Ομιλία του Ελευθέριου Βενιζέλου στις 25 Αυγούστου 1920

 
Ομιλία του Ελευθέριου Βενιζέλου στις 25 Αυγούστου 1920
 
Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός).
     Κύριοι βουλευταί, Ανέρχομαι το βήμα βαθύτατα συγκεκινημένος δια τους συμπαθείς και τόσον κολακευτικούς λόγους, τους οποίους μοι απηύθυνεν εκ μέρους της Εθνικής Αντιπροσωπείας ο κ. Πρόεδρος της Βουλής και δια τους οποίους εκφράζω την βαθείαν ευγνωμοσύνην μου προς αυτόν και προς την Βουλήν.  
     Λαμβάνω ήδη την τιμήν να καταθέσω εις την Βουλήν νομοσχέδιον κυρώσεως τεσσάρων συνθηκών, αίτινες υπεγράφησαν εν Σέβραις τη 20 Ιουλίου (10 Αυγούστου) ε.ε.  
     Η πρώτη των συνθηκών αυτών είνε η συνθήκη ειρήνης μετά της Τουρκίας, δι’ ης τα όρια της Ελλάδος μετατίθενται από του Νέστου εις τον Εύξεινον Πόντον και την Προποντίδα, και από των νήσων του Αιγαίου Πελάγους, εις την πρωτεύουσαν της αρχαίας Λυδίας, τας Σάρδεις. (Ενθουσιώδεις ζητωκραυγαί υπέρ του κ. Βενιζέλου και της Μεγάλης Ελλάδος).  
     Η δευτέρα είνε συνθήκη δι’ ης αι Σύμμαχοι Μεγάλαι Δυνάμεις μεταβιβάζουν εις την Ελλάδα την κυριαρχίαν της Δυτικής Θράκης, ήτις, δια της συνθήκης του Νεϊγύ είχε παραχωρηθή υπό της Βουλγαρίας εις αυτάς.  
     Η τρίτη είνε συνθήκη μεταξύ Ελλάδος και Ιταλίας, δι’ ης ρυθμίζεται το ζήτημα των Δωδεκανήσων. Καίτοι το ζήτημα τούτο είχεν ήδη οριστικώς ρυθμισθή δια της συμφωνίας της 20 Ιουλίου 1919, ανεφύησαν την τελευταίαν στιγμήν δυσχέρειαι, αίτινες εν τούτοις εξωμαλύνθησαν, ευτυχώς εκδηλωθείσης ειλικρινούς εκατέρωθεν επιθυμίας όπως οι σχέσεις των δύο Κρατών συνεχισθούν επί της αυτής γραμμής ην είχε χαράξει η συμφωνία του 1919, και ήτις έτεινεν εις την σύσφιγξιν των ευτυχώς εγκαινιασθεισών έκτοτε σχέσεων φιλίας και αμοιβαίας εμπιστοσύνης.  
     Η τετάρτη είνε συνθήκη, δι’ ης αι προστατευτικαί διατάξεις υπέρ των εθνικών μειονοψηφιών λαμβάνουν διεθνή κύρωσιν. 
 Όμοιαι συνθήκαι επεβλήθησαν υπό των Μεγάλων Δυνάμεων εις όλα τα Κράτη τα προελθόντα εκ της διαλύσεως της Αυστροουγγρικής Μοναρχίας και τα αυξηθέντα εδαφικώς συνεπεία του πολέμου.  
     Δεν προτίθεμαι, κύριοι, μετά τον θαυμάσιον λόγον του κ. Προέδρου της Βουλής να εξάρω τας εθνικάς επιτυχίας, αίτινες καθιερούνται δια των τριών εκ των συνθηκών τούτων. Το έργον τούτο, όπερ αποτελεί την επίστεψιν της πολιτικής, ήτις ήγαγεν εις την συγκρότησιν της Κυβερνήσεως της Θεσσαλονίκης, ανήκει εις την Ιστορίαν, θέλει δε κριθή προσεχώς υπό του Ελληνικού Λαού, ενώπιον του οποίου θα εμφανίσωμεν τον απολογισμόν του έργου, όπερ η εμπιστοσύνη αυτού μας επέτρεψε να πραγματοποιήσωμεν.  
 
Αι κατατεθείσαι συνθήκαι
     Άλλοτε εσκόπουν να ζητήσω την επικύρωσιν των συνθηκών τούτων υπό της παρούσης Βουλής. Αλλ’ η τόσον βραχεία διάρκεια του παρόντος τμήματος των εργασιών αυτής — μόλις δεκαήμερος — ώστε έφθασα εις το συμπέρασμα ότι δεν υπήρχε λόγος, τοιαύτης επιβολής συνθήκαι, να διέλθουν του ελέγχου της Βουλής μετά τοιαύτης σπουδής. Εφ’ όσον δε και εξετελέσθησαν αι διατάξεις των συνθηκών τούτων όσον αφορά τα πρώην Βουλγαρικά και Τουρκικά εδάφη, όσα περιέρχονται ημίν, η ανάγκη της κυρώσεως απέβαινεν ολιγώτερον επείγουσα. Είμαι δε βέβαιος ότι η εκ των προσεχών εκλογών μέλλουσα να προέλθη νέα Βουλή θα δυνηθή να κυρώση τας συνθήκας ταύτας πριν ακόμη συμπληρωθώσιν υπό των λοιπών συμβαλλομένων όλαι αι αναγκαίαι διατυπώσεις όπως αρχίση η εκτέλεσις των συνθηκών τούτων.  
     Το τμήμα τούτο των εργασιών θα διαρκέση, ως είπον, δεκαήμερον περίπου, κατά το οποίον θα ψηφισθούν νομοσχέδιά τινα, σχετιζόμενα με τας επικειμένας εκλογάς και ολίγιστά τινα άλλα, φύσεως εξαιρετικώς κατεπειγούσης. Επίσης θα γείνη και ο καθορισμός των διατάξεων του Συντάγματος, ων θα ζητηθή η αναθεώρησις.  
     Άμα τη λήξει του δεκαημέρου, η παρούσα Βουλή, συμφώνως προς τας ανέκαθεν δηλώσεις μου, θα διαλυθή, ο Στρατιωτικός Νόμος θα αρθή, η λογοκρισία θα καταργηθή και ο Ελληνικός Λαός θα κληθή να εκδώση την ετυμηγορίαν του, επί των γενομένων, δια των εκλογών, αίτινες θα ενεργηθώσι εντός του προσεχούς Οκτωβρίου.  
     Περί της ετυμηγορίας ταύτης του Ελληνικού Λαού είμαι απολύτως ήσυχος και απολύτως ασφαλής. Αι Εθνικαί επιτυχίαι, ουδ’ υπό των χειρίστων εχθρών αμφισβητούνται πλέον. Αλλά παραδόξως απειλούμαι ότι θα καταψηφισθώ υπό του Ελληνικού Λαού, παρά τας λαμπράς επιτυχίας, διότι ο Ελληνικός Λαός δεν δύναται, ουδέ μετά τας επιτυχίας ταύτας, να συγχωρήση την αφαίρεσιν των ελευθεριών του. Ο αφαιρέσας δε τας ελευθερίας του Ελληνικού Λαού φαίνεται ότι είμαι εγώ, ο οποίος δια τούτο αποκαλούμαι υπό των αντιδραστικών τύραννος.  
     Η κατηγορία αύτη διατυπούται τόσον συστηματικώς, από μακρού ήδη χρόνου, ώστε να μη είνε όλως περιττόν ίσως να απαντήσω εις αυτήν από τούδε.  
 
Κατηγορούμαι ως τύραννος
     Κατηγορούμαι ως τύραννος, διότι εφήρμοσα τον Στρατιωτικόν Νόμον και την προληπτικήν λογοκρισίαν του Τύπου. Και όμως και αυτά τα δημοκρατικώτερα των Εθνών, ανεγνώρισαν την εν περιπτώσει πολέμου ανάγκην περιορισμού των προσωπικών ελευθεριών, αυτή δε η δημοκρατική Ρώμη, κατά την αρίστην αυτής εποχήν, εισήγαγε τον θεσμόν του Δικτάτορος, εν περιπτώσει πολέμου. Και πάντα δε τα νεώτερα Έθνη και τα μάλλον δημοκρατικά, εφαρμόζουν εν περιπτώσει πολέμου τους αυτούς περιορισμούς των προσωπικών ελευθεριών.  
     Όταν το Κράτος αποστέλλει εις τα σύνορα την άλκιμον αυτού νεότητα, δια να θυσιάση την ζωήν της, δικαιούται και υποχρεούται να ζητήση από τους μένοντας εις το εσωτερικόν πολίτας τους αναγκαίους περιορισμούς των προσωπικών των ελευθεριών, ίνα μη η θυσία του αίματος των εις το μέτωπον μαχομένων κινδυνεύση να αποβή ματαία. (Μπράβο-μπράβο χειροκροτήματα)   Άλλως τε, το πολίτευμα ημών, προβλέπει την εφαρμογήν του Στρατιωτικού Νόμου και της προληπτικής λογοκρισίας, εν περιπτώσει εξωτερικού πολέμου ή γενικής επιστρατεύσεως. Εν προκειμένω δε και εν πολέμω διατελούμεν και υπό γενικήν επιστράτευσιν ευρισκόμεθα, συντρέχουν, δηλαδή αμφότεραι αι προϋποθέσεις, ων μία και μόνη ήτο αρκετή δια την εφαρμογήν του Στρατιωτικού Νόμου. Ούτε βέβαια αι διηνεκείς στρατιωτικαί στάσεις και συνωμοσίες, ήσαν φύσεως τοιαύτης, ώστε να καταστήσουν περιττήν την εφαρμογήν του Στρατιωτικού Νόμου.   Όσον αφορά δε τον τρόπον, καθ’ ον ησκήθησαν τα περιοριστικά ταύτα μέτρα, αρκεί να σημειωθή ότι ουδεμία θανατική εκτέλεσις εγένετο κατά πολιτικών προσώπων, και ότι εν γένει ουδεμία θανατική εκτέλεσις εφηρμόσθη άλλη, παρά κατά των ενόχων στρατιωτικών στάσεων.  
     Αλλά με κατηγορούν ως τύραννον και διότι με θεωρούν επιβάτην της Αρχής. Βραχεία ιστορική αναδρομή θα αποσπάση και κατά τούτο την προσωπίδα από τους κωμικούς της αμύνης των λαϊκών ελευθεριών.  
     Ο πόλεμος του 1914 με εύρεν υπεύθυνον αρχηγόν της Εκτελεστικής Εξουσίας, με την αναμφισβήτητον εμπιστοσύνην του Ελληνικού Λαού. Ότε εγεννήθη το ζήτημα της συμμετοχής μας εις την επιχείρησιν κατά των Δαρδανελλίων, συνεκροτήθησαν δε τότε δύο Συμβούλια του Στέμματος, οι μεν άλλοι πολιτικοί αρχηγοί ενέκριναν την πολιτικήν μου, ο δε μόνος διαφωνών προς αυτήν Θεοτόκης συνέστησεν επί παρουσία μου προς τον Βασιλέα να εγκρίνη την πολιτικήν μου, διότι αύτη είχεν αναμφισβητήτως υπέρ αυτής την πλειονοψηφίαν του Ελληνικού Λαού.  
 
