Σημειώσεις του Κωνσταντίνου Μάντη

Αρχαία ελληνικά Γ΄ Λυκείου: Επίκουρος, Επιστολή στον Ηρόδοτο, 43-44 [Κείμενο αυτενέργειας]

Κωνσταντίνος Μάντης | Best Blogger Tips
Rolff Gallery

Αρχαία ελληνικά Γ΄ Λυκείου: Επίκουρος, Επιστολή στον Ηρόδοτο, 43-44 [Κείμενο αυτενέργειας]
 
Επίκουρος, Επιστολή στον Ηρόδοτο, 43-44
Στην Επιστολή στον Ηρόδοτο ο Επίκουρος παρουσιάζει τη φυσική φιλοσοφία του επηρεασμένος από την ατομική θεωρία του Δημόκριτου. Θεωρεί ότι τα όντα συντίθενται από τα άτομα που κινούνται τυχαία στον χώρο. Έτσι, διαφοροποιείται από την αιτιοκρατία του Δημόκριτου, όπως και από την τελολογία του Αριστοτέλη.
 
Κινοῦνταί τε συνεχῶς αἱ ἄτομοι (φησὶ δέ ἐνδοτέρω καί ἰσοταχῶς αὐτάς κινεῖσθαι τοῦ κενοῦ τήν εἶξιν ὁμοίαν παρεχομένου καί τῇ κουφοτάτῃ και τῇ βαρυτάτῃ) τόν αἰῶνα, καί αἱ μέν εἰς μακράν ἀπ’ ἀλλήλων διιστάμεναι, αἱ δέ αὐτοῦ τον παλμόν ἴσχουσιν, ὅταν τύχωσι τῇ περιπλοκῇ κεκλειμέναι ἤ στεγαζόμενοι παρά τῶν πλεκτικῶν. Ἥ τε γάρ τοῦ κενοῦ φύσις ἡ διορίζουσα ἑκάστην αὐτήν τοῦτο παρασκευάζει, τήν ὑπέρεισιν οὐχ οἵα τε οὖσα ποιεῖσθαι· ἥ τε στερεότης ἡ ὑπάρχουσα αὐταῖς κατά τήν σύγκρουσιν τόν ἀποπαλμόν ποιεῖ, ἐφ’ ὁπόσον ἄν ἡ περιπλοκή τήν ἀποκατάστασιν ἐκ τῆς συγκρούσεως διδῷ.
Ἀρχή δέ τούτων οὐκ ἔστιν, ἀιδίων τῶν ἀτόμων οὐσῶν καί τοῦ κενοῦ⸱ φησί δ’ ἐνδοτέρω μηδέ ποιότητά τινα περί τάς ἀτόμους εἶναι πλήν σχήματος καί μεγέθους καί βάρους· τό δέ χρῶμα παρά τήν θέσιν τῶν ἀτόμων ἀλλάττεσθαι ἐν ταῖς Δώδεκα στοιχειώσεσί φησι. Πᾶν τε μέγεθος μή εἶναι περί αὐτάς· οὐδέποτε γοῦν ἄτομος ὤφθη αἰσθήσει.
 
Μετάφραση
Τα άτομα κινούνται συνεχώς αιώνια (και λέει παρακάτω ότι κινούνται και με την ίδια ταχύτητα, αφού το κενό παρέχει την ίδια δυνατότητα παραχώρησης και στο πιο ελαφρύ και στο πιο βαρύ), και άλλα απομακρύνονται πολύ το ένα από το άλλο, ενώ άλλα πάλλονται επιτόπου, όταν τύχει να βρίσκονται περικλεισμένα σε πλέγμα ή να καλύπτονται από άτομα που πλέκονται μαζί τους. Γιατί η φύση του κενού, που χωρίζει το καθένα από αυτά, προκαλεί αυτό, καθώς δεν μπορεί να προσφέρει καμία αντίσταση· και η στερεότητα που έχουν τα άτομα προκαλεί, κατά τη σύγκρουση, την αναπήδηση, στο βαθμό που το πλέγμα επιτρέπει την επαναφορά από τη σύγκρουση.
Αρχή γι’ αυτά δεν υπάρχει, αφού τα άτομα και το κενό είναι αιώνια. Λέει παρακάτω ότι τα άτομα δεν έχουν καμία ιδιότητα εκτός από σχήμα, μέγεθος και βάρος· και ότι το χρώμα αλλάζει ανάλογα με τη διάταξη των ατόμων, όπως λέει στα Δώδεκα στοιχειώματα. Και ότι δεν έχουν κάθε μέγεθος· πάντως ποτέ κανένα άτομο δεν φάνηκε στην αίσθηση.
 
Λεξιλόγιο
εἶξις: δυνατότητα, παραχώρηση.
ἀΐδιος: παντοτινός, αιώνιος.
ὑπέρεισις: υποστήριξη.
στοιχείωσις: στοιχειώδης, προκαταρκτική διδασκαλία.
 
Ενδεικτικές Δραστηριότητες
1. Με ποιον τρόπο κινούνται τα άτομα και πώς λειτουργεί ο κενός χώρος;
 
Σύμφωνα με το κείμενο, τα άτομα κινούνται συνεχώς και αιώνια (τόν αἰῶνα), χωρίς αρχή, αφού τόσο τα άτομα όσο και το κενό είναι αιώνια. Όλα κινούνται με την ίδια ταχύτητα (ἰσοταχῶς), τόσο τα πιο ελαφρά όσο και τα πιο βαριά, επειδή το κενό δεν προβάλλει καμία αντίσταση και παραχωρεί εξίσου χώρο σε όλα. Η κίνησή τους εκδηλώνεται με δύο τρόπους: α) ορισμένα άτομα απομακρύνονται πολύ το ένα από το άλλο και β) άλλα πάλλονται επιτόπου (παλμόν ἴσχουσιν), όταν βρεθούν περικλεισμένα σε πλέγμα ή καλυφθούν από άτομα που πλέκονται μαζί τους. Η παλμική αυτή κίνηση οφείλεται στη στερεότητα των ατόμων: κατά τη σύγκρουση αναπηδούν (ἀποπαλμός), στο βαθμό που το πλέγμα επιτρέπει την επαναφορά τους από τη σύγκρουση.
Ο κενός χώρος λειτουργεί ως το στοιχείο που χωρίζει και διαχωρίζει το κάθε άτομο από τα άλλα (ἡ διορίζουσα ἑκάστην αὐτήν). Επειδή είναι απλώς κενό, δεν μπορεί να προσφέρει υποστήριξη ή αντίσταση (τήν ὑπέρεισιν οὐχ οἵα τε οὖσα ποιεῖσθαι), γι’ αυτό επιτρέπει στα άτομα να κινούνται ελεύθερα. Έτσι το κενό και η στερεότητα των ατόμων μαζί εξηγούν και τις δύο μορφές κίνησης: την απομάκρυνση και την παλμική κίνηση.
 
2. Να σκεφτείτε τι φανερώνει η γενική ως ονοματικός προσδιορισμός στα παρακάτω ονοματικά σύνολα: τοῦ κενοῦ φύσις, ἀρχή δέ τούτων, τήν θέσιν τῶν ἀτόμων.
 
