονέα ή, σύμφωνα με το «όπως», ότι κανείς δεν θα τον πενθήσει τόσο βαθιά. Η πρώτη εκδοχή υποδηλώνει αρνητική εικόνα του γονέα μέσα από τη ματιά του παιδιού· η δεύτερη τονίζει τη μοναδικότητα του δεσμού. Έτσι, η καταδίκη συνυπάρχει με την προσήλωση, χωρίς οριστική λύτρωση.
Προσωπικά, κατανοώ την πικρία του ομιλητή και θεωρώ απαραίτητη την ειλικρινή επικοινωνία στις οικογενειακές σχέσεις. Η συγγένεια δεν αρκεί για την εγγύτητα, ούτε η συγχώρεση μπορεί να επιβάλλεται ως υποχρέωση.