Μικρά ανασκόπησις του παρελθόντος
Και όμως, ο επίορκος Βασιλεύς, παρά την γνώμην όλων των πολιτικών ηγετών, βεβαιωμένον έχων παρ’ αυτών των πολιτικών μου αντιπάλων ότι ενεργεί εναντίον της γνώμης του Ελληνικού λαού... με αναγκάζει τότε εις παραίτησιν. Εγώ υποκύπτω μετά τοσαύτης νομιμοφροσύνης, ώστε, παραμείνας υπό παραίτησιν, τέσσαρας ημέρας εις την αρχήν, απηγόρευσα αυστηρώς και απολύτως και προέλαβα αποτελεσματικώς πάσαν λαϊκήν υπέρ εμού εκδήλωσιν. Επειδή οι μικροί μου αντίπαλοι εκινδύνευον να με φέρουν και εις προσωπικωτέραν σύγκρουσιν προς το Στέμμα, απήλθον της Ελλάδος και δεν μετέσχον καν προσωπικώς του εκλογικού αγώνος.  Και όμως ο Λαός δίδει εις το κόμμα των Φιλελευθέρων πάλιν ισχυράν πλειονοψηφίαν δια των εκλογών της 31 Μαΐου 1915. Επανέρχομαι τον Αύγουστον ιδίου έτους εις την αρχήν με το εγκριθέν υπό του Στέμματος πρόγραμμα ότι θα μείνωμεν εν τη ουδετερότητι, αλλά θα εξέλθωμεν αυτής όπως σπεύσωμεν εις βοήθειαν των Συμμάχων μας Σέρβων, εν περιπτώσει οι Βούλγαροι επετίθεντο κατ’ αυτών. 
     Ότε ο έκπτωτος Βασιλεύς συνεφώνει επί της πολιτικής ταύτης, είχεν ήδη, ως απεδείχθη ακολούθως εκ των ανευρεθέντων τηλεγραφημάτων δηλώσει εις τον τότε Βασιλέα της Βουλγαρίας ότι εν ουδεμία περιπτώσει θα έσπευδεν εις βοήθειαν των Σέρβων, προσβαλλομένων υπό των Βουλγάρων και μονονουχί ώθει τους τελευταίους εις τοιαύτην επίθεσιν δια να εξυπηρετηθούν τα Γερμανικά συμφέροντα. 
     Ότε εγένετο η Βουλγαρική επιστράτευσις προς επίθεσιν κατά της Σερβίας, απεκαλύφθη η διπλοπροσωπία του εκπτώτου Βασιλέως, αρνουμένου να εκτελέση τας συμμαχικάς υποχρεώσεις και διακηρύττοντος επί τη παρατηρήσει μου ότι την φοράν ταύτην ώφειλε να υποκύψη προ της λαϊκής ετυμηγορίας, ότι εις τα μεγάλα εθνικά ζητήματα, ων υπεύθυνος απέναντι του Θεού, δεν οφείλει να υποκύπτη εις την λαϊκήν θέλησιν, αλλ’ οφείλει να επιβάλλη τας προσωπικάς του αντιλήψεις. 
     Από της στιγμής εκείνης ο πρώην Βασιλεύς δεν ηδύνατο να παραμείνη επί του Θρόνου παρά μόνον αν η Γερμανική νίκη τω παρείχε την δύναμιν να καταλύση και το ελεύθερον ημών πολίτευμα και να εγκαθιδρύση την Μοναρχίαν. Εις εμέ εν τούτοις δεν επετρέπετο τότε να αναλάβω τον αγώνα κατά του επιόρκου Βασιλέως υπέρ του καταπατουμένου πολιτεύματος και της εφαρμογής της εθνικής μας πολιτικής. 
     Εάν τοιούτον ανελάμβανον αγώνα, η διαίρεσις του Ελληνικού στρατού θα παρείχεν εις την επιστρατευμένην Βουλγαρίαν την ευκαιρίαν να συντρίψη τον αλληλομαχούντα στρατόν μας. Ηνέχθην επομένως και την νέαν συνταγματικήν Κυβέρνησιν και προσήλθον εις την Βουλήν προς συνεργασίαν μετ’ αυτής. Αλλ’ ο Μοναρχισμός δεν ηρκείτο εις την ψήφον ανοχής ην παρείχομεν εις την Βασιλικήν του Κυβέρνησιν. Ήθελε και να ταπεινώση την εθνικήν αντιπροσωπείαν και εις την πρώτην ύβριν κατ’ αυτής του υπουργού των Στρατιωτικών ενεπνεύσθη ν’ αμείψη τούτον δι’ ανωτέρων αυλικών αξιωμάτων. Υπεδείχθη τότε ως διέξοδος εκ της δημιουργηθείσης δυσχερείας η συγκρότησις των αναγκαίων ολίγων εκείνων συνεδριάσεων της Βουλής και κηρυχθή η λήξις αυτής, οπότε επί μακρούς μήνας δεν θα ήτο συνταγματικώς επιβεβλημένη η παρουσία της Βουλής.  Αλλά ουδέ τούτο έγεινε δεκτόν. Επεδιώκετο να εκμηδενισθή η πλειονοψηφία της Βουλής και προς τούτο απεφασίσθη η σατανική χρησιμοποίησις της επιστρατεύσεως, καθ’ ην εις μεν τους ανήκοντας εις τα αντίπαλα κόμματα στρατιώτας θα εδίδετο άδεια όπως μεταβώσι και ψηφοφορήσωσιν, οι δε Φιλελεύθεροι στρατιώται θα ενεκλείοντο εις τους στρατώνας. 
     Εφρόντισα να καταστήσω γνωστόν ότι δεν είμαι διατεθειμένος να συμπράξω εις τοιαύτην πολιτικήν κωμωδίαν, και ότι αν εγίνοντο υπό τοιούτους όρους εκλογαί δεν θα μετείχον αυτών. Εις πάντα εχεφρονούντα η περίπτωσις αύτη θα έκαμνε την αναγκαίαν εντύπωσιν, ως η πρώτη πράξις της εν ανάγκη προσφυγής εις τα έσχατα μέτρα προς άμυναν υπέρ των λαϊκών ελευθεριών. Αλλ’ ο Μοναρχισμός είχεν εκμανή και η ιδέα ότι το κόμμα των Φιλελευθέρων δεν θα παρίστατο εις την Βουλήν, εθεωρήθη μάλιστα ως ευτυχής περιπέτεια. Και εν τούτοις το κόμμα των Φιλελευθέρων υπομένει και αναμένει επί μήνας ακόμη μακρούς αφού απεφάσισεν εν τω μεταξύ να λαμβάνη μέρος εις επαναληπτικάς εκλογάς δια να αποδείξη την προς αυτό λαϊκήν εμπιστοσύνην, εδήλωσεν, ότι οι εκλεγησόμενοι δεν θα παρεκάθηντο εις την έκθεσμον Βουλήν της 6 Δεκεμβρίου. Τρεις τοιαύται εκλογαί, της Μιτυλήνης, της Χίου και της Καβάλλας, απετέλεσαν τρεις εκλογικούς θριάμβους δια τους Φιλελευθέρους, έως ότου μετά την παράδοσιν του Ρούπελ επέρχεται η Ευρωπαϊκή επέμβασις και επιβάλλεται η μετ’ αποστράτευσιν διεξαγωγή νέων εκλογών. 
     Οι Φιλελεύθεροι ετοιμάζονται αμέσως δια την εκλογικήν πάλην. Αλλ’ ο Μοναρχισμός βλέπει το έδαφος κλονούμενον υπό τους πόδας του και γνωρίζων ότι δεν θα επετύγχανε κανένα βουλευτήν εις όλην την Νέαν Ελλάδα, εγνώριζε και πόσαι περιφέρειαι της Παλαιάς Ελλάδος ήσαν απόρθητοι ακροπόλεις του Φιλελευθέρου κόμματος, ώστε να εξασφαλίζουν υπέρ αυτού την πλειονοψηφίαν εν τη νέα Βουλή. Και τότε ο Μοναρχισμός προέβη εις νέον έγκλημα κατά της Ελλάδος. Εζήτησε την βοήθειαν παρά των Βουλγάρων όπως δια της εισβολής τούτων εις την Μακεδονίαν ματαιώσουν τουλάχιστον τας εκεί εκλογάς. Και η εισβολή εγένετο και εις την Δυτικήν και εις την Ανατολικήν Μακεδονίαν. Αποτέλεσμα δε της εισβολής ταύτης υπήρξεν η αιχμαλωσία ενός Σώματος στρατού Ελληνικού και ο θάνατος 40.000 Ελλήνων της Ανατολικής Μακεδονίας. 
     Μετά την νέαν ταύτην τροπήν των πραγμάτων αι εκλογαί εγκατελείφθησαν και αφού πλέον ο κίνδυνος της Βουλγαρικής εισβολής εις Μακεδονίαν, όστις συνεκράτει ημάς από της προσφυγής εις τα άκρα, επραγματοποιήθη, απεφασίσαμεν ότι ουδέν άλλο μέσον υπελείπετο εις ημάς παρά το κίνημα της Θεσσαλονίκης. 
     Την 14 Αυγούστου εκοινοποιήθη από του εξώστου της οικίας μου τελεσίγραφον προς τον εκμανέντα μοναρχισμόν, προαγγέλλον την επικειμένην έκρηξιν της επαναστάσεως και ορθότερον ειπείν της αντεπαναστάσεως, διότι επαναστάτης είχεν ήδη κηρυχθή ο Μονάρχης, δια της καταπατήσεως του πολιτεύματος. Προ της παρελεύσεως μηνός το κίνημα εξερρήγνυτο. Εν Κρήτη συνεκροτείτο προσωρινή Κυβέρνησις, εγκαθιδρυθείσα ολίγον ύστερον εν Θεσσαλονίκη και προ της παρελεύσεως εξαμήνου ο στρατός της Εθνικής Αμύνης είχε δύναμιν 60.000 ανδρών. 
     Τότε αι Σύμμαχοι ημών Δυνάμεις επέβαλον την παραίτησιν του επιόρκου Βασιλέως, η Κυβέρνησις της Θεσσαλονίκης εγκαθίστατο εις Αθήνας, το διάταγμα δι’ ου η Βουλή της 31 Μαΐου διελύθη εκηρύττετο άκυρον και η Βουλή αύτη συνεκαλείτο ίνα συνέχιση τον δι’ ανόμου επεμβάσεως διακοπέντα βίον της. 
     Όστις έχει υπ’ όψιν την βραχείαν ταύτην υπόμνησιν της προσφάτου ιστορίας, θ’ αναγνωρίση ότι ο καταπατήσας τας πολιτικάς ελευθερίας του Ελληνικού Λαού ήτο ο έκπτωτος Βασιλεύς, ο αρνηθείς να υποκύψη εις την λαϊκήν ετυμηγορίαν, δια να επιβάλη την προσωπικήν του πολιτικήν, ότι ο πολιτικός αρχηγός ο περιβεβλημένος με την εμπιστοσύνην του Λαού, όστις εξηγέρθη όχι απλώς όπως αμυνθή του καταπατουμένου πολιτεύματος, αλλ’ ιδίως όπως σώση το Έθνος από της καταστροφής, εις ην το ωδήγει η προσωπική πολιτική του Στέμματος. 
 
Το ζήτημα της εξουσίας 
     Διότι, εάν από του συνταγματικού ζητήματος, από του ζητήματος δηλαδή τις ημύνετο υπέρ του πολιτεύματος, ο ανεύθυνος άρχων ή ο υπεύθυνος αρχηγός της εκτελεστικής εξουσίας, έλθωμεν εις την εξέτασιν της ουσίας, το ζήτημα ετίθετο ούτως. Ο πρώην Βασιλεύς, καταπατών το πολίτευμα και αθετών την συνθήκην συμμαχίας με την Σερβίαν, επέβαλε την εφαρμογήν προσωπικής πολιτικής, η οποία, υπό την πρόφασιν της ουδετερότητος, αλλά υπό την πραγματικότητα της Γερμανοφιλίας, εξώθει το Έθνος εις τον όλεθρον. Διότι εν μεν τη περιπτώσει, ως εγώ επίστευον, καθ’ ην η νίκη θα έστεφε τον αγώνα της Συνεννοήσεως, αύτη παρείχεν εις την Βουλγαρίαν την ευκαιρίαν, άμα θα ήρχιζε να γίνεται σαφής η επικράτησις της Συνεννοήσεως, να συνάψη προς αυτήν συνθήκην ειρήνης, δι’ ης θα παρητείτο πάσης αξιώσεως επί Σερβικών εδαφών, θα εζήτει δε μόνον να αποζημιωθή εις βάρος της Τουρκίας εν Θράκη και θα εζήτει προσθέτως από τους Συμμάχους ν’ αποσύρουν τον στρατόν των από το Μακεδονικόν μέτωπον, αφήσουν δε αυτήν ελευθέραν να κανονίση τους λογαριασμούς της μετά της Ελλάδος, ότε η Βουλγαρία με την τότε κατάστασιν του στρατού μας θα κατήρχετο ελευθέρως μέχρι Θεσσαλίας. Εάν δε αντιθέτως η νίκη έστεφε τον αγώνα της Γερμανίας, θα εδημιουργείτο εν τοις Βαλκανίοις τόσον ισχυρά Βουλγαρία, ώστε και αν εν τω αμέσω παρόντι ηυλαβείτο αύτη την εδαφικήν μας ακεραιότητα χάριν του Γερμανού Αυτοκράτορος, θα επωφελείτο της πρώτης ευκαιρίας, μετά ολίγα έτη, όπως επιπέση καθ’ ημών, εστερημένων φίλων και συμμάχων, δια να μας αφαιρέση την Μακεδονίαν και φθάση μέχρι Θεσσαλίας, λαμβάνουσα θέσιν επικυριάρχου απέναντι του ούτως υπολειφθησομένου Ελληνικού Κρατιδίου. 
     Η πολιτική της οποίας ηγήθην, ανεξαρτήτως της συνταγματικής της όψεως, απέπλυνε το στίγμα της αθετήσεως των μετά της Σερβίας συμβάσεων, και έσωσε την Ελλάδα από το χείλος της αβύσσου, της έδωκε την νίκην κατά των δύο κληρονομικών της εχθρών, ωδήγησεν αυτήν εις τας εκπληκτικάς εθνικάς επιτυχίας, ας καθιέρωσαν αι κατατεθείσαι σήμερον συνθήκαι, και κατέστησε δυνατόν να ακουσθή το εγκώμιον, όπερ έπλεξεν υπέρ της Ελλάδος ο Άγγλος Πρωθυπουργός από του βήματος της Βουλής των Κοινοτήτων. (Οι βουλευταί και οι υπουργοί εγείρονται. Επίσης εγείρονται όλοι οι εν τοις θεωρείοις και ζητωκραυγάζουν και χειροκροτούν επί πολύ ενθουσιωδώς υπέρ της Αγγλίας και του κ. Πρωθυπουργού της). 
     Αλλ’ η εξέγερσις κατέλυσε και τον Βασιλικόν τύραννον και ησφάλισε δια το μέλλον τας ελευθερίας του Ελληνικού Λαού, διότι μετά το πάθημα του Κωνσταντίνου δυσκόλως θα διανοηθή του λοιπού Βασιλεύς των Ελλήνων να επιβουλευθή το ελεύθερον πολίτευμα δια να επιβάλη τας προσωπικάς του αντιλήψεις, κατά του υπευθύνου αντιπροσώπου της λαϊκής κυριαρχίας, στηριζομένου εις την ετυμηγορίαν του Ελληνικού Λαού. 
     Θα εδικαιούμην, κύριοι βουλευταί, να αναμένω την υπό του Ελληνικού Λαού επιδοκιμασίαν και έγκρισιν των γενομένων και αν χωρίς ν’ απολαύω τωόντι της εμπιστοσύνης αυτού κατώρθωσα να τον σώσω από της καταστροφής και να τον οδηγήσω εις τας εκπληκτικάς εθνικάς επιτυχίας, ας ούτος συνεκόμισε. 
     Μόνον ότι θα ηδύναντο τότε να παρεξηγούνται και να κατακρίνωνται τα κινήσαντά με ελατήρια, άτινα ηδύναντο να αποδίδωνται εις φιλαρχίαν ή υπέρμετρον εγωϊσμόν και φιλοδοξίαν.  Αλλ’ εν προκειμένω είχα διαρκώς την συναίσθησιν ότι ενεργώ όχι μόνον προς σωτηρίαν του Έθνους, αλλά και ως εντολοδόχος της πλειονοψηφίας αυτού και εν τούτοις οι αντίπαλοί μου έφθασαν να ισχυρισθούν ότι το ελατήριον της πολιτικής μου υπήρξεν η φιλαρχία, αφού κατέχων και στερεώς κατέχων την αρχήν απέρριψα ως άθυρμα την εξουσίαν και τον Φεβρουάριον και τον Σεπτέμβριον του 1915 μόνον και μόνον διότι δεν ηννόουν να παραμείνω εις την αρχήν επί θυσία της πολιτικής μου, κατηγορήθην και ως φίλαρχος. 
     Αλλ’ υπήρξαν άλλοι, οίτινες απέδωκαν την πολιτικήν μου εις υπέρμετρον φιλοδοξίαν και εγωϊσμόν, όστις με ώθει εις νέα κινδυνεύματα, μόνον και μόνον διότι, πιστεύων εις την επιτυχίαν της πολιτικής μου, επερίμενα να συγκομίσω εντεύθεν παρά τας ωφελείας του Έθνους και την έξαρσιν της ιδίας μου προσωπικότητος. Τοιαύτη άλλως τε φιλοδοξία δεν θα είχε το επίμεμπτον.  Και όμως η μοίρά μου ήτο τραγική. Διότι, ενώ προέβλεπα ασφαλώς την νίκην της Συνεννοήσεως, δεν ηδυνήθην όμως να πραγματοποιήσω την είσοδον της Ελλάδος εις τον πόλεμον, ότε έπρεπε και ότε επίστευα ότι θα ησφάλιζα μεγάλας υπέρ αυτής επιτυχίας. Αλλ’ εις τον πόλεμον εισήγαγα την Ελλάδα και βραδέως και διηρημένην και ενώ ήλπιζα ακόμη να σώσω αυτήν από της καταστροφής, ουδεμίαν ασφάλειαν, ουδέ καν πιθανότητα είχον, ότι θα δυνηθώ να πραγματοποιήσω υπέρ αυτής ουσιώδη εδαφικά πλεονεκτήματα. 
     Και τωόντι τα πλεονεκτήματα ταύτα δεν καθίσταντο απίθανα απλώς ως εκ της περί Δωδεκανήσων συνθήκης του Λονδίνου και της περί Σμύρνης συμφωνίας του Αγίου Ιωάννου της Μωριένης, αλλά και κυρίως εκ του ότι, αν η Βουλγαρία και η Τουρκία, αφ’ ης κατεφάνη ότι η πλάστιγξ έκλινεν οριστικώς υπέρ της Αντάντ, κατώρθουν να συνομολογήσουν ειρήνην προς τους Συμμάχους δύο ή τρεις μήνας ενωρίτερον, προτού δηλαδή τεθώσιν οριστικώς εκποδών υπό στρατιωτικήν έποψιν, ουδείς θα διενοείτο να αξιώση παρ’ αυτών παραχωρήσεις εν Θράκη ή Μικρά Ασία. 
 