τοῦ κενοῦ φύσις: Η γενική τοῦ κενοῦ είναι κτητική. Φανερώνει σε ποιον ανήκει η φύση, δηλαδή ότι η φύση (η ιδιαίτερη ιδιότητα) είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα του κενού («η φύση που έχει το κενό»).
ἀρχή δέ τούτων: Η γενική τούτων είναι αντικειμενική. Ο όρος ἀρχή εκφράζει ενέργεια (το να αρχίζει κάτι) και η γενική δηλώνει το πρόσωπο ή το πράγμα που δέχεται την ενέργεια, δηλαδή αυτό που θα μπορούσε να έχει αρχή. Εδώ δηλώνει τα άτομα και το κενό, για τα οποία ο Επίκουρος λέει ότι δεν έχουν αρχή, γιατί είναι αιώνια («κανείς δεν τα δημιούργησε»).
τήν θέσιν τῶν ἀτόμων: Η γενική τῶν ἀτόμων είναι υποκειμενική. Η θέσις εκφράζει κατάσταση και η γενική δηλώνει σε ποιον ανήκει η θέση: τα άτομα είναι αυτά που έχουν τη θέση ή τη διάταξη, από την οποία εξαρτάται η αλλαγή του χρώματος («η θέση που έχουν τα άτομα»). Με διαφορετική ερμηνεία, η γενική θα μπορούσε να θεωρηθεί αντικειμενική («το να τοποθετούνται τα άτομα»).
 
3. Να προσέξετε στο κείμενο τα αντικείμενα του ρήματος φημί. Να αντικαταστήσετε το ρήμα με το λέγω και να μετατρέψετε τα αντικείμενα σε δευτερεύουσες προτάσεις.
 
Το ρήμα φημί συντάσσεται στο κείμενο με αντικείμενο που εκφέρεται ως ειδικό απαρέμφατο, δηλαδή απαρέμφατο με υποκείμενο σε αιτιατική. Αυτό αποτελεί τελικά το αντικείμενο του ρήματος. Το ρήμα λέγω, αντίθετα, συντάσσεται με δευτερεύουσα ειδική πρόταση που εισάγεται με το ὅτι και έχει ρήμα σε οριστική (ή σε άλλη έγκλιση, ανάλογα με το νόημα). Έτσι, κάθε απαρέμφατο μετατρέπεται σε οριστική και το υποκείμενο της αιτιατικής σε ονομαστική.
1. φησί δέ ἐνδοτέρω καί ἰσοταχῶς αὐτάς κινεῖσθαι: Αντικείμενο του φησί είναι το αὐτάς κινεῖσθαι (υποκείμενο αὐτάς σε αιτιατική, απαρέμφατο κινεῖσθαι). Με το λέγω: λέγει δέ ἐνδοτέρω ὅτι καί ἰσοταχῶς αἱ ἄτομοι κινοῦνται (…τοῦ κενοῦ τήν εἶξιν ὁμοίαν παρεχομένου καί τῇ κουφοτάτῃ καί τῇ βαρυτάτῃ).
2. φησί δ’ ἐνδοτέρω μηδέ ποιότητά τινα περί τάς ἀτόμους εἶναι πλήν σχήματος καί μεγέθους καί βάρους: Αντικείμενο του φησί είναι το μηδέ ποιότητά τινα … εἶναι (υποκείμενο ποιότητά τινα). Με το λέγω: λέγει δ’ ἐνδοτέρω ὅτι οὐδέ ποιότης τις περί τάς ἀτόμους ἐστί πλήν σχήματος καί μεγέθους καί βάρους. Η άρνηση μηδέ του απαρεμφάτου γίνεται οὐδέ, γιατί η οριστική αρνείται με το οὐ.
3. τό δέ χρῶμα παρά τήν θέσιν τῶν ἀτόμων ἀλλάττεσθαι ἐν ταῖς Δώδεκα στοιχειώσεσί φησι: Αντικείμενο του φησί είναι το τό χρῶμα ἀλλάττεσθαι. Με το λέγω: τό δέ χρῶμα ὅτι παρά τήν θέσιν τῶν ἀτόμων ἀλλάττεται ἐν ταῖς Δώδεκα στοιχειώσεσί λέγει (ή, σε πιο συνηθισμένη σειρά, λέγει ὅτι τό χρῶμα … ἀλλάττεται).
4. Πᾶν τε μέγεθος μή εἶναι περί αὐτάς: Το απαρέμφατο εἶναι με υποκείμενο πᾶν μέγεθος εξαρτάται από το ρήμα φησί της προηγούμενης περιόδου, που εννοείται. Με το λέγω: (λέγει) ὅτι οὐ πᾶν μέγεθός ἐστι περί αὐτάς.
Συμπέρασμα: με το φημί το αντικείμενο είναι απαρεμφατική σύνταξη (αιτιατική + απαρέμφατο), ενώ με το λέγω γίνεται δευτερεύουσα ειδική πρόταση με ὅτι + οριστική, και η άρνηση μή γίνεται οὐ.
 
Συντακτική ανάλυση
 
«Κινοῦνταί τε συνεχῶς αἱ ἄτομοι τόν αἰῶνα»
Κύρια πρόταση
κινοῦνται: ρήμα (μέσης φωνής, ενεστώτας). αἱ ἄτομοι: υποκείμενο του κινοῦνται. συνεχῶς: επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου. τόν αἰῶνα: επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου (διάρκεια, αιτιατική). τε: συμπλεκτικός σύνδεσμος
 
(φησί δέ ἐνδοτέρω καί ἰσοταχῶς αὐτάς κινεῖσθαι τοῦ κενοῦ τήν εἶξιν ὁμοίαν παρεχομένου καί τῇ κουφοτάτῃ καί τῇ βαρυτάτῃ)
Κύρια παρενθετική πρόταση
φησί: ρήμα. υποκείμενο: εννοείται, ο Επίκουρος (αὐτός). ἐνδοτέρω: επιρρηματικός προσδιορισμός τόπου (παρακάτω, αργότερα στο κείμενο). δέ: αντιθετικός/μεταβατικός σύνδεσμος
κινεῖσθαι: ειδικό απαρέμφατο ενεστώτα, αντικείμενο του ρήματος. αὐτάς: υποκείμενο του απαρεμφάτου, σε αιτιατική (αναφέρεται στα άτομα). ἰσοταχῶς: επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου. καί: επιρρηματικό (ακόμη, επίσης). παρεχομένου: αιτιολογική μετοχή, γενική απόλυτη. τοῦ κενοῦ: υποκείμενο της μετοχής (γενική) τήν εἶξιν: άμεσο αντικείμενο της μετοχής.  ὁμοίαν: επιθετικός προσδιορισμός στο αντικείμενο τήν εἶξιν. τῇ κουφοτάτῃ καί τῇ βαρυτάτῃ: έμμεσο αντικείμενο (δοτική προσωπική, εννοείται ἀτόμῳ), με συμπλεκτικό καί
 