Μία εκ των απείρων υπηρεσιών του Ελ. Βενιζέλου προς την Χώραν 
     Εάν δε τούτο συνέβαινε —και τούτο ήτο, όπερ εκ των προτέρων ηδύνατό τις να υπολογίζη ως πιθανώτερον μέλλον να συμβή ενώ δια της δράσεώς μου θα έσωζα την Ελλάδα από της απειληθείσης καταστροφής και θα ησφάλιζα τουλάχιστον τα δια της συνθήκης του Βουκουρεστίου κτηθέντα, ήτο φυσικόν ότι ο Λαός, αποβλέπων εις τα αποτελέσματα, και βλέπων ότι απέναντι των απαιτηθεισών θυσιών ουδέν ελάβομεν νέον αντάλλαγμα, δυσκόλως θα ηυνόει την ασκηθείσαν πολιτικήν και δυσκόλως θα εδικαιολόγει τας γενομένας θυσίας.  Αυτήν την υπηρεσίαν προσέφερεν εις την Χώραν ο κατηγορούμενος ως τύραννος. Απέβλεψεν αποκλειστικώς εις το συμφέρον αυτής και ηδιαφόρησεν απολύτως δια την ιδίαν αυτού προσωπικότητα, ευτυχής εάν θυσιάζων ταύτην ηδύνατο να σώση το Έθνος από την απειληθείσαν καταστροφήν. 
     Αλλ’ εκατηγορήθην, κύριοι, ως ανευλαβής προς τας ελευθερίας του Ελληνικού Λαού και διότι ληξάσης της 4ετούς διαρκείας της παρούσης περιόδου της Βουλής της 31 Μαΐου 1919, δεν προεκήρυξα αμέσως εκλογάς, αλλά παρέτεινα τον βίον της Βουλής επί δεκαπέντε έτι μήνας. Ας εξετάσωμεν λοιπόν και την κατηγορίαν αυτήν. 
     Και η απάντησίς μου η καταρρίπτουσα την κατηγορίαν ταύτην είνε ότι πάντες ανεξαιρέτως οι Σύμμαχοι ημών παρέτειναν την διάρκειαν των Βουλών αυτών και μετά την λήξιν των νομίμων αυτών περιόδων και επί χρόνον μακρότερον πολλάκις ή ημείς, η μεν Αγγλία επί τρία έτη, η δε Γαλλία επί 18 μήνας και η Ιταλία επί δεκατρείς, μόνον και μόνον δια να μη ενεργήσωσιν εκλογάς διαρκούντος έτι του πολέμου. Εις την ηρωϊκήν ημών Σύμμαχον Σερβίαν η βουλευτική περίοδος είχε λήξει κατά Ιούνιον του 1914, η Βουλή είχε διαλυθή και νέαι εκλογαί είχον προκηρυχθή, ότε, εκραγέντος του πολέμου, ηκυρώθη το Διάταγμα της διαλύσεως και η κανονικώς εκπνεύσασα Βουλή συνεκλήθη και πάλιν και η Βουλή η εκλεχθείσα το 1910 συμπληρώνει ήδη δεκαετή περίοδον, αντί της κανονικής τετραετούς και ακόμη δεν προεκηρύχθησαν αι εκλογαί νέας Βουλής δια το νέον Βασίλειον Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων. 
     Και σημειωτέον ότι, αν εις πάντα τα Σύμμαχα Κράτη ανεβλήθη επί μακρόν η ενέργεια νέων εκλογών, η αναβολή των εκλογών τούτων παρ’ ημίν απέβαινεν ακόμη επιτακτικωτέρα.
     Ενθυμηθήτε ότι την 31 Μαΐου, ότε έληγεν η κανονική περίοδος της Βουλής, ευρισκόμην εν Παρισίοις, παλαίων δια την αναγνώρισιν των εθνικών μας διεκδικήσεων.  Οι αντίπαλοί μου ηξίουν ότι έπρεπε να εγκαταλείψω εκθέτους εκεί τας εθνικάς διεκδικήσεις, δια να έλθω εδώ προς διεξαγωγήν των εκλογών. Και αν επέμενον εις την άμεσον τότε διεξαγωγήν αυτών, τούτο έπραττον προφανώς, διότι το αποτέλεσμα αυτών θα ήτο αποδοκιμασία της πολιτικής μου και άνοδος αυτών εις την αρχήν.
     Αλλά δεν ηννόουν τάχα οι οπαδοί της αντιδράσεως ποία θα ήτο η τύχη των εθνικών ζητημάτων, εάν μετά την υπέρ αυτών τυχόν ετυμηγορίαν του Ελληνικού Λαού προσήρχοντο αυτοί εις την Συνδιάσκεψιν, δια να υποστηρίξουν τας εθνικάς διεκδικήσεις; (Γέλωτες και ειρωνείαι εις βάρος της Αντιπολιτεύσεως).  Είνε αδύνατον να αποδεχθώ ότι δεν είχον πλήρη συνείδησιν της αποτυχίας, ήτις θα επέστεφε τας ενεργείας αυτών εν τη Συνδιασκέψει και ως δικαιούμαι να κατηγορήσω αυτούς, εν τη συναισθήσει ότι ουδέ το παράπαν τους αδικώ, ότι τούτο επεδίωκον δια της προώρου διεξαγωγής των εκλογών και τούτο ήλπιζον να ματαιώσουν δηλαδή τα αποτελέσματα της πολιτικής μου, δια να κερδοσκοπήσουν κομματικώς, παριστώντες την ιδίαν αυτών αποτυχίαν ως αποτυχίαν της ιδικής μου πολιτικής. 
 
Η εσωτερική διοίκησις 
     Υπάρχουν οι ελπίζοντες ότι ο Ελληνικός Λαός θα αποσύρη την εμπιστοσύνην του από το Κόμμα των Φιλελευθέρων, ένεκα της χαλαρώσεως της εσωτερικής διοικήσεως.
     Ως είπον και άλλοτε, η χαλάρωσις πόρρω απέχει από του να είνε οία διεκτραγωδείται και οία πράγματι εσημειώθη εις πολλά των μετασχόντων του παγκοσμίου πολέμου Κρατών. Αλλά μετά την έκλυσιν, ην επέφερεν εις την διοίκησιν η τριακοντάμηνος αρχή των Βασιλικών Κυβερνήσεων, ότε την εξουσίαν ήσκουν εταιρικώς και εν αδελφική συνεργασία ο Δεσποτισμός εκ των άνω και η Αναρχία εκ των κάτω, και της ολεθρίας επιρροής, ην ασκεί επί πάσης διοικήσεως ο εμφύλιος πόλεμος, και η εκμετάλλευσις αυτού υπό των απανταχού επιτηδείων, και την επίτασιν των συνεπειών τούτων εκ του παγκοσμίου πολέμου, μάλλον δύναταί τις να εκπλήττεται όχι δια την επελθούσαν χαλάρωσιν εν τη διοικήσει, αλλά διότι η χαλάρωσις αύτη δεν υπήρξε βαθυτέρα. 
     Και την υπάρχουσαν όμως διοικητικήν χαλάρωσιν είνε αδύνατον να ανεχθώμεν ως κατάστασιν παγίαν. Εάν το Κόμμα των Φιλελευθέρων με το περιωρισμένον τότε σχετικώς κύρος του αρχηγού του κατώρθωσεν από του Οκτωβρίου 1910 μέχρι του Μαρτίου 1915 να δώση υποδειγματικήν διοίκησιν εις τον Ελληνικόν Λαόν, ουδείς δύναται να αμφιβάλη ότι το Κόμμα τούτο, με το επηυξημένον σήμερον κύρος του ηγέτου του και την ανανέωσιν της ογκώδους προς αυτόν λαϊκής εμπιστοσύνης, ην ασφαλώς θα ενδείξουν αι νέαι εκλογαί, θα δυνηθή να επαναφέρη την διοικητικήν μηχανήν επί της τροχιάς, αφ’ ης ήρχισεν εκτρεπομένη από του Μαρτίου 1915.  Έρχομαι ήδη να εξετάσω ποία έσται η εξουσία της συγκληθησομένης Βουλής. Υπάρχουν οι από χρηστού συνειδότος υποστηρίζοντες και μεταξύ των Φιλελευθέρων και μεταξύ των αντιπολιτευομένων ότι η νέα Βουλή πρέπει να είνε Συντακτική, δια να δυνηθή ενδεχομένως να μεταβάλη και αυτήν την μορφή του πολιτεύματος. Το αυτό υποστηρίζουν και οι αντιδραστικοί, με την ανοσίαν ελπίδα, ότι συνέλευσις Συντακτική θα διηυκόλυνε περισσότερον την πραγματοποίησιν του πόθου των, προς ανατροπήν του Καθεστώτος και επαναφοράν του Εκπτώτου Βασιλέως. (Φωναί εκ της Βουλής και των θεωρείων: Ποτέ, ποτέ. Ζήτω ο Βενιζέλος. Ζήτω το Έθνος, και χειροκροτήματα παρατεταμένα). 
 
Το ζήτημα του Πολιτεύματος και ο χαρακτήρ της νέας Βουλής 
     Αλλά καθ’ ην στιγμήν, με τας εκπληκτικάς Εθνικάς μας επιτυχίας, τόσα έχομεν κολοσσιαία προβλήματα να λύσωμεν, δεν δύναμαι να αναλάβω την ευθύνην όπως ανοίξω ατέρμονας συζητήσεις και επί της μορφής του Πολιτεύματος και επί πάντων των άρθρων του Συντάγματος.  Άλλως τε, χωρίς να παραγνωρίζω ότι η πολιτεία του πρώην Βασιλέως εκλόνισεν ουσιωδώς τα θεμέλια του Βασιλικού θεσμού εν Ελλάδι, πιστεύω ότι το Πολίτευμα της Βασιλευομένης Δημοκρατίας, οίον το ημέτερον, ανταποκρίνεται ακόμη προς τα Εθνικά συμφέροντα. Το Πολίτευμα άρα, καλώς έχει και ουδεμία ανάγκη αναθεωρήσεως αυτού υφίσταται. 
     Κυρίως αναγκαίον είνε να εξουσιοδοτηθή ρητώς υπό του λαού η συγκληθησομένη Βουλή να κυρώση την παρά το Σύνταγμα γενομένην αναστολήν της δικαστικής ισοβιότητος και την παράτασιν της περιόδου της παρούσης Βουλής, πέραν της τετραετούς Συνταγματικής προθεσμίας.  Αλλ’ αφού άπαξ θα κληθή ο λαός να χορηγήση εις την συγκληθησομένην Βουλήν εξουσίαν ευρυτέραν της συνήθους, σκόπιμον εκρίθη να επιδιωχθή και η αναθεώρησις άλλων τινών άρθρων του Συντάγματος, όχι κυρίως επί σκοπώ μεταρρυθμίσεως αυτών, αλλά μάλλον επί σκοπώ ακριβεστέρου καθορισμού της εννοίας αυτών, ώστε να μη είνε δυνατή εις το μέλλον κακόπιστος παρερμηνεία, οία ετολμήθη εις το παρελθόν. Αλλά μη νομίση τις ότι διότι η παρούσα Κυβέρνησις δεν αναλαμβάνει την ευθύνην να ανοίξη τους ασκούς του Αιόλου δια της συγκλήσεως Συντακτικής Συνελεύσεως, ο Ελληνικός Λαός δύναται να εμποδισθή όπως εκδηλώση αρτίως την γνώμην του.
    Εάν, όπως είμαι ακραδάντως πεπεισμένος, ο Ελληνικός Λαός δια των επικειμένων εκλογών εγκρίνη την πολιτικήν μου, τούτο θα απεδείκνυεν ότι αποστέργει τας μεταβολάς και ανατροπάς ας επιδιώκει η Αντίδρασις. Εάν ο λαός έδιδε την πλειονοψηφίαν εις την Αντιπολίτευσιν —δεν λέγω εις την Αντίδρασιν, διότι η διαφορά είνε κολοσσιαία— τούτο θα εσήμαινεν ότι δεν μοι παρέχει πλέον την εμπιστοσύνην, ουδέν πλέον θα ενεδείκνυε τοιαύτη ψήφος.
     Εάν ηδύνατό τις να φαντασθή ότι ο λαός θα έδιδε την πλειονοψηφίαν εις την Αντίδρασιν, (Φωναί εκ της Βουλής και των θεωρείων: Ποτέ, ποτέ. Ζήτω ο Βενιζέλος. Ζήτω η Μεγάλη Ελλάς. Και χειροκροτήματα παρατεταμένα) η Αντίδρασις τότε, καθισταμένη Κυβέρνησις της Χώρας, θα ηδύνατο υπ’ ευθύνην αυτής να εισηγηθή την συγκρότησιν Συντακτικής Συνελεύσεως. 
     Εάν δε και νομίζη ότι δύναται να γείνη αντικείμενον ψηφοφορίας η επάνοδος εις τον Θρόνον ενός Βασιλέως, όστις ετόλμησε να διακηρύξη ότι δεν υποχρεούται να υποκύψη εις την λαϊκήν θέλησιν, όστις απέβη κατ’ ουσίαν αρχηγός ενός κόμματος, του Μοναρχικού, όστις εξωτερικώς μεν θα έφερε το διαζύγιον μεταξύ της μείζονος Ελλάδος και των νικητών του πολέμου, εσωτερικώς δε θα διέσπα πάλιν τον ενιαίον σήμερον εθνικόν στρατόν (ενθουσιώδεις ζητωκραυγαί εκ της Βουλής και των θεωρείων υπέρ του εθνικού στρατού) εις στρατόν της Εθνικής Αμύνης αφ’ ενός και εις στρατόν Βασιλικόν αφ’ ετέρου, όστις θα αντιμετώπιζε την εχθρότητα ενός μεγάλου πολιτικού κόμματος, ούτινος απέβη θανάσιμος εχθρός, και ο οποίος δεν αποστέργει να προσφεύγη και εις την πολιτικήν δολοφονίαν (Φωναί εκ των θεωρείων. Κάτω ο δολοφόνος, Ζήτω ο σωτήρ του Έθνους) δια να διευκολύνη την επιστροφήν του εις τον Θρόνον, και εάν οι αποτελούντες την Αντίδρασιν αισθάνωνται τους ώμους των αρκετά ισχυρούς όπως αναλάβουν τοιαύτας ευθύνας, ας τολμήσουν τότε να αναλάβουν αυτάς. (Νέαι ενθουσιώδεις και παρατεταμέναι ζητωκραυγαί και ζωηρά χειροκροτήματα υπέρ του κ. Βενιζέλου και της Μεγάλης Ελλάδος).
     Αυτοί θα αποτελούν τότε την Κυβέρνησιν και αυτοί θα υπέχουν τας ευθύνας των συνεπειών τοιαύτης παράφρονος πολιτικής. Αλλ’ ο Λαός, ενώπιον του οποίου θα τεθή τότε σαφώς το πρόβλημα, είμαι απολύτως βέβαιος ότι θα κατίδη ταχύτατα εις ποίαν άβυσσον καταστροφής δύναται να οδηγήση την Χώραν τοιαύτη απόπειρα και θα δώση την προσήκουσαν απάντησιν εις τους εισηγητάς αυτής. (Ζητωκραυγαί και χειροκροτήματα εκ της αιθούσης και των θεωρείων).    Αλλ’ η Αντίδρασις προσποιείται ότι δεν πιστεύει εις την ελευθέραν διεξαγωγήν των επικειμένων εκλογών και δεν παύει αξιούσα την παραίτησιν της παρούσης Κυβερνήσεως και την συγκρότησιν υπηρεσιακής τοιαύτης προς διεξαγωγήν των εκλογών. Ουδέποτε θρασυτέρα αξίωσις διετυπώθη από χρεωκοπήσαν πολιτικόν σύστημα, το οποίον από τριετίας βυσσοδομεί απαύστως ανατροπάς. Δεν έλειπε παρά να χαλαρώσωμεν την Κυβερνητικήν επιβολήν δια να ευκολύνωμεν το ανατρεπτικόν έργον της Αντιδράσεως. Ένας εκ των φίλων μου μοι έλεγε χθες ότι δεν είνε απίθανον να φθάση η Αντίδρασις να διατυπώση και την αξίωσιν όπως αυτοκτονήσω δια να διευκολύνω το έργον της, αφού αναγνωρίζει ίσως ήδη ότι η δολοφονία ούτε εύκολος είνε, ούτε απηλλαγμένη των φοβερών κινδύνων των αντιποίνων. Το κόμμα των Φιλελευθέρων δεν έχει ανάγκην να δώση εγγυήσεις ότι οι διεξαχθησόμεναι εκλογαί θα είνε απολύτως ελεύθεραι. Πλήρης εγγύησις είνε η διαβεβαίωσις αυτού ότι θα ασφαλίση απολύτως ελευθέρας εκλογάς το παρελθόν κατά την διεξαγωγήν των εκλογών του Νοεμβρίου 1910 και Μαρτίου 1912 και η προσωπικότης του ηγέτου του κόμματος, όστις δεν ανήλθε βέβαια εις ην ανήλθε πολιτικήν περιωπήν δια να ατιμάση εαυτόν, ανεχόμενος υπό το όνομά του και υπ’ ευθύνην του να διαπραχθή η μεγαλειτέρα πολιτική ατιμία, η νόθευσις δηλαδή των εκλογών. Αλλά δεν είνε μόνη ανάγκη της αμύνης του Καθεστώτος και της επιβολής της τάξεως ήτις επιβάλλει την παραμονήν της παρούσης Κυβερνήσεως εις την αρχήν και κατά την διεξαγωγήν των εκλογών. 
 
Η ανάγκη της παραμονής της Κυβερνήσεως
     Είνε και η ανάγκη των εξωτερικών ζητημάτων. Όχι μόνον το Βορειοηπειρωτικόν ζήτημα δεν ερρυθμίσθη εισέτι τελειωτικώς, αλλ’ ουδέ η υπογραφή απλώς της συνθήκης ειρήνης μετά της Τουρκίας αποτελεί οριστικήν τερμάτωσιν του μετ’ αυτής πολέμου. Αν η εν Κωνσταντινουπόλει Κυβέρνησις δειχθή ανίκανος να εκτελέση την ην υπέγραψε συνθήκην, επιβάλλουσα το κύρος της εν Ανατολή, ρητώς ήδη εδηλώθη προ του Ανωτάτου Συμβουλίου, δια της τελευταίας απαντήσεώς του προς την Τουρκικήν Αντιπροσωπείαν, ότι οι Σύμμαχοι επιφυλάσσονται να λάβουν τα μέτρα άτινα ήθελον κρίνει ενδεικνυόμενα εκ των περιστάσεων και πρώτον εκ των μέτρων τούτων είνε η απομάκρυνσις της Τουρκίας εκ Κωνσταντινουπόλεως. Αλλά το μέτρον τούτο δεν θα είνε το μόνον. Και επειδή ο Ελληνικός στρατός έστι το κυριώτερον όργανον της επιβολής των νέων συμμαχικών αποφάσεων, είνε προφανές πόσον μεγάλα και πόσον ογκώδη και ποίας σημασίας δια το εθνικόν μας μέλλον θα είνε τα προβλήματα, άτινα θα τεθούν προ της Ελληνικής Κυβερνήσεως. Την αντιμετώπισιν και την λύσιν των προβλημάτων τούτων, άτινα δύνανται ν’ αναφυώσι διαρκουσών των εκλογών, δεν δυνάμεθα να εμπιστευθώμεν εις υπηρεσιακήν Κυβέρνησιν, μόνον και μόνον δια να ανταποκριθώμεν εις τους πόθους των επιδιωκόντων ανατροπάς. 
     Εξήντλησα, κύριοι, όσα είχον να είπω. Αλλά δεν θέλω να κατέλθω του βήματος πριν διακηρύξω την βαθείαν μου πίστιν εις το μέλλον του Ελληνικού Λαού. Ουδέποτε εκολάκευσα τον Λαόν, ουδέ παραγνωρίζω τα εθνικά μας ελαττώματα. Αλλ’ αι αρεταί, αι θεμελιώδεις αρεταί του Ελληνικού Λαού, είνε τοιαύται, ώστε ουδέποτε πολιτικός ανήρ ηδύνατο να ευχηθή όπως ηγήται καλλιτέρου Λαού. Όταν συν τω χρόνω -και τούτο δεν θέλει βραδύνει πολύ- η ηγέτις λεγομένη τάξις αποβή παρ’ ημίν αξία του Λαού τούτου, είμαι βέβαιος ότι η Ελλάς, υπό τους όρους οίτινες επλάσθησαν δι’ αυτήν δια των κατατεθεισών σήμερον συνθηκών, θα βαδίση εις οδόν ακμής, την οποίαν ολίγοι διαβλέπουν καν σήμερον, και θα γείνη εν τη Εγγύς Ανατολή δημιουργός πολιτισμού, όστις προσεγγίζων τα Ευρωπαϊκά και Ασιατικά στοιχεία, και εξασφαλίζων την ειλικρινή αυτών συνεργασίαν, θα προσφέρη εις την Ανθρωπότητα υπηρεσίας μηδαμώς κατωτέρας εκείνων, ας προσέφερεν ο αρχαίος Κλασικός, ο Μακεδονικός και ο Μεσαιωνικός Ελληνισμός.
(Οι βουλευταί όρθιοι και τα πλήθη των θεωρείων χειροκροτούν επί μακρόν και ζητωκραυγάζουν ενθουσιωδώς υπέρ του Βενιζέλου). 

Ομιλία του Ε. Βενιζέλου για τους Βαλκανικούς και τον Α΄ Παγκόσμιο (4ο μέρος)

 
Ομιλία του Ε. Βενιζέλου για τους Βαλκανικούς και τον Α΄ Παγκόσμιο (4ο μέρος)

Διαβάστε επίσης: Το πρώτο μέρος, το δεύτερο μέρος, το τρίτο μέρος. 

 
ΑΓΟΡΕΥΣΙΣ ΚΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ 
Προέδρου της Κυβερνήσεως 
Συνεδρίασις της 13 Αυγούστου 1917. 
 