«καί αἱ μέν εἰς μακράν ἀπ’ ἀλλήλων διιστάμεναι»
Κύρια ελλειπτική πρόταση
ρήμα: εννοείται κινοῦνται από την πρώτη κύρια.  αἱ μέν: υποκείμενο (αντιθετική διαίρεση μέν … δέ). διιστάμεναι: κατηγορηματική μετοχή στο υποκείμενο εἰς μακράν: επιρρηματικός προσδιορισμός του τόπου (εμπρόθετος). ἀπ’ ἀλλήλων: εμπρόθετος προσδιορισμός της απομάκρυνσης (αφετηρία). καί: συμπλεκτικός σύνδεσμος
 
«αἱ δέ αὐτοῦ τον παλμόν ἴσχουσιν»
Κύρια πρόταση
ἴσχουσιν: ρήμα. αἱ δέ: υποκείμενο. τον παλμόν: αντικείμενο. αὐτοῦ: επιρρηματικός προσδιορισμός του τόπου (εκεί, επιτόπου)
 
«ὅταν τύχωσι τῇ περιπλοκῇ κεκλειμέναι ἤ στεγαζόμενοι παρά τῶν πλεκτικῶν.»
Δευτερεύουσα χρονική πρόταση
Εξαρτάται από το ἴσχουσιν και δηλώνει το αόριστο, επαναλαμβανόμενο.
ὅταν: χρονικός σύνδεσμος (+ υποτακτική). τύχωσι: ρήμα (υποτακτική αορίστου). υποκείμενο: εννοείται αἱ ἄτομοι. κεκλειμέναι και στεγαζόμενοι: κατηγορηματικές μετοχές στο υποκείμενο, συνδεδεμένες με το διαζευκτικό ἤ. τῇ περιπλοκῇ: δοτική (εδώ τοπική, «μέσα στο πλέγμα»), προσδιορισμός του κεκλειμέναι. παρά τῶν πλεκτικῶν: εμπρόθετος προσδιορισμός του ποιητικού αιτίου του στεγαζόμενοι.
 
«Ἥ τε γάρ τοῦ κενοῦ φύσις ἡ διορίζουσα ἑκάστην αὐτήν τοῦτο παρασκευάζει, τήν ὑπέρεισιν οὐχ οἵα τε οὖσα ποιεῖσθαι»
Κύρια πρόταση
παρασκευάζει: ρήμα. φύσις: υποκείμενο του παρασκευάζει. τοῦ κενοῦ: ονοματικός προσδιορισμός στο φύσις (γενική κτητική). τοῦτο: αντικείμενο του παρασκευάζει (αναφέρεται στις δύο μορφές κίνησης που προηγήθηκαν, δηλαδή την απομάκρυνση και τον παλμό). γάρ: αιτιολογικός σύνδεσμος. τε: συμπλεκτικός σύνδεσμος. Ἥ: το άρθρο του φύσις (ἡ). διορίζουσα: επιθετική μετοχή (ενεστώτα), ισοδύναμη με αναφορική πρόταση: ἥ διορίζει («αυτή που χωρίζει»). Λειτουργεί ως επιθετικός προσδιορισμός στο φύσις, με το άρθρο ἡ. ἑκάστην αὐτήν: αντικείμενο της μετοχής (το αὐτήν αναφέρεται στα άτομα και το ἑκάστην δηλώνει κάθε άτομο χωριστά)
οὖσα: αιτιολογική μετοχή (ενεστώτα, συνημμένη, ισοδύναμη με ἐπειδή ἐστιν), με υποκείμενο το φύσις. οἵα τε: κατηγορούμενο στο υποκείμενο («ικανή»). οὐχ: αρνητικό μόριο, προσδιορίζει το οἵα τε οὖσα. ποιεῖσθαι: τελικό απαρέμφατο, εξαρτάται από το οἵα τε («ικανή να κάνει»). τήν ὑπέρεισιν: αντικείμενο του απαρεμφάτου ποιεῖσθαι (ὑπέρεισιν ποιεῖσθαι = «προσφέρω υποστήριξη, αντιστέκομαι»)
 
«ἥ τε στερεότης ἡ ὑπάρχουσα αὐταῖς κατά τήν σύγκρουσιν τόν ἀποπαλμόν ποιεῖ»
Κύρια πρόταση
ποιεῖ: ρήμα. στερεότης: υποκείμενο του ποιεῖ. ἡ ὑπάρχουσα: επιθετική μετοχή (με άρθρο), επιθετικός προσδιορισμός στο στερεότης («η στερεότητα που υπάρχει σε αυτά»). αὐταῖς: δοτική κτητική, προσδιορισμός της μετοχής ὑπάρχουσα («που έχουν τα άτομα»). κατά τήν σύγκρουσιν: εμπρόθετος επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου (κατά τη σύγκρουση). τόν ἀποπαλμόν: αντικείμενο του ποιεῖ. τε: συμπλεκτικός σύνδεσμος. ἥ: το άρθρο του στερεότης (ἡ)
 
«ἐφ’ ὁπόσον ἄν ἡ περιπλοκή τήν ἀποκατάστασιν ἐκ τῆς συγκρούσεως διδῷ»
Δευτερεύουσα επιρρηματική αναφορική ποσοτική πρόταση
Εξαρτάται από το ποιεῖ και δηλώνει το μέτρο, στο οποίο γίνεται η αναπήδηση («στο βαθμό που…»). Εισάγεται με τη φράση ἐφ’ ὁπόσον και έχει ρήμα σε υποτακτική με ἄν (ενδεχόμενο, προσδοκώμενο).
ἐφ’ ὁπόσον: εισαγωγική φράση της ποσοτικής πρότασης. ἄν: δυνητικό μόριο (+ υποτακτική). διδῷ: ρήμα (υποτακτική ενεστώτα). ἡ περιπλοκή: υποκείμενο του διδῷ. τήν ἀποκατάστασιν: αντικείμενο του διδῷ. ἐκ τῆς συγκρούσεως: εμπρόθετος επιρρηματικός προσδιορισμός της αφετηρίας (μετά τη σύγκρουση, «από τη σύγκρουση»).
 
«Ἀρχή δέ τούτων οὐκ ἔστιν, ἀιδίων τῶν ἀτόμων οὐσῶν καί τοῦ κενοῦ»
Κύρια πρόταση
ἔστιν: ρήμα (υπαρκτικό). Ἀρχή: υποκείμενο του ἔστιν. τούτων: ονοματικός προσδιορισμός στο Ἀρχή (γενική αντικειμενική). οὐκ: αρνητικό μόριο, προσδιορίζει το ἔστιν. δέ: μεταβατικός σύνδεσμος. οὐσῶν: αιτιολογική μετοχή, γενική απόλυτη («επειδή είναι αιώνια»). τῶν ἀτόμων καί τοῦ κενοῦ: υποκείμενο της μετοχής (γενική), με συμπλεκτικό καί. ἀιδίων: κατηγορούμενο στο υποκείμενο της μετοχής
 