Τα πολιτικά καθάρματα.
     Δεν θέλω να είπω προς υμάς, ότι διετήρουν πολλάς ελπίδας ότι ηδύνατο έστω και την τελευταίαν στιγμήν ο τότε Βασιλεύς να συνετισθή. Αλλά δεν ηδυνάμην ν’ αποκλείσω και την ελπίδα αυτήν, σκεπτόμενος ότι οι περί αυτόν τον εβεβαίουν ότι το κόμμα των Φιλελευθέρων εξερριζώθη, ετάφη, δεν έχει δύναμιν, και δια τούτο ίσως ενέμενε μέχρι της στιγμής εκείνης εις την πολιτικήν την οποίαν ηκολούθει, ότε όμως ετελούντο γεγονότα εμφανώς καταδεικνύοντα ότι το κόμμα των Φιλελευθέρων αντεπροσώπευε μίαν μεγάλην και κολοσσιαίαν ακόμη εν τω τόπω δύναμιν, δεν ήτο απίθανον ότι την στιγμήν εκείνην θα εσυνετίζετο, αν όχι εξ άλλων λόγων, αλλά τουλάχιστον εξ ανασκοπήσεως προς το συμφέρον το Δυναστικόν. Και φαίνεται, αν αι πληροφορίαι μου εκ καλών, αν όχι επισήμων πηγών, είναι ακριβείς, φαίνεται ότι υπήρξαν στιγμαί κατά τας οποίας τοιαύτη τις ιδέα επεκράτησεν, ή τουλάχιστον συνεζητήθη, διήλθε δια του πνεύματος του Βασιλέως. Εκείνο το οποίον, ούτως ενεργών, ήθελα να επιτύχω ήτο η ταχίστη ανασύνδεσις του Κράτους και η ενοποίησις αυτού, όπως ο εξωτερικός αγών διεξαχθή υπό Κράτους ενιαίου. Εγνώριζα πολύ καλά ότι θα έλθη η σειρά του εσωτερικού αγώνος, αλλ’ ηδυνάμην κάλλιστα ν’ αναβάλω τον εσωτερικόν αγώνα, εφ’ όσον ηδυνάμην να επιτύχω την ανασύνδεσιν της εθνικής ενότητος και ριφθώμεν εις τον εξωτερικόν αγώνα πάντες ηνωμένοι. Ότι δε διήλθε δια του πνεύματος του Βασιλέως η ιδέα ότι ηδύνατο να προσχωρήση εις τοιαύτην πολιτικήν το συνάγω εκ του ότι ο φίλος μου βουλευτής Αττικοβοιωτίας κ. Διαμαντίδης μου ετηλεγράφει, δύο ή τρεις ημέρας μετά την εις Κρήτην άφιξίν μου, δια τινος των Πρεσβειών κρυπτογραφικώς, ότι ο κ. Σκουμπουρδής, υπασπιστής του τότε και νυν Βασιλέως, μετέβη και τον επεσκέφθη και του είπεν, όχι ότι είναι εντεταλμένος του Βασιλέως, αλλ’ ότι εθεώρει αναγκαίον να μάθη και παρεκάλει τον κ. Διαμαντίδην να του προμηθεύση την πληροφορίαν αυτήν, τι θα εσκεπτόμην εγώ εις περίστασιν καθ’ ην ο Βασιλεύς θα απεφάσιζε να συγκροτήση νέαν Κυβέρνησιν, όπως εξέλθη η Ελλάς της ουδετερότητος παρά το πλευρόν της Αντάντ, θα ηξίουν – ηρώτα ο κ. Σκουμπουρδής - να έχω την προεδρείαν της Κυβερνήσεως, διότι έλεγεν ότι θα εγίνετο Κυβέρνησις Οικουμενική, ή θα ηρκούμην όπως εις την Κυβέρνησιν αυτήν μετάσχουν φίλοι μού τινες. Και απήντησα εις τον κ. Διαμαντίδην, όπως ανακοινώση εις τον κ. Σκουμπουρδήν ότι, αν ο Βασιλεύς ήθελε να ακολουθήση την πολιτικήν την εγκριθείσαν δια της ψήφου της 31 Μαΐου και των επανειλημμένων ψηφοφοριών της αληθούς Βουλής, όχι του ομοιώματος Βουλής, εγώ όχι μόνον δεν θα ηξίουν να προεδρεύσω της συγκροτηθησομένης επί τω σκοπώ τούτω Κυβερνήσεως, αλλά και θα έκρινα σκόπιμον να μη αντιπροσωπευθώ δι’ άλλων φίλων μου εις την Κυβέρνησιν αυτήν, διότι ενόμιζα ότι θα ηδυνάμην να παράσχω μεγαλειτέρας υπηρεσίας, αν έμενα εκτός της εξουσίας, ως αρχηγός της Αντιπολιτεύσεως, αλλ’ αρχηγός παρέχων αμέριστον την υποστήριξίν μου προς την οπωσδήποτε συγκροτηθησομένην Κυβέρνησιν δια την εφαρμογήν της Εθνικής πολιτικής. (Χειροκροτήματα).
     Ατυχώς τοιαύτη σκέψις, αν διήλθε σοβαρώς δια του πνεύματος του Βασιλέως, υπήρξε παροδική όλως και επανήλθομεν πάλιν, ή ενεμείναμεν μάλλον, εις τας σκέψεις τας σταθεράς της Γερμανικής πολιτικής, την οποίαν εφήρμοζον. Η Κυβέρνησις του κ. Καλογεροπούλου δεν είχε πλέον θέσιν, διότι δεν ημπορούσε το παιγνίδι να παίζεται επί πλειότερον χρόνον προς τας Δυνάμεις της Συνεννοήσεως, και τότε επήλθεν η νέα κυβερνητική μεταβολή δια να ανέλθουν εις την εξουσίαν – επιτρέψατέ μου την φράσιν, την είπα και άλλοτε -- τα πολιτικά καθάρματα, τα οποία κατήσχυναν τον πολιτικόν βίον της Ελλάδος και τα οποία εδημιούργησαν τας σκηνάς της 18ης και 19ης Νοεμβρίου. (Χειροκροτήματα).
     Δεν θα κάμω κανένα λόγον περί των γεγονότων της 18ης και 19ης Νοεμβρίου, Κύριοι Βουλευταί. Θέλω μόνον να είπω ότι, αφ’ ης εγνώσθησαν εν Θεσσαλονίκη τα γεγονότα της 19ης Νοεμβρίου, εις την κατεύθυνσιν της Επαναστάσεως επήλθε μεταβολή ουσιώδης. Μέχρις εκείνης της ημέρας ήμεθα διατεθειμένοι να ανεχθώμεν και περαιτέρω ως βασιλέα εκείνον, ο οποίος κατέλιπε τον θρόνον του δια να γίνη αρχηγός ενός κόμματος, αναβάλλοντες την λύσιν των εσωτερικών ζητημάτων δια την μεταπολεμικήν περίοδον.
Από των γεγονότων της 19ης Νοεμβρίου ήτο αδύνατον πλέον να ανεχθώμεν, όπως παραταθή η αναγνώρισις εκ μέρους ημών ως βασιλέως εκείνου, ο οποίος δεν κατήλθε μόνον του θρόνου δια να γίνη αρχηγός κόμματος, αλλά και ηνέχθη, εγκαθιστών Κυβέρνησιν εκ πολιτικών καθαρμάτων, να περιαγάγη την Ελλάδα εις την καταισχύνην των γεγονότων της 19ης Νοεμβρίου. (Χειροκροτήματα εκ της αιθούσης και των ακροατηρίων και ζητωκραυγαί).
     Και επειδή, Κύριοι, εις την πολιτικήν μου έγνων πάντοτε, και εις τας εσωτερικάς μου σχέσεις τας προς το Στέμμα και εις τας προς τον λαόν και τας προς τους φίλους μου, ως αρχηγού κόμματος, αλλά και εις τας εξωτερικάς μου σχέσεις, να είμαι ειλικρινής, είχα δε δώσει διαβεβαιώσεις επανειλημμένας πρότερον προς τας ξένας Κυβερνήσεις ότι το κίνημα δεν έχει χαρακτήρα αντιδυναστικόν, έσπευσα, πλην μιας επισήμου διαμαρτυρίας, η οποία εγένετο εκ μέρους της Κυβερνήσεως της Θεσσαλονίκης προς πάσας τας Δυνάμεις και δια της οποίας απεκηρύττομεν όχι τους κυβερνήτας, αλλά τους κυβερνώντας, les gouvernants, εν Αθήναις. έσπευσα δι’ ιδιαιτέρου τηλεγραφήματος προς τους Υπουργούς των Εξωτερικών να γνωρίσω ότι κάθε δεσμός μεταξύ ημών και του Βασιλέως Κωνσταντίνου εκόπη, ότι δε ήτο αδύνατον εις ημάς να αναγνωρίσωμεν περαιτέρω τον Βασιλέα Κωνσταντίνον ως Βασιλέα των Ελλήνων, αφ’ ης ούτος εξέπεσεν από αρχηγόν του Κράτους εις αρχηγόν κόμματος, επαναστατούντα μετά των λοιπών εξουσιών δια να συντρίψη και εξοντώση το αντίπαλον κόμμα.
 
Η Νέα Ελλάς εξαγνίζει το Έθνος.
    Ολίγον βραδύτερον, καταστάσης δυνατής της κινητοποιήσεως, συνεκροτήθη η στρατιωτική δύναμις της Νέας Ελλάδος, περί της οποίας είπον ότι απετέλεσε στρατόν, ωραιότερον του οποίου δεν είχεν ίδει ποτέ η Ελλάς. (Χειροκροτήματα). Λέγων ταύτα, Κύριοι, ποτέ δεν είχα φαντασθή ότι εις την ψυχήν Έλληνος ηδύνατο να γεννηθή αίσθημα πικρίας και λύπης. Ενόμιζα ότι όλοι οι Έλληνες, οιωνδήποτε πολιτικών φρονημάτων, θα ήσαν υπερήφανοι, μανθάνοντες ότι το Έθνος και μετά τον διχασμόν και μετά την δηλητηρίασιν της Γερμανικής προπαγάνδας, κατώρθωσε να συγκροτήση στρατόν 60.000 ανδρών, του οποίου, επαναλαμβάνω, ωραιότερον δεν είχεν ίδει ποτέ η Ελλάς. Και όμως εις εκ των Σωτήρων, ο βουλευτής εξ Αττικής, από του βήματος τούτου χθες, με πνεύμα μικροπολιτικού ηθέλησε να χρησιμοποιήση την βεβαίωσίν μου εκείνην δια να φέρη, εάν ήτο δυνατόν, νέαν διάστασιν μεταξύ των στρατών της Παλαιάς και της Νέας Ελλάδος, οίτινες αποτελούν σήμερον τον ένα στρατόν της μιας Ελλάδος. Βεβαίως, εφ’ όσον ο στρατός της Παλαιάς Ελλάδος είχε προς στιγμήν λησμονήσει τον εθνικόν αυτού χαρακτήρα, δια να υποβιβασθή εις δυναστικόν στρατόν, η διαίρεσις μεταξύ των δύο στρατών ήτο αναπόδραστος. Αλλά και τότε δεν επρόκειτο περί δύο στρατών, στρατολογουμένων εκ διαφόρων περιφερειών, αφού ο στρατός της Νέας Ελλάδος περιελάμβανε μεγάλην αναλογίαν εθελοντών εκ της Παλαιάς. Δεν επρόκειτο επομένως περί διαιρέσεως τοπικής, αλλά περί διαιρέσεως αντιλήψεων των δύο τμημάτων του Εθνικού στρατού, και ταύτης παροδικώς. Διότι κανείς δεν εσκέφθη ποτέ να αρνηθή ή να υποτιμήση τα κλέη του και τας δάφνας τας οποίας ο στρατός της Παλαιάς Ελλάδος έδρεψεν εις τα πεδία των μαχών κατά τους ενδόξους πολέμους μας του 1912 και 1913.
     Ακριβώς δε διότι είμαι πεπεισμένος ότι ευθύς ως αφαιρεθή η κακοποιός επίδρασις, η οποία εξησκείτο άνωθεν επί του στρατού, ακριβώς διότι πιστεύω ότι το στρατευόμενον Έθνος, η στρατευομένη Ελλάς δύναται και πάλιν να μετάσχη του πολέμου παρά το πλευρόν των Μεγάλων Στρατιωτικών Εθνών μετά πλήρους πεποιθήσεως επί του στρατού της, δι’ αυτό και επαναστάτης εγενόμην, οργανώσας νέον στρατόν και ήδη ζητών την ανασυγκρότησιν και πάλιν του άλλου στρατού του παλαιμάχου, με την πεποίθησιν ότι, ευθύς ως ελευθερωθή από τας κακοποιούς επιδράσεις, θα διαπράξη ούτος πάλιν. όπως κατά τους προσφάτους πολέμους, έργα γενναία και μεγάλα, θα γράψη σελίδας νέας δόξης και θα επιτελέση έργα, δια των οποίων θα δυνηθώμεν, παρ’ όλας τας καταστροφάς, να περισώσωμεν ό,τι είναι δυνατόν ακόμη να περισωθή και να καταστήσωμεν και πάλιν την Ελλάδα άξιον μέλος της οικογενείας των Ευρωπαϊκών Κρατών.
(Παρατεταμένα χειροκροτήματα εκ της αιθούσης και των θεωρείων),
 