«φησί δ’ ἐνδοτέρω μηδέ ποιότητά τινα περί τάς ἀτόμους εἶναι πλήν σχήματος καί μεγέθους καί βάρους»
Κύρια πρόταση
φησί: ρήμα. υποκείμενο: εννοείται, ο Επίκουρος (αὐτός). ἐνδοτέρω: επιρρηματικός προσδιορισμός τόπου (παρακάτω, αργότερα στο κείμενο). δ’: μεταβατικός σύνδεσμος. εἶναι: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του φησί. ποιότητά τινα: υποκείμενο του απαρεμφάτου (αιτιατική). μηδέ: άρνηση του απαρεμφάτου (ούτε, καθόλου). περί τάς ἀτόμους: εμπρόθετος επιρρηματικός προσδιορισμός της αναφοράς («στα άτομα»). πλήν σχήματος καί μεγέθους καί βάρους: επιρρηματικός προσδιορισμός της εξαίρεσης (πλήν + γενική), με τρεις γενικές συνδεδεμένες με το καί
 
«τό δέ χρῶμα παρά τήν θέσιν τῶν ἀτόμων ἀλλάττεσθαι ἐν ταῖς Δώδεκα στοιχειώσεσί φησι»
Κύρια πρόταση
φησι: ρήμα. υποκείμενο: εννοείται, ο Επίκουρος (αὐτός). ἐν ταῖς Δώδεκα στοιχειώσεσί: εμπρόθετος επιρρηματικός προσδιορισμός του τόπου (στο έργο του «Δώδεκα στοιχειώσεις»). ἀλλάττεσθαι: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του φησι. τό χρῶμα: υποκείμενο του απαρεμφάτου (αιτιατική). παρά τήν θέσιν: εμπρόθετος επιρρηματικός προσδιορισμός της αιτίας («εξαιτίας της θέσης»). τῶν ἀτόμων: ονοματικός προσδιορισμός στο θέσιν (γενική υποκειμενική). δέ: αντιθετικός σύνδεσμος
 
«Πᾶν τε μέγεθος μή εἶναι περί αὐτάς»
Κύρια ελλειπτική πρόταση
ρήμα: εννοείται φησί από την προηγούμενη πρόταση. υποκείμενο: εννοείται, ο Επίκουρος. εἶναι: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του εννοούμενου φησί. μέγεθος: υποκείμενο του απαρεμφάτου (αιτιατική). Πᾶν: κατηγορηματικός προσδιορισμός στο μέγεθος. μή: άρνηση του απαρεμφάτου. περί αὐτάς: εμπρόθετος επιρρηματικός προσδιορισμός της αναφοράς («στα άτομα»). τε: συμπλεκτικός σύνδεσμος
 
«οὐδέποτε γοῦν ἄτομος ὤφθη αἰσθήσει»
Κύρια πρόταση
ὤφθη: ρήμα (παθητικός αόριστος). ἄτομος: υποκείμενο του ὤφθη. οὐδέποτε: επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου (και άρνηση). αἰσθήσει: δοτική οργανική (προσδιορισμός του μέσου, «με την αίσθηση»). γοῦν: επιβεβαιωτικός/συμπερασματικός σύνδεσμος («πάντως», «τουλάχιστον»)

Αρχαία Γ΄ Λυκείου: Αισχίνης, Κατά Κτησιφῶντος, 169-170 [Κείμενο αυτενέργειας]

Κωνσταντίνος Μάντης | Best Blogger Tips
 
Leonid Afremov Studio

Αρχαία Γ΄ Λυκείου: Αισχίνης, Κατά Κτησιφῶντος, 169-170 [Κείμενο αυτενέργειας]
 
Αισχίνης, Κατά Κτησιφῶντος, 169-170
Ο Αθηναίος ρήτορας Αισχίνης (389-314 π.Χ.), της φιλομακεδονικής παράταξης, έγραψε το 330 π.Χ. τον λόγο εναντίον ενός πολιτικού της αντίπαλης παράταξης, του Κτησιφώντα, ο οποίος είχε προτείνει να στεφανωθεί ο αντιμακεδόνας Δημοσθένης για την προσφορά του στην Αθήνα. Στο παρακάτω χωρίο καταγράφονται χαρακτηριστικά ενός δημοκρατικού ανθρώπου.
 
Οἶμαι τοίνυν ἅπαντας ἂν ὑμᾶς ὁμολογῆσαι τάδε δεῖν ὑπάρξαι τῷ δημοτικῷ, πρῶτον μέν ἐλεύθερον αὐτόν εἶναι καί πρός πατρός καί πρός μητρός, ἵνα μή διά τήν περί τό γένος ἀτυχίαν δυσμενής ᾖ τοῖς νόμοις, οἳ σῴζουσι την δημοκρατίαν, δεύτερον δ᾽ ἀπό τῶν προγόνων εὐεργεσίαν τινά αὐτῷ πρός τόν δῆμον ὑπάρχειν, ἤ τό γ᾽ ἀναγκαιότατον μηδεμίαν ἔχθραν, ἵνα μή βοηθῶν τοῖς τῶν προγόνων ἀτυχήμασι κακῶς ἐπιχειρῇ ποιεῖν τήν πόλιν. Τρίτον σώφρονα καί μέτριον χρή πεφυκέναι αὐτόν πρός τήν καθ᾽ ἡμέραν δίαιταν, ὅπως μή διά τήν ἀσέλγειαν τῆς δαπάνης δωροδοκῇ κατά τοῦ δήμου. Τέταρτον εὐγνώμονα καί δυνατόν εἰπεῖν· καλόν γάρ τήν μέν διάνοιαν προαιρεῖσθαι τά βέλτιστα, τήν δέ παιδείαν τήν τοῦ ῥήτορος καί τον λόγον πείθειν τούς ἀκούοντας· εἰ δέ μή, τήν γ᾽ εὐγνωμοσύνην ἀεί προτακτέον τοῦ λόγου. Πέμπτον ἀνδρεῖον εἶναι τήν ψυχήν, ἵνα μή παρά τά δεινά καί τούς κινδύνους ἐγκαταλείπῃ τόν δῆμον. Τόν δ᾽ ὀλιγαρχικόν πάντα τἀναντία τούτων ἔχειν.
 
Μετάφραση
Νομίζω λοιπόν ότι όλοι σας θα συμφωνούσατε πως ο δημοκρατικός άνθρωπος πρέπει να έχει τα εξής χαρακτηριστικά: Πρώτον, να είναι ελεύθερος και από την πλευρά του πατέρα και από την πλευρά της μητέρας, ώστε εξαιτίας της κακής τύχης που σχετίζεται με την καταγωγή του να μην είναι εχθρικός προς τους νόμους που διασώζουν τη δημοκρατία. Δεύτερον, να έχει προσφέρει κάποια ευεργεσία στον δήμο από τους προγόνους του ή, τουλάχιστον, ως το πιο απαραίτητο, να μην υπάρχει καμία έχθρα, ώστε υπερασπιζόμενος τα δυστυχήματα των προγόνων του να μην επιχειρεί να βλάψει την πόλη. Τρίτον, πρέπει να είναι σώφρων και εγκρατής στην καθημερινή του διαβίωση, ώστε εξαιτίας της ασωτίας στα έξοδά του να μην δωροδοκείται εις βάρος του λαού. Τέταρτον, να είναι λογικός και ικανός στον λόγο· διότι είναι καλό η σκέψη του να επιλέγει τα βέλτιστα και η μόρφωση του ρήτορα να πείθει με τον λόγο τους ακροατές· αν όχι, πάντως την ορθή κρίση πρέπει πάντοτε να την προτάσσει του λόγου. Πέμπτον, να είναι ανδρείος στην ψυχή, ώστε μπροστά στα δεινά και στους κινδύνους να μην εγκαταλείπει τον λαό. Ο ολιγαρχικός, αντίθετα, έχει όλα τα αντίθετα από αυτά.
 