Η κατάλυσις της διεφθαρμένης απολυταρχίας.
     Συνεκροτήσαμεν λοιπόν τον στρατόν μας και επεζητήσαμεν και επετύχομεν την επέκτασιν ημών εις τας λοιπάς νήσους. Αλλά παρά την επέμβασιν των Δυνάμεων και παρά την απόλυσιν των φίλων ημών, οι οποίοι είχον καταδιωχθή, οι οποίοι ήσαν έγκλειστοι εις τας φυλακάς ως συνωμόται κατά του καθεστώτος, εγνωρίζομεν καθ’ ημέραν ότι καθ’ όλην την Ελλάδα οι φίλοι ημών υφίσταντο μαρτύρια αληθούς διωγμού. Δεν ήτο δε δυνατόν να υποθέση τις ότι ήτο επιτετραμμένον εις ημάς, συναισθανομένους ήδη ότι είχομεν προς το μέρος ημών την δύναμιν, όχι απλώς την ηθικήν αλλά και την υλικήν, την στρατιωτικήν, δεν ήτο δυνατόν να ανεχθή κανείς από ημάς την ιδέαν του ν’ αφήσωμεν καθ’ όλην την Ελλάδα τους φίλους ημών έρμαιον εις τους διωγμούς του εγκαθιδρυθέντος δεσποτισμού, έρμαιον εις την δράσιν της Κυβερνήσεως εκείνης των πολιτικών καθαρμάτων, και να μη ζητήσωμεν να σπεύσωμεν εις βοήθειαν αυτών. Εβλέπομεν, άλλως τε, ότι η έλλειψις της εθνικής ενότητος, με όλην την δράσιν την θαυμαστήν του στρατού της Αμύνης, δεν μας επέτρεπε να υπερασπίσωμεν δυστυχώς καθ’ όλην την γραμμήν και καθ’ όλην την έκτασιν των εθνικών ημών διεκδικήσεων τα εθνικά συμφέροντα. Εζητήσαμεν λοιπόν παρά των Δυνάμεων να αρθή, ή δυνατόν, η ουδετέρα ζώνη και επιτραπή εις ημάς όπως, τιθέμενοι αντιμέτωποι προς τον εν τη Παλαιά Ελλάδι κρατικόν οργανισμόν, τερματίσωμεν τον διχασμόν του Κράτους, ανασυγκροτούντες εγκαίρως την εθνικήν ενότητα. Εζητήσαμεν κατά δεύτερον λόγον, εάν δεν ήθελαν τούτο να πράξουν, να επιτρέψουν τουλάχιστον εις ημάς να την άρωμεν προσωρινώς, όπως κριθή το ζήτημα της Θεσσαλίας. Διότι αφ’ ενός μεν δεν ηθέλαμεν να αφήσωμεν εις την εν Αθήναις Κυβέρνησιν την διάθεσιν των σιτηρών της Θεσσαλίας, αφ’ ετέρου δε εγνωρίζαμεν ότι η προέλασις ημών εις την Θεσσαλίαν και η άφιξις μέχρι της Οίτης θα έκαμνε το καθεστώς εδώ της Κυβερνήσεως των καθαρμάτων, όπως είπα, να εκπέση έτι περισσότερον, και η κατάπτωσις αύτη θα επέφερε άνευ πολλών κλονισμών την επέκτασιν της εξουσίας ημών εις την άλλην Ελλάδα.
     Αι Δυνάμεις ούτε το εν εδέχθησαν, ούτε το άλλο. Ούτε την άρσιν δηλαδή της ουδετέρας ζώνης ούτε την επέκτασιν της εξουσίας ημών εις Θεσσαλίαν. Ανέλαβον μόνον να μεταβούν ούτοι εις Θεσσαλίαν. Αλλ’ εκ της αιτήσεως ημών, υποθέτω, λαβούσαι αφορμήν ανεθεώρησαν τας περί του Ελληνικού ζητήματος αποφάσεις των, και γνωρίζουσαι πλέον ότι η Νέα Ελλάς, η μετ’ αυτών συναγωνιζομένη, αυτή η οργανώσασα κράτος εν Θεσσαλονίκη, δεν ήτο δυνατόν να ανεχθή πλέον τον Βασιλέα Κωνσταντίνον, έφθασαν εις τας αποφάσεις εις τας οποίας έφθασαν, όπως, επεμβαίνουσαι επί τη βάσει των συνθηκών και της εγγυήσεως της δοθείσης υπ’ αυτών εις το Κράτος το Ελληνικόν ως συνταγματικόν, ζητήσουν την απομάκρυνσιν του Βασιλέως Κωνσταντίνου. Και ούτως επήλθεν η κάθοδος ημών εις Αθήνας, η ένωσις της όλης Ελλάδος και η ανάληψις της εξουσίας υπό της Κυβερνήσεως της Θεσσαλονίκης.
     Κάποιος εκ των ρητόρων παρεπονέθη από του βήματος τούτου δια την επέμβασιν των Δυνάμεων και αφήκε να πιστευθή ότι, αν δεν υπήρχεν η παρέμβασις αύτη, το κράτος των Αθηνών θα ήτο ικανόν να αντιστή κατά του κράτους της Θεσσαλονίκης, έστω και αν ήρετο η ουδετέρα ζώνη και οι δύο οργανισμοί ετίθεντο αντιμέτωποι. Την εποχήν, καθ’ ην έγινεν η κάθοδος ημών, το κράτος της Θεσσαλονίκης είχε στρατόν 60 χιλιάδων ανδρών, ωργανωμένον καλώς εις τρεις μεραρχίας και μίαν τετάρτην, την των Κυκλάδων και Ιονίων νήσων, ετοίμην προς άμεσον οργάνωσιν, ανδρών ετοίμων να αντιμετωπίσωσι πάσαν θυσίαν δια να επιτύχωσι τους σκοπούς τους υψηλούς τους οποίους επεδίωκον, ενώ το κράτος των Αθηνών κατά την εποχήν εκείνην δεν διέθετε δύναμιν ουδέ πόρρωθεν ανάλογον. Είχε κατορθώση το κράτος των Αθηνών να διαλύση τον στρατόν δια των ιδίων σφαλμάτων. Αλλ’ είχε κατορθώση προ πάντων να εμπνεύση εις το πλείστον των τότε στρατιωτών την ιδέαν ότι καμμία δυστυχία δεν είναι μεγαλειτέρα δι’ ένα πολίτην παρά την θυσίαν του εγώ του χάριν των γενικωτέρων συμφερόντων της πατρίδος. Όστις δε θέλει να κρίνη τα πράγματα απροκαλύπτως θα ίδη ότι η κατανίκησις του καθεστώτος του Αθηναϊκού, με την Κυβέρνησιν των καθαρμάτων, ήτο έργον απλού στρατιωτικού περιπάτου δια το Κυβερνητικόν καθεστώς της Θεσσαλονίκης.
 
Ο θρίαμβος του Εθνικού Κινήματος.
     Είπα ταύτα διότι δεν θέλω να πιστευθή ενταύθα ουδ’ επί στιγμήν ότι, εάν έλειπεν η βαθεία αυτή συναίσθησις, θα ηδυνάμην να ευρίσκωμαι εις τας Αθήνας· χειραγωγηθείς από ξένην δύναμιν οσονδήποτε φιλικήν, οσονδήποτε προστάτιδα, οσονδήποτε εγγυήτριαν. Αλλ’ ήλθομεν εις τας Αθήνας, η επανάστασις εθριάμβευσεν, ηναγκάσθησαν να αναγνωρίσωσι τούτο και οι αντίπαλοι ημών, αλλά μας λέγουν: Διατί εφέρατε την Βουλήν της 31 Μαΐου; Μας δέχονται ως Κυβερνήτας, μας αναγνωρίζουν, μας ανέχονται, αν θέλετε, αλλά μας λέγουν, διατί εφέρατε την Βουλήν της 31 Μαΐου, διατί δεν κυβερνάτε χωρίς καμμίαν Βουλήν, και απορούν, διατί, αφού η Κυβέρνησις των πολιτικών καθαρμάτων ηνείχετο να κυβερνά χωρίς Βουλήν, δεν δεχόμεθα και ημείς να κυβερνώμεν ομοίως. Δεν ηδυνάμην, Κύριοι, να δεχθώ όπως κυβερνήσω την Χώραν άνευ λαϊκής αντιπροσωπείας, δεν ηδυνάμην συγχρόνως να σκεφθώ όπως διεξαγάγω εν τω παρόντι αμέσως εκλογάς, ουδείς, άλλως τε, εσκέφθη να υποστηρίξη καν το δυνατόν της εν τω παρόντι χρόνω αμέσου διεξαγωγής εκλογών. Εν τοιαύτη περιπτώσει η κλήσις της Βουλής της 31 Μαΐου ήτο η μόνη ενδεδειγμένη και επιβεβλημένη λύσις του Κυβερνητικού ζητήματος της Ελλάδος. Εάν η παρούσα Κυβέρνησις ευρίσκεται καλώς σήμερον εις τα εδώλιά της, και η παρούσα Βουλή, εξ ης η Κυβέρνησις απορρέει, καλώς ευρίσκεται εις τα εδώλιά της. Και υπομιμνήσκω ότι ουδ’ επί στιγμήν έπαυσε το κόμμα των Φιλελευθέρων μη αναγνωρίζον το πραξικόπημα το Βασιλικόν της διαλύσεως της Βουλής της 31 Μαΐου. Δεν κατήλθομεν εις τας εκλογάς της 6 Δεκεμβρίου, και κρίνοντες βραδύτερον επιβεβλημένην πράξιν την συμμετοχήν εις τας επαναληπτικάς εκλογάς, ρητώς εδηλούμεν εις τους εκλογείς μας, ότι δεν εννοούμεν δια της συμμετοχής μας εις τας εκλογάς ν’ αναλάβωμεν την υποχρέωσιν να μεταβώμεν εις το ομοίωμα αυτό της Βουλής, την οποίαν δεν ανεγνωρίζομεν.
     Ήτο λοιπόν απαραγνώριστον το δικαίωμα ημών να θεωρήσωμεν την πράξιν την Βασιλικήν της διαλύσεως της Βουλής της 31 Μαΐου ως πράξιν έκθεσμον, ως πράξιν αντισυνταγματικήν, ως πράξιν δια της οποίας ο Βασιλεύς, θέτων κατά μέρος την λαϊκήν κυριαρχίαν, ηννόει να συγκεντρώση εις εαυτόν όλην την δύναμιν, δια να γίνη βασιλεύς ελέω Θεού. Η κλήσις της Βουλής της 31 Μαΐου δεν θα κριθή, όπως κρίνονται αι υποθέσεις εις τα δικαστήρια. Δεν θα κριθή δικαστικώς. Η κλήσις της Βουλής της 31ης Μαΐου θα κριθή ως πράξις πολιτική. Η Βουλή εκλήθη, διότι τα δύο καθεστώτα, όταν απεφάσισαν την ανασύνδεσιν του Κράτους εις εν, ρητώς, συνεφώνησαν ότι η ανασύνδεσις θα γίνη υπ’ αυτούς τους όρους.
     Αλλ’ έχω καθήκον, Κύριοι, να πληροφορήσω την Βουλήν, ότι, και εάν εφρόνουν δυνατήν την άμεσον διεξαγωγήν εκλογών, θα επέμενα μη στέργων να αναλάβω άνευ τούτου την αρχήν, θα επέμενα όπως συγκληθή η Βουλή της 31ης Μαΐου, δια να συνεχίση τα έργα αυτής, δια να συνεχίση, θα έλεγα, και την συνεδρίασιν της 5ης Οκτωβρίου 1915. (Χειροκροτήματα). Θα επέμενα εις την σύγκλησιν αυτής όπως εργασθή επί τινα τουλάχιστον χρόνον, δια να έχωμεν εις την πολιτικήν ιστορίαν της Ελλάδος εν προηγούμενον εμφανές, το οποίον να χρησιμεύη και εις το μέλλον ως δίδαγμα. (Χειροκροτήματα).
 
Τις η διαφορά της πολιτικής των Φιλελευθέρων από της των Γερμανοδούλων.
     Κύριοι, όσοι εξ υμών επεσκέφθητε το μέγαρον του Ουενστμίνστερ, όπου συνεδριάζουν αι δύο Αγγλικαί Βουλαί, θα ενθυμείσθε ότι άμα διέλθετε την μεγάλην είσοδον προς τα αριστερά, υπάρχει μία πλαξ, επί της οποίας είναι κεχαραγμένα με έκτυπα γράμματα και εμφανή ταύτα περίπου, δεν ενθυμούμαι τας λέξεις ακριβώς, αλλ’ αυτή είναι η έννοιά των: «Εδώ απεκεφαλίσθη Κάρολος ο Βασιλεύς της Αγγλίας, διότι επεβούλευσε και ενοσφίσθη τας ελευθερίας του Αγγλικού λαού». (Εύγε! εύγε! χειροκροτήματα παρατεταμένα). Οσάκις ο Βασιλεύς της Αγγλίας μεταβαίνη εις το μέγαρον του Ουενστμίνστερ, δια να κηρύξη την έναρξιν και την λήξιν των Βουλών, διέρχεται ακριβώς δια του μέρους, όπου είναι η πλαξ αυτή, και παρέρχεται προ αυτής βλέπων τα επ’ αυτής γράμματα. Και τούτο γίνεται έκτοτε επί δύο και ήμισυν αιώνας, διότι οι λαοί ακριβώς οι άξιοι ελευθερίας, οίος είναι ο Αγγλικός λαός, δεν εννοούν να λησμονούν τα διδάγματα τα εκ της ιστορίας των και χρησιμοποιούν αυτά δια τας μελλούσας γενεάς. Εγώ δε προτίθεμαι να προτείνω εις την συγκληθησομένην Εθνοσυνέλευσιν, όπως επί πλακός, η οποία θα ετίθετο ίσως εκεί (δεικνύει) απέναντι του Προεδρείου, ή όπου αλλού ήθελε κρίνει σκόπιμον αρμοδία επιτροπή, ούτως ώστε να είναι έναντι του ερχομένου ενταύθα Βασιλέως, όταν έρχεται να κηρύξη την έναρξιν της Βουλής, γραφώσι περίπου ταύτα: «ο Βασιλεύς Κωνσταντίνος διαλύσας εκ δευτέρου την Βουλήν του 1915, δια να επιβάλη προσωπικήν πολιτικήν, αυτός μεν εξέπεσε του Θρόνου, η δε διαλυθείσα Βουλή, συγκληθείσα και πάλιν, εσυνέχισε τας συνταγματικάς εργασίας της».
     Κύριοι, οι ασπασθέντες την Γερμανικήν πολιτικήν εν Ελλάδι επεδίωξαν να πείσουν τον λαόν ότι η διαφωνία αυτών προς την πολιτικήν του κόμματος των Φιλελευθέρων συνίστατο εις τούτο, ότι το κόμμα των Φιλελευθέρων εζήτει να εφαρμόση πολιτικήν ριζοσπαστικήν, επιδιώκουσαν μεν την πραγματοποίησιν των εθνικών πόθων, αλλά συνεπαγομένην και κινδύνους. Εκείνοι δε εζήτουν τάχα να εφαρμόσουν συντηρητικήν πολιτικήν, δια της οποίας εγκατελείπετο μεν επί του παρόντος η πραγματοποίησις των εθνικών πόθων, αλλά ησφαλίζοντο τα κεκτημένα και απεφεύγετο ο πόλεμος.
     Όχι, Κύριοι, δεν ήτο τούτο το οποίον εχώριζε την μίαν πολιτικήν από την άλλην. Πόσον ολίγον ριζοσπαστική υπήρξεν η πολιτική της Κυβερνήσεως των Φιλελευθέρων απέδειξα ήδη εν αρχή του λόγου μου, πόσον δε ολίγον συντηρητική υπήρξεν η ακολουθηθείσα Γερμανική πολιτική απέδειξαν αυτά τα πράγματα. Δια της πολιτικής αυτής τίποτε δεν συνετηρήθη. Ούτε τα κεκτημένα εν Ανατολική Μακεδονία και Βορεία Ηπείρω εσώσαμεν, ούτε την ισορροπίαν της Βαλκανικής, η οποία ανετράπη επί βλάβη ημών υπέρ του κληρονομικού ημών αντιπάλου, ούτε τας φρικαλεότητας του πολέμου απεφύγαμεν.
 
Τα αποτελέσματα της Γερμανοδούλου πολιτικής.
     Η εφαρμοσθείσα Γερμανική πολιτική, αποσκοπούσα απλώς εις εξυπηρέτησιν των Γερμανικών συμφερόντων, ηνέχθη και την απώλειαν της Α. Μακεδονίας και της Β. Ηπείρου. Αλλά δεν κατώρθωσε τουλάχιστον ν’ αποτρέψη από την Χώραν τας συμφοράς του πολέμου. Η πολιτική εκείνη, εγνώριζεν ότι, επιτρέπουσα την αποβίβασιν των Αγγλογάλλων εν Θεσσαλονίκη, μη σπεύδουσα δε συγχρόνως εις βοήθειαν των Σέρβων, θα μετέφερε το θέατρον του πολέμου εντός του εδάφους του Μακεδονικού, και το ηνέχθη χωρίς καν να προσπαθήση ν’ αποτρέψη τούτο, διότι η προσπάθεια θα έβλαπτε τα Γερμανικά συμφέροντα.
     Εάν η πολιτική αυτή δεν εφηρμόζετο, ηκολουθείτο δε η πολιτική ημών, όχι μόνον ουδέποτε θα εισέβαλλον οι εχθροί εις το έδαφός μας και αν δεν ενικώμεν τους Βουλγάρους, αλλά και θα κατείχομεν ακόμη και την Αν. Μακεδονίαν και την Β. Ήπειρον και υπό την υπόθεσιν νίκης των Κεντρικών Αυτοκρατοριών η Ελλάς εις το Συνέδριον της Ειρήνης θα προσήρχετο με αλύμαντον το εθνικόν της έδαφος, ηυξημένον μάλιστα αυτό δια της Κύπρου, παραστατουμένη από πέντε και ήδη εξ Δυνάμεις Μεγάλας.
     Η αντίθετος πολιτική, Κύριοι, δεν έχει το δικαίωμα να ονομάζεται συντηρητική πολιτική, υπήρξε δε απλώς πολιτική εγκαταλείψεως και απεμπολήσεως κάθε πολιτικού συμφέροντος και κάθε εθνικού ιδεώδους.
     Θα ηδύνατο να ονομασθή επί τέλους συντηρητική πολιτική εάν, καίπερ προδίδουσα την συμμαχικήν συνθήκην προς την Σερβίαν, εφρόντιζε, τηρούσα ευμενεστάτην πάντως απέναντί της ουδετερότητα, να εξασφαλίση τουλάχιστον όσα πολλάκις υπέδειξα, το αλύμαντον δηλαδή του εθνικού εδάφους, την μη υπερεξόγκωσιν της Βουλγαρίας, την ανταλλαγήν των πληθυσμών, την διάσωσιν του Μικρασιατικού, Θρακικού και Μακεδονικού Ελληνισμού, την φειδώ του εμπορικού μας στόλου και την επί δεκαετίαν μετά τον πόλεμον εγγύησιν της ακεραιότητός μας. Και ταύτα πάντα, Κύριοι, ουδείς δύναται να υποστηρίξη ότι δεν ήσαν κατορθωτά, αφού η Ελλάς είχεν εν αρχή εις χείρας της μίαν γενικήν επιστράτευσιν, την οποίαν ηδύνατο να χρησιμοποιήση τουλάχιστον δια της επιτυχίας αυτής. Εγώ, Κύριοι, και αν τοιαύτη ηκολουθείτο πολιτική, θα ήμην δριμύς κατήγορος αυτής, διότι θα με εξήγειρεν η ιδέα ότι ατιμάσθη η Ελλάς αθετήσασα τας υποχρεώσεις της, και διότι δια την Ελλάδα θα εδημιουργείτο θέσις πάντως υποδεής απέναντι της Βουλγαρίας. Αλλά θα ανεγνώριζα πάντως ότι έχω ενώπιόν μου συντηρητικήν πολιτικήν. Αλλ’ επαναλαμβάνω, Κύριοι, εν προκειμένω, αυτή η λεγομένη συντηρητική πολιτική, τι συνετήρησε και τι, τουναντίον, δεν απεμπόλησεν; Η δεκάμηνος επιστράτευσις, η εισβολή των Βουλγάρων εις την Αν. Μακεδονίαν, η λεηλασία της Ελληνικής Μακεδονίας, η αιχμαλωσία ενός Σώματος στρατού, ταύτα πάντα δεν ισοδυναμούν με ένα ατυχή πόλεμον; Η εξόντωσις του Μικρασιατικού Ελληνισμού, και του Ελληνισμού της Αν. Μακεδονίας, δεν ισοδυναμούν καθ’ εαυτάς με άλλον ένα ατυχή πόλεμον; Η δε ταπείνωσις κάθε γενναίου φρονήματος, η έμπνευσις φόβου και δειλίας, η εμβολή της ιδέας ότι όχι μόνον νέα αύξησις του Κράτους ήτο άχρηστος και επικίνδυνος, αλλ’ ότι και η εκ των Βαλκανικών ήδη πολέμων προελθούσα ήτο επιζημία και δεν μας έμελεν αν την εχάναμεν, αρκεί το έργον του μισητού αντιπάλου ν’ απεδεικνύετο μη βιώσιμον, δεν ισοδυναμούν και αυτά με ένα άλλον ατυχή πόλεμον; Ήτο λοιπόν συντηρητική και μη πολεμική πολιτική εκείνη η οποία ηκολουθείτο υπό των Σωτήρων, η οποία έφερε τας συμφοράς τριών ατυχών πολέμων και η οποία αφίνει εκκρεμή ακόμη τον τελευταίον, τον προς την μεγεθυνθείσαν Βουλγαρίαν, κατά τον οποίον η Ελλάς επρόκειτο να συντριβή οριστικώς;
     Δεν μετήλθον λοιπόν, και πάλιν λέγω, συντηρητικήν πολιτικήν, μετήλθον πολιτικήν Γερμανικήν, συγκομίζοντες μόνον την περιφρόνησιν και εκείνων τους οποίους εξυπηρέτουν. Έχασαν δε την Ανατολικήν Μακεδονίαν και την Βορείαν Ήπειρον, δεν εδέχθησαν την Κύπρον, έμειναν άνευ φίλων, άνευ συμμάχων, έξω του αυριανού Συνεδρίου της Ειρήνης, όπου θα συμπαραστούν όλοι οι λαοί της Βαλκανικής, όπου η Σερβία θα ηδύνατο, επικαλουμένη την αθέτησιν της προς αυτήν συνθήκης ημών ως ένα εκ των λόγων της καταστροφής της, να τύχη δια τούτο ανταλλαγμάτων εις βάρος ημών. Και συνεκόμισαν δια της λεγομένης συντηρητικής πολιτικής των ερείπια στρατιωτικά, ερείπια ηθικά, ερείπια πολιτικά, δια να υποκύψωμεν αύριον ασφαλέστερον εις το πλήγμα, το οποίον οριστικώς θα μας καταφέρη η υπερεξογκωθείσα Βουλγαρία.
     Αυτά ήσαν τα αποτελέσματα, Κύριοι, της πολιτικής των Σωτήρων. Και τα αποτελέσματα αυτά δεν ηδύνατο να ανεχθή το κόμμα των Φιλελευθέρων και ο ηγέτης αυτού. Και αυτά μας κατέστησαν επαναστάτας· και αυτά μας ήγαγον εις δημιουργίαν δευτέρου Κράτους και εις την συγκρότησιν νέου Εθνικού στρατού. Και δι’ αυτών επετύχομεν την κατάλυσιν του δεσποτισμού, και την αποκατάστασιν του ελευθέρου ημών πολιτεύματος, και την επιβολήν της πολιτικής, την οποίαν ο λαός ενέκρινεν επανειλημμένως, όχι μόνον απ’ ευθείας δια της ετυμηγορίας του της 31ης Μαΐου, αλλά και δια των ψηφοφοριών των νομίμων αυτού αντιπροσώπων.
 
Ποίον το μέλλον της Ελλάδος.
Αλλά θα ερωτήση τις: Μήπως άραγε είναι ακόμη δυνατή η εφαρμογή της πολιτικής ταύτης υφ’ ους αρχικώς ενεφανίζετο όρους;
Δεν τυφλώττω, Κύριοι, προς την εικόνα, η οποία παρίσταται ενώπιόν μου.
Ότι εφοβούμην, καταλείπων την αρχήν τον Σεπτέμβριον του 1915, ατυχώς συνετελέσθη. Η Ελλάς του 1917 δεν ομοιάζει ουδέ πόρρωθεν προς την Ελλάδα του 1915, την οποίαν τους παρεδώσαμεν τότε. Οι ασκήσαντες την Γερμανικήν πολιτικήν δύνανται να καυχώνται δι’ επιτυχίας αληθώς καταπληκτικάς, τας οποίας έσχον. Βλέπω την σύμμαχον ημών Σερβίαν κατεστραμμένην σήμερον, έστω και αν η καταστροφή είναι προσωρινή, ως είμαι βέβαιος, δια να επακολουθήση αυτήν η αποκατάστασις της πλήρους της εθνικής ενότητος. (Παρατεταμένα χειροκροτήματα). Βλέπω την Βουλγαρίαν υπερεξωγκωμένην, ετοίμην να επιπέση καθ’ ημών αύριον δια να μας συντρίψη και μας υποτάξη. Βλέπω την εσωτερικήν φαυλοκρατίαν αναστάσαν εκ νεκρών με νέαν ορμήν και νέον σθένος. Βλέπω τα οικονομικά ερείπια, βλέπω τον Βασιλικόν στρατόν της Ελλάδος σχεδόν εν διαλύσει. Η Ελλάς του 1917 ούτε εδαφικώς, ούτε ψυχικώς, ούτε οικονομικώς, ούτε στρατιωτικώς, ούτε πολιτικώς ομοιάζει την Ελλάδα του 1915. Και όμως μεθ’ όλους τούτους τους μειονεκτικούς όρους η αισιοδοξία μου δεν με απολείπει. (Χειροκροτήματα).
Έθνος, το οποίον διήλθε δια τόσων δοκιμασιών επί τρεις όλας χιλιετηρίδας χωρίς να εξαφανισθή, Έθνος το οποίον εσημείωσε και χθες ακόμη τους θριάμβους του 1912 και 1913, Έθνος το οποίον, και προδοθέν υπό των αρχόντων του, κατώρθωσε να ανεύρη εν εαυτώ αρκούσαν ηθικήν δύναμιν δια να δημιουργήση νέον κράτος, και να συγκροτήση νέον στρατόν, και να γράψη, ως πολλάκις είπα, τινάς των λαμπροτέρων σελίδων της στρατιωτικής μας ιστορίας, τοιούτο Έθνος είμαι ασαλεύτως πεπεισμένος ότι εγκρύπτει ακόμη εν εαυτώ αρκετήν ζωτικότητα όπως και κατά την υστάτην ταύτην στιγμήν επιτύχη την σωτηρίαν του. (Χειροκροτήματα). 
Κύριοι! Το Έθνος γνωρίζει, ότι ουδέποτε υπεσχέθην εις αυτό ανέφικτα πράγματα.
Το Έθνος γνωρίζει, ότι ουδέποτε υπήρξα κατώτερος των προς αυτό επαγγελιών μου.
Μετέχοντες του παγκοσμίου πολέμου, παρά το πλευρόν των δημοκρατικών εθνών, τα οποία συνήγειραν εις κοινόν αγώνα, εις μίαν αληθώς ιεράν συμμαχίαν, αι κοσμοαυτοκρατορικαί αξιώσεις της Γερμανίας, της οποίας πελάται είναι οι δύο κληρονομικοί μας εχθροί, δεν θα ανακτήσωμεν μόνον τα απολεσθέντα εθνικά μας εδάφη, δεν θα αποκαταστήσωμεν μόνον την εθνικήν μας τιμήν, δεν θα προστατεύσωμεν τελεσφόρως τα εθνικά μας συμφέροντα εις το Συνέδριον της Ειρήνης και δεν θα ασφαλίσωμεν μόνον το εθνικόν μας μέλλον, αλλά και θα αποτελέσωμεν άξιον μέλος της οικογενείας των ελευθέρων εθνών, την οποίαν θα οργανώση το Συνέδριον τούτο, και θα παραδώσωμεν εις τα τέκνα μας Ελλάδα οποίαν την ωνειρεύθησαν αι παρελθούσαι γενεαί, των οποίων δεν ημπορούμεν να δειχθώμεν ανάξιοι κληρονόμοι, και οποίαν την προδιεγράψαμεν ημείς αυτοί δια των προσφάτων θριάμβων του 1912 και 1913.
(Ραγδαία χειροκροτήματα και ζητωκραυγαί εκ της αιθούσης και των θεωρείων). 

Ομιλία του Ε. Βενιζέλου για τους Βαλκανικούς και τον Α΄ Παγκόσμιο (3ο μέρος)

 
Ομιλία του Ε. Βενιζέλου για τους Βαλκανικούς και τον Α΄ Παγκόσμιο (3ο μέρος)

Διαβάστε επίσης: Το πρώτο μέρος, το δεύτερο μέρος, το τέταρτο μέρος. 

 
ΑΓΟΡΕΥΣΙΣ ΚΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ 
Προέδρου της Κυβερνήσεως 
Συνεδρίασις της 13 Αυγούστου 1917. 
 