Ενδεικτικές Δραστηριότητες
1. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του δημοκρατικού ανθρώπου, σύμφωνα με τον Αισχίνη;
 
Σύμφωνα με τον Αισχίνη, ο δημοκρατικός άνθρωπος πρέπει να διαθέτει πέντε χαρακτηριστικά:
1) Ελεύθερη καταγωγή: Πρέπει να είναι ελεύθερος πολίτης και από τους δύο γονείς, ώστε να μην είναι εχθρικός προς τους νόμους που προστατεύουν τη δημοκρατία εξαιτίας της κακής τύχης της καταγωγής του.
2) Προσφορά των προγόνων προς τον δήμο: Πρέπει να έχει κληρονομήσει κάποια ευεργεσία των προγόνων του προς το λαό ή, τουλάχιστον, να μην υπάρχει κάποια έχθρα, ώστε να μην επιχειρεί να βλάψει την πόλη προκειμένου να εκδικηθεί για τις ατυχίες των προγόνων του.
3) Σωφροσύνη και μετριοπάθεια: Πρέπει να είναι συγκρατημένος στον καθημερινό τρόπο ζωής, ώστε να μη δωροδοκείται εις βάρος του λαού για να καλύψει δαπάνες μιας άσωτης ζωής.
4) Ορθή κρίση και ρητορική ικανότητα: Πρέπει να έχει σωστή κρίση και να μπορεί να μιλά πειστικά. Ιδανικά, η σκέψη του στοχεύει στο καλύτερο και η ρητορική του μόρφωση πείθει τους ακροατές· αν δεν συμβαίνουν και τα δύο, η ορθή κρίση προηγείται πάντα της ευφράδειας.
5) Ανδρεία ψυχής: Πρέπει να έχει θάρρος, ώστε στις δύσκολες στιγμές και στους κινδύνους να μην εγκαταλείπει το λαό.
Αντίθετα, ο ολιγαρχικός διαθέτει όλα τα αντίθετα χαρακτηριστικά. Συνολικά, ο Αισχίνης συνδέει τον δημοκράτη με την ελευθερία, την ευνοϊκή στάση απέναντι στο λαό, την εγκράτεια, την ευθυκρισία και το θάρρος, δηλαδή με ιδιότητες που εξασφαλίζουν ότι ο πολιτικός θα υπηρετεί το συμφέρον της πόλης και όχι το προσωπικό ή το ολιγαρχικό.
 
2. Να βρείτε σε όλο το κείμενο τους προσδιορισμούς με τους οποίους εκφράζεται ο σκοπός. Να καταγράψετε τις σχετικές δευτερεύουσες προτάσεις, καθώς και τον τρόπο εκφοράς τους.
 
Ο σκοπός εκφράζεται στο χωρίο με τελικές δευτερεύουσες προτάσεις. Συγκεκριμένα, εντοπίζονται τέσσερις αρνητικές τελικές προτάσεις:

α/α

Δευτερεύουσα τελική πρόταση

Εισάγεται με

Εκφορά (ρήμα)

1

ἵνα μή διά τήν περί τό γένος ἀτυχίαν δυσμενής ᾖ τοῖς νόμοις

ἵνα μή

ᾖ (υποτακτική ενεστώτα του εἰμί)

2

ἵνα μή βοηθῶν τοῖς τῶν προγόνων ἀτυχήμασι κακῶς ἐπιχειρῇ ποιεῖν τήν πόλιν

ἵνα μή

ἐπιχειρῇ (υποτακτική ενεστώτα)

3

ὅπως μή διά τήν ἀσέλγειαν τῆς δαπάνης δωροδοκῇ κατά τοῦ δήμου

ὅπως μή

δωροδοκῇ (υποτακτική ενεστώτα)

4

ἵνα μή παρά τά δεινά καί τούς κινδύνους ἐγκαταλείπῃ τόν δῆμον

ἵνα μή

ἐγκαταλείπῃ (υποτακτική ενεστώτα)

 
Παρατηρήσεις: Και οι τέσσερις προτάσεις είναι αρνητικές, γι᾽ αυτό εισάγονται με τους τελικούς συνδέσμους ἵνα και ὅπως, που συνοδεύονται από το αρνητικό μή. Εκφέρονται με υποτακτική ενεστώτα, επειδή εξαρτώνται από ρήματα ή εκφράσεις του κύριου χρόνου (ὁμολογῆσαι … δεῖν, χρή, ὑπάρχειν, εἶναι), δηλαδή οι κύριες προτάσεις βρίσκονται σε αρκτικό χρόνο. Δηλώνουν τον σκοπό για τον οποίο πρέπει ο δημοκρατικός πολίτης να διαθέτει τα αντίστοιχα χαρακτηριστικά: να μην είναι εχθρικός προς τους νόμους, να μη βλάψει την πόλη, να μη δωροδοκείται και να μην εγκαταλείψει τον δήμο.
Δεν υπάρχουν στο κείμενο άλλες εκφράσεις του σκοπού, όπως τελικό απαρέμφατο ή τελική μετοχή.
 
3. Να κατατάξετε σε δύο διαφορετικές στήλες όλους τους ομοιόπτωτους και όλους τους ετερόπτωτους προσδιορισμούς.
 

Ομοιόπτωτοι προσδιορισμοί

Ετερόπτωτοι προσδιορισμοί

ἅπαντας ὑμᾶς (κατηγορηματικός προσδιορισμός στο ὑμᾶς)

εὐεργεσίαν τινά (επιθετικός προσδιορισμός – αόριστη αντωνυμία)

μηδεμίαν ἔχθραν (επιθετικός προσδιορισμός)

πάντα τἀναντία (επιθετικός προσδιορισμός)

τήν περί τό γένος ἀτυχίαν (εμπρόθετος προσδιορισμός στο ἀτυχίαν)

εὐεργεσίαν ἀπό τῶν προγόνων (εμπρόθετος προσδιορισμός στο εὐεργεσίαν)

εὐεργεσίαν πρός τόν δῆμον (εμπρόθετος προσδιορισμός στο εὐεργεσίαν)

τοῖς τῶν προγόνων ἀτυχήμασι (γενική κτητική/υποκειμενική στο ἀτυχήμασι)

τήν ἀσέλγειαν τῆς δαπάνης (γενική αντικειμενική στο ἀσέλγειαν)

τήν καθ᾽ ἡμέραν δίαιταν (εμπρόθετος προσδιορισμός στο δίαιταν)

τήν τοῦ ῥήτορος παιδείαν (γενική υποκειμενική στο παιδείαν)

τἀναντία τούτων (γενική αντικειμενική/του αντιθέτου στο τἀναντία)

 
Παρατήρηση: Ομοιόπτωτοι είναι οι προσδιορισμοί που βρίσκονται στην ίδια πτώση με το ουσιαστικό που προσδιορίζουν (εδώ επιθετικοί προσδιορισμοί), ενώ ετερόπτωτοι είναι εκείνοι που βρίσκονται σε διαφορετική πτώση (γενική) ή εκφέρονται με πρόθεση (εμπρόθετοι).
 
Συντακτική ανάλυση
 
«Οἶμαι τοίνυν ἅπαντας ἂν ὑμᾶς ὁμολογῆσαι τάδε δεῖν ὑπάρξαι τῷ δημοτικῷ, πρῶτον μέν ἐλεύθερον αὐτόν εἶναι καί πρός πατρός καί πρός μητρός,… δεύτερον δ᾽ ἀπό τῶν προγόνων εὐεργεσίαν τινά αὐτῷ πρός τόν δῆμον ὑπάρχειν, ἤ τό γ᾽ ἀναγκαιότατον μηδεμίαν ἔχθραν»
Κύρια πρόταση
Ρήμα: Οἶμαι (οριστική ενεστώτα). Υποκείμενο: το εννοούμενο «εγώ». Τοίνυν: επιρρηματικός (συμπερασματικός) σύνδεσμος.
Αντικείμενο του Οἶμαι: το ειδικό απαρέμφατο ὁμολογῆσαι (αορίστου), που συνοδεύεται από το ἂν και είναι δυνητικό («θα συμφωνούσατε»). Υποκείμενό του, σε αιτιατική λόγω ετεροπροσωπίας, είναι το ὑμᾶς, με κατηγορηματικό προσδιορισμό το ἅπαντας.
Αντικείμενο του ὁμολογῆσαι: το ειδικό απαρέμφατο δεῖν (απρόσωπο), που έχει ως υποκείμενο το απαρέμφατο ὑπάρξαι. Το τάδε είναι υποκείμενο του ὑπάρξαι και το τῷ δημοτικῷ έμμεσο αντικείμενό του (δοτική προσωπική).
Στο τάδε αναφέρονται ως επεξήγηση, σε παράθεση, τα απαρέμφατα που ακολουθούν:
α) εἶναι («πρῶτον μέν ἐλεύθερον αὐτόν εἶναι καί πρός πατρός καί πρός μητρός»): υποκείμενο το αὐτόν (αιτιατική, λόγω ετεροπροσωπίας)· κατηγορούμενο το ἐλεύθερον· πρῶτον: επιρρηματικός προσδιορισμός της τάξης (σειράς), με το μέν να δηλώνει αντίθεση προς το δεύτερον δέ· πρός πατρός και πρός μητρός: εμπρόθετοι προσδιορισμοί της καταγωγής (προέλευσης), που προσδιορίζουν το ἐλεύθερον και συνδέονται μεταξύ τους με τον παρατακτικό (συμπλεκτικό) σύνδεσμο καί … καί.
β) ὑπάρχειν («δεύτερον δ᾽ ἀπό τῶν προγόνων εὐεργεσίαν τινά αὐτῷ πρός τόν δῆμον ὑπάρχειν»): υποκείμενο το εὐεργεσίαν, με επιθετικό προσδιορισμό το τινά (αόριστη αντωνυμία)· έμμεσο αντικείμενο το αὐτῷ (δοτική προσωπική, αναφέρεται στον δημοτικό)· δεύτερον: επιρρηματικός προσδιορισμός της τάξης (σειράς), με το δέ (δ᾽) ως αντιθετικό σύνδεσμο· ἀπό τῶν προγόνων: εμπρόθετος προσδιορισμός της καταγωγής (προέλευσης), στο εὐεργεσίαν· πρός τόν δῆμον: εμπρόθετος προσδιορισμός της σχέσης (αναφοράς), επίσης στο εὐεργεσίαν.
γ) Ακολουθεί η διάζευξη «ἤ τό γ᾽ ἀναγκαιότατον μηδεμίαν ἔχθραν», όπου το ἤ είναι διαζευκτικός σύνδεσμος και εννοείται πάλι το απαρέμφατο ὑπάρχειν, με υποκείμενο το ἔχθραν και επιθετικό προσδιορισμό το μηδεμίαν· το τό ἀναγκαιότατον είναι επιρρηματικός προσδιορισμός («τουλάχιστον»), με το γε (γ᾽) να τονίζει τον όρο.
 
«ἵνα μή διά τήν περί τό γένος ἀτυχίαν δυσμενής ᾖ τοῖς νόμοις».
Δευτερεύουσα τελική, (αρνητική):
Εισάγεται με το ἵνα μή και εκφέρεται με υποτακτική ενεστώτα (ᾖ), επειδή εξαρτάται από αρκτικό χρόνο. Εξαρτάται από το απαρέμφατο εἶναι και δηλώνει τον σκοπό για τον οποίο ο δημοκρατικός πρέπει να είναι ελεύθερος. Υποκείμενο είναι το εννοούμενο αὐτός, κατηγορούμενο το δυσμενής και δοτική αντικειμενική το τοῖς νόμοις. Το διά τήν … ἀτυχίαν είναι εμπρόθετος της αιτίας και προσδιορίζεται από τον εμπρόθετο περί τό γένος.
 
«οἳ σῴζουσι την δημοκρατίαν».
Αναφορική (προσδιοριστική) πρόταση: Εισάγεται με την αναφορική αντωνυμία οἳ (αναφέρεται στο τοῖς νόμοις, που προσδιορίζει) και εκφέρεται με οριστική ενεστώτα.
σῴζουσι: Ρήμα. Υποκείμενο είναι το οἳ και αντικείμενο το την δημοκρατίαν.
 
«ἵνα μή βοηθῶν τοῖς τῶν προγόνων ἀτυχήμασι κακῶς ἐπιχειρῇ ποιεῖν τήν πόλιν».
Δευτερεύουσα (τελική, αρνητική): Εισάγεται με το ἵνα μή, εκφέρεται με υποτακτική ενεστώτα (ἐπιχειρῇ) και εξαρτάται από το ὑπάρχειν.
ἐπιχειρῇ: ρήμα της πρότασης. Υποκείμενο: το εννοούμενο αὐτός (ο δημοκρατικός). Αντικείμενο: το συμπληρωματικό (τελικό) απαρέμφατο ποιεῖν.
βοηθῶν: κατηγορηματική μετοχή (τροπική/χρονική, «υπερασπιζόμενος»), που αναφέρεται στο υποκείμενο του ἐπιχειρῇ. Το ρήμα βοηθῶ συντάσσεται με δοτική ως αντικείμενο: το τοῖς ἀτυχήμασι. Το τῶν προγόνων είναι γενική κτητική (ή υποκειμενική) στο ἀτυχήμασι.
ποιεῖν: συμπληρωματικό (τελικό) απαρέμφατο, αντικείμενο του ἐπιχειρῇ. Υποκείμενό του είναι το ίδιο με του ἐπιχειρῇ (ταυτοπροσωπία, γι᾽ αυτό δεν εκφέρεται). αντικείμενο απαρεμφάτου: το τήν πόλιν (αιτιατική αντικειμενική). Κακῶς: επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου στο ποιεῖν («κακῶς ποιεῖν τινα» = βλάπτω κάποιον).
 
«Τρίτον σώφρονα καί μέτριον χρή πεφυκέναι αὐτόν πρός τήν καθ᾽ ἡμέραν δίαιταν»
Κύρια πρόταση
Ρήμα: χρή (απρόσωπο, οριστική ενεστώτα). Υποκείμενο του χρή: το απαρέμφατο πεφυκέναι. Η πρόταση είναι ανεξάρτητη και συνδέεται νοηματικά με την προηγούμενη περίοδο (δεῖν … ὑπάρξαι) ως τρίτο χαρακτηριστικό. Το χρή δεν έχει αντικείμενο.
πεφυκέναι: απαρέμφατο παρακειμένου, υποκείμενο του χρή. Έχει ως υποκείμενο το αὐτόν (αιτιατική, λόγω ετεροπροσωπίας· αναφέρεται στον δημοτικό) και ως κατηγορούμενο στο αὐτόν τα σώφρονα καί μέτριον. Δεν έχει αντικείμενο, γιατί το πέφυκα («είμαι από τη φύση μου») είναι συνδετικό και συνοδεύεται από κατηγορούμενο.
Τρίτον: επιρρηματικός προσδιορισμός της τάξης (σειράς), στο χρή πεφυκέναι. καί: παρατακτικός (συμπλεκτικός) σύνδεσμος, που συνδέει τα δύο κατηγορούμενα σώφρονα και μέτριον.
πρός τήν καθ᾽ ἡμέραν δίαιταν: εμπρόθετος προσδιορισμός της αναφοράς («ως προς») στα κατηγορούμενα σώφρονα καί μέτριον. Μέσα σε αυτόν, το δίαιταν είναι το ουσιαστικό (αιτιατική μετά την πρόθεση πρός), με άρθρο το τήν και εμπρόθετο προσδιορισμό στο δίαιταν το καθ᾽ ἡμέραν (κατά + αιτιατική, του χρόνου: «κάθε μέρα»).
 
«ὅπως μή διά τήν ἀσέλγειαν τῆς δαπάνης δωροδοκῇ κατά τοῦ δήμου»
Δευτερεύουσα (τελική, αρνητική): Εισάγεται με το ὅπως μή, εκφέρεται με υποτακτική ενεστώτα (δωροδοκῇ), επειδή εξαρτάται από ρήμα αρκτικού χρόνου (χρή), και εξαρτάται από το απαρέμφατο πεφυκέναι. Δηλώνει τον σκοπό για τον οποίο ο δημοκρατικός πρέπει να είναι σώφρων και μέτριος.
δωροδοκῇ: ρήμα της πρότασης. Υποκείμενο: το εννοούμενο αὐτός (ο δημοκρατικός). Το ρήμα είναι αμετάβατο.
διά τήν ἀσέλγειαν: εμπρόθετος προσδιορισμός της αιτίας στο δωροδοκῇ. Το ἀσέλγειαν έχει άρθρο το τήν και γενική αντικειμενική το τῆς δαπάνης (ασωτία στα έξοδα), με άρθρο το τῆς.
κατά τοῦ δήμου: εμπρόθετος προσδιορισμός της εχθρικής αναφοράς («εις βάρος») στο δωροδοκῇ, με το δήμου σε γενική μετά την πρόθεση κατά και άρθρο το τοῦ.
 
«Τέταρτον εὐγνώμονα καί δυνατόν εἰπεῖν»
Κύρια Ελλειπτική πρόταση: Εννοείται από την προηγούμενη πρόταση το «χρή πεφυκέναι αὐτόν» (ρήμα: χρή, απρόσωπο, οριστική ενεστώτα, με υποκείμενο το εννοούμενο απαρέμφατο πεφυκέναι). Το χρή δεν έχει αντικείμενο.
πεφυκέναι (εννοούμενο): υποκείμενο το εννοούμενο αὐτόν (αιτιατική, λόγω ετεροπροσωπίας· αναφέρεται στον δημοτικό) και κατηγορούμενα στο αὐτόν τα εὐγνώμονα και δυνατόν. Ως συνδετικό δεν έχει αντικείμενο.
Τέταρτον: επιρρηματικός προσδιορισμός της τάξης (σειράς), στο εννοούμενο χρή πεφυκέναι. καί: παρατακτικός (συμπλεκτικός) σύνδεσμος, που συνδέει τα δύο κατηγορούμενα εὐγνώμονα και δυνατόν. εἰπεῖν: απαρέμφατο αορίστου, συμπληρωματικό (προσδιοριστικό) του επιθέτου δυνατόν, δηλώνει την αναφορά («ικανός να μιλά»). Έχει ως υποκείμενο το εννοούμενο αὐτόν (ταυτοπροσωπία, γι᾽ αυτό δεν εκφέρεται). Το ρήμα λέγω/εἰπεῖν εδώ χρησιμοποιείται απόλυτα (= μιλώ), χωρίς άμεσο ή έμμεσο αντικείμενο.
 
«καλόν γάρ τήν μέν διάνοιαν προαιρεῖσθαι τά βέλτιστα, τήν δέ παιδείαν τήν τοῦ ῥήτορος καί τον λόγον πείθειν τούς ἀκούοντας»
Κύρια πρόταση: «καλόν γάρ …» (ανεξάρτητη, αιτιολογική της προηγούμενης πρότασης). Ρήμα: το εννοούμενο ἐστί (οριστική ενεστώτα, απρόσωπο). Κατηγορούμενο: το καλόν. Υποκείμενο: τα δύο απαρέμφατα προαιρεῖσθαι και πείθειν, που συνδέονται αντιθετικά με το μέν … δέ. γάρ: αιτιολογικός σύνδεσμος (παρατακτικός).
α) προαιρεῖσθαι («τήν μέν διάνοιαν προαιρεῖσθαι τά βέλτιστα»): απαρέμφατο ενεστώτα, υποκείμενο του εννοούμενου ἐστί. Υποκείμενό του είναι το τήν διάνοιαν (αιτιατική, λόγω ετεροπροσωπίας). Αντικείμενο: το τά βέλτιστα (ουσιαστικοποιημένο επίθετο σε αιτιατική). μέν: αντιθετικός σύνδεσμος, που αντιστοιχεί στο δέ του β.
β) πείθειν («τήν δέ παιδείαν τήν τοῦ ῥήτορος καί τον λόγον πείθειν τούς ἀκούοντας»): απαρέμφατο ενεστώτα, υποκείμενο του εννοούμενου ἐστί. Υποκείμενό του είναι το τήν παιδείαν (αιτιατική, λόγω ετεροπροσωπίας), με γενική υποκειμενική το τοῦ ῥήτορος (ετερόπτωτος προσδιορισμός στο παιδείαν), με άρθρο το τήν. Αντικείμενο: το τούς ἀκούοντας (ουσιαστικοποιημένη μετοχή σε αιτιατική). δέ: αντιθετικός σύνδεσμος.
καί … λόγον: το καί είναι συμπλεκτικός σύνδεσμος. λόγον: Υποκείμενο του πείθειν, μαζί με το τήν παιδείαν (σύνδεση καί).
 
«εἰ δέ μη»
Δευτερεύουσα (υποθετική, ελλειπτική): «εἰ δέ μή» («αν όχι»). Εισάγεται με το εἰ (υποθετικός σύνδεσμος), που συνοδεύεται από το δέ (αντιθετικός σύνδεσμος) και το αρνητικό μή. Είναι σταθερή έκφραση· εννοείται το ρήμα ἐστί (και ο όρος της προηγούμενης πρότασης: «αν δεν είναι δυνατά και τα δύο», δηλαδή και η καλή σκέψη και η ρητορική μόρφωση). Εκφέρεται με οριστική (εννοούμενο ἐστί), δηλώνει υπόθεση που αναφέρεται στο παρόν και εκφράζει το πραγματικό (απλή σκέψη του ομιλητή). Υποκείμενο: το εννοούμενο «ταῦτα» (τα δύο προηγούμενα). Εξαρτάται από την κύρια πρόταση που ακολουθεί (απόδοση).
 
«τήν γ᾽ εὐγνωμοσύνην ἀεί προτακτέον τοῦ λόγου».
Κύρια πρόταση (απόδοση):
Ρήμα: το προτακτέον (ρηματικό επίθετο σε -τέος, ουδέτερο ενικού), με το εννοούμενο ἐστί· η σύνταξη είναι απρόσωπη και ισοδυναμεί με το «δεῖ/χρή προτάττειν» (πρέπει να προτάσσει). Το προτακτέον είναι κατηγορούμενο στο εννοούμενο ἐστί, ενώ υποκείμενο του ἐστί είναι το απρόσωπο νόημα της πρότασης. Το ποιητικό αίτιο (το πρόσωπο που πρέπει να προτάξει) δεν εκφέρεται· εννοείται η δοτική «αὐτῷ» (ο δημοκρατικός).
τήν εὐγνωμοσύνην: άμεσο αντικείμενο του προτακτέον (αιτιατική αντικειμενική), με άρθρο το τήν. τοῦ λόγου: γενική συγκριτική (γενική της σύγκρισης), έμμεσο αντικείμενο του ρήματος, ζητείται από τη σύνθετη πρόθεση προ- του προτακτέον («προτάσσω κάτι από κάτι», δηλαδή «το προτιμώ από»). Άρα το προτακτέον έχει και άμεσο (τήν εὐγνωμοσύνην) και έμμεσο αντικείμενο (τοῦ λόγου).
γε (γ᾽): μόριο που τονίζει τον όρο τήν εὐγνωμοσύνην («την ορθή κρίση πάντως»). ἀεί: επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου στο προτακτέον («πάντοτε»).
 
«Πέμπτον ἀνδρεῖον εἶναι τήν ψυχήν»
Κύρια πρόταση (ελλειπτική): Εννοείται από την αρχή της περιόδου το απρόσωπο «δεῖ» (ή «χρή»), όπως στα προηγούμενα χαρακτηριστικά. Ρήμα: το εννοούμενο δεῖ (οριστική ενεστώτα, απρόσωπο), με υποκείμενο το απαρέμφατο εἶναι. Το δεῖ δεν έχει αντικείμενο.
εἶναι: υποκείμενο το εννοούμενο αὐτόν (αιτιατική, λόγω ετεροπροσωπίας· αναφέρεται στον δημοτικό)· κατηγορούμενο το ἀνδρεῖον (στο αὐτόν). Ως συνδετικό δεν έχει αντικείμενο. Πέμπτον: επιρρηματικός προσδιορισμός της τάξης (σειράς). τήν ψυχήν: αιτιατική της αναφοράς (επιρρηματικός προσδιορισμός της αναφοράς) στο κατηγορούμενο ἀνδρεῖον («ως προς την ψυχή»), με άρθρο το τήν.
 
«ἵνα μή παρά τά δεινά καί τούς κινδύνους ἐγκαταλείπῃ τόν δῆμον»
Δευτερεύουσα (τελική, αρνητική): Εισάγεται με το ἵνα μή, εκφέρεται με υποτακτική ενεστώτα (ἐγκαταλείπῃ), επειδή εξαρτάται από ρήμα αρκτικού χρόνου (δεῖ), και εξαρτάται από το απαρέμφατο εἶναι. Δηλώνει τον σκοπό για τον οποίο ο δημοκρατικός πρέπει να είναι ανδρείος στην ψυχή.
ἐγκαταλείπῃ: ρήμα της πρότασης. Υποκείμενο: το εννοούμενο αὐτός (ο δημοκρατικός). Αντικείμενο: το τόν δῆμον (αιτιατική αντικειμενική), με άρθρο το τόν.
παρά τά δεινά καί τούς κινδύνους: εμπρόθετος προσδιορισμός της περίστασης («μπροστά σε, σε περίπτωση») στο ἐγκαταλείπῃ (παρά + αιτιατική). Αποτελείται από δύο ουσιαστικά, το τά δεινά (ουσιαστικοποιημένο επίθετο, με άρθρο το τά) και το τούς κινδύνους (με άρθρο το τούς), που συνδέονται με τον παρατακτικό (συμπλεκτικό) σύνδεσμο καί και εξαρτώνται από την ίδια πρόθεση παρά.
 
«Τόν δ᾽ ὀλιγαρχικόν πάντα τἀναντία τούτων ἔχειν»
Κύρια πρόταση (ελλειπτική): Η πρόταση συνεχίζει τη σύνταξη της αρχής της περιόδου. Εννοείται το «ὁμολογῆσαι ἂν ὑμᾶς» («θα συμφωνούσατε», από το «Οἶμαι … ἂν ὑμᾶς ὁμολογῆσαι»), που ελέγχει το απαρέμφατο ἔχειν. Ρήμα: το εννοούμενο ὁμολογῆσαι (ειδικό απαρέμφατο, δυνητικό με το ἂν), με υποκείμενο το εννοούμενο ὑμᾶς. Αντικείμενό του είναι το ειδικό απαρέμφατο ἔχειν.
ἔχειν: ειδικό απαρέμφατο ενεστώτα, αντικείμενο του εννοούμενου ὁμολογῆσαι. Υποκείμενό του είναι το τόν ὀλιγαρχικόν (αιτιατική, λόγω ετεροπροσωπίας· ουσιαστικοποιημένο επίθετο, με άρθρο το τόν). Αντικείμενο: το τἀναντία (= τά ἐναντία, με κράση· αιτιατική πληθυντικού ουδετέρου).
δ᾽ (δέ): αντιθετικός σύνδεσμος, που αντιτίθεται στα προηγούμενα χαρακτηριστικά του δημοκρατικού. πάντα: επιθετικός προσδιορισμός (ομοιόπτωτος) στο τἀναντία. τούτων: γενική αντικειμενική (του αντιθέτου) στο τἀναντία («τα αντίθετα από αυτά»), ετερόπτωτος προσδιορισμός· αναφέρεται στα χαρακτηριστικά του δημοκρατικού που προηγήθηκαν.