Η διάλυσις της Βουλής. Δόλος κατά της λαϊκής κυριαρχίας. 
     ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Και η Κυβέρνησις των γερόντων προέβη εις την διάλυσιν της Βουλής. Την διάλυσιν ταύτην εζήτησαν να δικαιολογήσουν οι λαβόντες τον λόγον από τα εδώλια της Αντιπολιτεύσεως. Σας είπον: «διατί δεν ημπορούσε να γίνη διάλυσις;» – Αλλά διελύθη η Βουλή διότι εξεδηλώθη πραγματικώς δυσαρμονία μεταξύ της χθες εκλεγείσης Βουλής και της δημοσίας γνώμης; Περί του ζητήματος αυτού δεν έχω ανάγκην να ασχοληθώ πολύ, διότι ο αξιότιμος συνάδελφός μου το εξήντλησε χθες. Έχω μόνον ανάγκην να είπω ότι, όταν ο Ύπατος Αρμοστής των Δυνάμεων εν τω εγγράφω του προς τον κ. Ζαΐμην λέγη ότι η Βουλή διελύθη δις εις βραχύτατον διάστημα χρόνου, δεν ενόει ότι τούτο απετέλει παραβίασιν του Συντάγματος το να διαλύεται η Βουλή εις βραχύτατον διάστημα χρόνου εκ δευτέρου, αλλ’ ενόει ότι είναι παραβίασις του Συντάγματος όταν διαλύεται η Βουλή προς επιβολήν της αυτής πολιτικής διά την οποίαν εγένετο και η πρώτη διάλυσις, η οποία απέτυχε, διότι ο λαός απεφάνθη αντιθέτως. Βεβαίως το παράδειγμα του 1910 δεν έχει καμμίαν ομοιότητα προς το παρόν. Εις τα 1910 έγινεν η διάλυσις της Βουλής, διότι, αφού εκ κοινής συνεννοήσεως όλων των παραγόντων της Χώρας, των λαϊκών και του Βασιλικού, απεφασίσθη η συγκρότησις Διπλής Βουλής διά να γίνη αναθεώρησις του Πολιτεύματος, δεν απέδωσαν αι εκλογαί Βουλήν δυναμένην να δώση βιώσιμον Κυβέρνησιν. Η τότε δε Κυβέρνησις, αφού μάλιστα έτυχε και ψήφου εμπιστοσύνης, διέλυσε την Βουλήν διά να καταρτισθή νέον Σώμα, με το οποίον να ημπορή να συνεργασθή. Τίνα σχέσιν έχει τούτο με την θρασείαν επιβουλήν κατά των λαϊκών ελευθεριών, όταν ο Βασιλεύς κατά Οκτώβριον του 1915, μη θέλων να εφαρμόση την Συνθήκην, και μη θέλων να παραβλάψη την Γερμανικήν πολιτικήν, απεφάσισε να διαλύση εκ δευτέρου την Βουλήν με την ελπίδα ότι διά νέων εκλογών θα κατώρθωνε να επιτύχη έγκρισιν της πολιτικής του, αφού των εκλογών γινομένων υπό γενικήν επιστράτευσιν η εξουσία είχεν εις χείρας της όλα τα μέσα όπως επιβάλη την θέλησίν της; Ποία δε ήσαν τα μέσα ταύτα: Το ότι η Κυβέρνησις, ή μάλλον το Επιτελείον, η άλλη αληθής Κυβέρνησις, είχεν εις χείρας του 300.000 εκλογέων, το ήμισυ δηλαδή, των μετεχόντων εις τας εκλογάς Ελλήνων πολιτών, και έχον εις χείρας του το ήμισυ των εκλογέων εκάλει ημάς να προσέλθωμεν εις τας εκλογάς, αφού ήτο αποφασισμένον κατά την ημέραν των εκλογών εις μεν τους φίλους αυτών να δώσουν αδείας διά ν’ ασκήσουν το εκλογικόν των δικαίωμα, τους δε ιδικούς μας να τους κρατήσουν εις τους στρατώνας διά να μη ψηφίσουν.
     Εννοείται ότι θα ήσαν αληθής μυκτηρισμός αι εκλογαί υπό τοιούτους όρους, και το κόμμα των Φιλελευθέρων είχε δικαίωμα να ονομάση κωμωδίαν την υπό τοιούτους όρους διεξαγωγήν των εκλογών και καθήκον αρνηθή να προσέλθη εις αυτάς.
 Διατί διετηρήθη η επιστράτευσις. 
     Αλλά ας εξετάσωμεν περαιτέρω, Κύριοι, την εφαρμογήν της λεγομένης ουδετεροφίλου, πράγματι δε Γερμανικής πολιτικής. Κατά τας εκλογάς εις τους επιστράτους και τους γονείς και τους αδελφούς αυτών έλεγον ότι, άμα διεξαχθώσιν αι εκλογαί, η επιστράτευσις ημών θ’ αρθή. «Ο Βενιζέλος έφυγε τώρα, αυτός έκαμε την επιστράτευσιν, ο μαχαιροβγάλτης, ήθελε να ωθήση τον λαόν να χύση αίμα, τώρα που απηλλάγημεν απ’ αυτόν θα σας απολύσωμεν να πάτε εις τα σπήτιά σας»! Αλλά αι εκλογαί διεξάγονται, αλλά οι Αγγλογάλλοι υποχωρούν εντός του Ελληνικού εδάφους και εμφανίζεται η απειλή της εισβολής των Γερμανοβουλγάρων. Έχετε εις χείρας σας την υπ’ αριθ. 633, της 26 Ιανουαρίου 1916, αν δεν απατώμαι, εμπιστευτικήν εγκύκλιον του Επιτελείου διατάσσοντος τας Μεραρχίας και τα Σώματα στρατού να αφήσουν να εισέλθουν οι Βούλγαροι χωρίς να αντιταχθή καμμία αντίστασις. Η απόφασις της μη αντιτάξεως αντιστάσεως υπήρχε προ πολλού, αλλά από της ημέρας εκείνης εδόθησαν διαταγαί, όπως επιτραπή η εισβολή των Βουλγάρων. Μετά τοιαύτην δε απόφασιν όπως επιτραπή η είσοδος των Βουλγάρων, τίνα είχε πλέον σκοπόν η διατήρησις της επιστρατεύσεως; 
     Και ήδη έχω δικαίωμα να θεωρήσω την απουσίαν κατά την στιγμήν ταύτην εκ της αιθούσης της Βουλής του αξιοτίμου βουλευτού εξ Αττικής ως μίαν καθαράν φυγομαχίαν. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα). Είναι καθαρά φυγομαχία, διότι εγνώριζεν ότι θα του εζήτουν λόγον όχι μόνον διά το Ρούπελ, αλλά κυρίως διά την διαιώνισιν της επιστρατεύσεως. Διότι επί μήνας ολοκλήρους, Κύριοι, ηγωνία το Έθνος λέγον: Τι μας θέλετε και μας κρατείτε; Τίνα σκοπόν έχει η διατήρησις της επιστρατεύσεως; Και η Κυβέρνησις των Σωτήρων τας μεν οικογενείας των επιστράτων άφινε πεινώσας, δυστυχούσας, εκτεθειμένας εις όλους τους κινδύνους της δυστυχίας, κινδύνους φυσικούς, κινδύνους ηθικούς, εκράτει δε τον επιστρατευμένον λαόν, και θα τον εκράτει ίσως ακόμη ποίος ηξεύρει μέχρι πόσων μηνών βραδύτερον, εάν δεν επήρχετο η Νότα των Δυνάμεων την 8 Ιουνίου να αξιώση την διάλυσιν της επιστρατεύσεως ταύτης.
     Δεν διέλυσαν την επιστράτευσιν, παρά όταν εξηναγκάσθησαν. Διατί; Διετήρουν αυτήν προς τίνα σκοπόν; Διατί διετήρησαν μίαν επιστράτευσιν, η οποία εις κατανάλωσιν υλικού επιστρατεύσεως και δαπάνας διά την συντήρησιν αυτής εστοίχισεν εις το δημόσιον ταμείον υπέρ τα 300 εκατομμύρια δραχμών; Διατί διετήρησαν την επιστράτευσιν επί 9 - 10 μήνας και την διέλυσαν όταν εξηναγκάσθησαν, όταν η ζημία εις την εθνικήν οικονομίαν εκ της επιστρατεύσεως αυτής δύναται να υπολογισθή εις ποσόν πολύ μεγαλύτερον και από το ποσόν αυτό, το οποίον εστοίχισεν εις το Κράτος; Διατί διετήρησαν μίαν επιστράτευσιν, επενεγκόντες ζημίαν τοσαύτην μεν υλικήν εις το Κράτος, πολύ δε μεγαλυτέραν εις την εθνικήν οικονομίαν της Χώρας διά της αποσπάσεως 300 χιλιάδων ανδρών από τα έργα αυτών τα παραγωγικά, ίνα τους ρίψουν ασκόπως εις τους στρατώνας; Διατί διετήρησαν μίαν επιστράτευσιν επί 9-10 μήνας, όταν δεν είχον σκοπόν να κτυπήσουν ούτε τους Γερμανούς ούτε τους Βουλγάρους, διεμαρτύροντο δε πάντοτε όταν τους απεδίδετο η ιδέα η κακούργος να κτυπήσουν τους Άγγλους και τους Γάλλους; 
     Εις την ερώτησιν αυτήν, η οποία απηυθύνετο πανταχόθεν αγωνιωδώς προς τους Γέροντας, ουδεμία, Κύριοι, μέχρι σήμερον εδόθη απάντησις. Ο «Κήρυξ», διερμηνεύων τότε εγκύρως τας γνώμας του κόμματος των Φιλελευθέρων, δι’ επανειλημμένων άρθρων έθηκε το ζήτημα, ερωτών διατί διατηρείται η επιστράτευσις. Δεν ομιλώ περί των άλλων εφημερίδων, αι οποίαι έθετον το αυτό ερώτημα, διότι θα μου αναγνωρίσετε ότι υπήρχε κάποιο περισσότερον κύρος εις τα ερωτήματα τα τιθέμενα υπό του «Κήρυκος», διότι ούτος εξεπροσώπει γνώμας ενός μεγάλου κόμματος, έξω μάλιστα της Βουλής ευρισκομένου. Επηρώτων λοιπόν διά του «Κήρυκος»: «διατί κρατείτε την επιστράτευσιν;» Καμμία απάντησις! Αλλά τους έλεγα τότε: Διατί, απαίσιοι άνθρωποι, διατί επί τέλους, αφού θέλετε να κρατήσετε εν επιστρατεύσει τον στρατόν, διατί δεν κρατείτε, επιστρατευόμενα μόνον, το τρίτον και το τέταρτον Σώμα στρατού, τα Μακεδονικά, έστω και το 5ον της Ηπείρου, το οποίον είχε μεταφερθή εις την Μακεδονίαν, αλλά συγχρόνως κρατείτε εν επιστρατεύσει και το πρώτον και το δεύτερον Σώμα, των Αθηνών και Πατρών, τα οποία δεν έχουν μεταφερθή εις την Μακεδονίαν και δεν είναι συγκεντρωμένα στρατηγικώς; Διότι η επιστράτευσις, Κύριοι, αξίαν έχει, όταν πρόκειται να γίνη και να συνοδευθή αμέσως υπό της λεγομένης στρατιωτικής συγκεντρώσεως, η οποία, συγκεντρούσα τον στρατόν, έχει αυτόν έτοιμον να βαδίση κατά του εχθρού, εάν εν τω μεταξύ δεν επιτευχθούν οι σκοποί διά τους οποίους έγινεν η επιστράτευσις. Επιστράτευσις όμως, κατά την οποίαν επιστρατεύεται όλος ο πληθυσμός μιας χώρας και μένει εις τας συνήθεις φρουράς του, χωρίς στρατηγικήν συγκέντρωσιν, είναι μία αίρεσις στρατιωτική, διά την οποίαν σας βεβαιώ το κρέμασμα των Επιτελών μας θα ήτο τιμωρία πολύ μικρά. (Ζητωκραυγαί και χειροκροτήματα). 
     Η επιστράτευσις, Κύριοι, σκοπόν έχει να φέρη εις τα Συντάγματα, εις τας μονάδας του Στρατεύματος, τους εφέδρους, να ενδύση αυτούς, να οπλίση αυτούς και συγκροτήση όλας τας υπηρεσίας, αι οποίαι είναι αναγκαίαι διά την εν πολέμω σύνθεσιν του Στρατού, να κάμη τας αναγκαίας επιτάξεις διά να οργανώση τας υπηρεσίας αυτάς, και όταν οργανωθώσιν αι υπηρεσίαι, τότε θα αρχίση η μεταφορά. Το πρώτον μέρος είναι υπόθεσις συντελουμένη, κατά Κράτη, εις 4 ημέρας, εις 5, εις 6· όσα Κράτη έχουσι τους λεγομένους ορεινούς σχηματισμούς, έχουν μακροτέραν επιστράτευσιν, όσα αρκούνται εις τους σιδηροδρόμους και τα αυτοκίνητα συντελούν την επιστράτευσίν των ταχύτερον. Το πρώτον Σώμα στρατού, των Αθηνών, και το δεύτερον, των Πατρών, με δύναμιν 90 χιλιάδων ανδρών, είχαν επιστρατευθή, οι άνδρες είχαν μεταβή εις τα Συντάγματα, είχαν ενδυθή την στολήν, είχαν παραλάβη τα όπλά των, είχαν επιταχθή των πολιτών τα κτήνη, τα κάρρα, και τα δύο αυτά Σώματα έμεναν εις τας έδρας των. Τι εχρησίμευεν αυτή η επιστράτευσις; δηλαδή εάν ήθελεν υποτεθή ότι οι ουδέτεροι Κυβερνήται μας επρόκειτο να εξέλθωσι της ουδετερότητος, δεν θα εχρειάζοντο πλέον των εξ ημερών ίνα επιστρατεύσωσι και το πρώτον και δεύτερον Σώμα στρατού. Διατί τα είχον επιστρατευμένα χωρίς να κάμουν την στρατηγικήν των συγκέντρωσιν; Βεβαίως πολλάκις ολίγων ωρών ταχύτης εις την αρχήν του πολέμου έχει μεγάλην σημασίαν, διότι δίδει εις τον έτερον των αντιπάλων την πρωτοβουλίαν της επιθέσεως. Αλλ’ εδώ δεν επρόκειτο περί τούτου, δεν επρόκειτο διά της Ελληνικής επιστρατεύσεως να κανονισθή το ζήτημα του τις θα ήτο ο αμυνόμενος στρατός και τις ο επιτιθέμενος. Υπήρχον ήδη δύο στρατοί αντιμέτωποι εις τα σύνορά μας, ο Αγγλογαλλικός αφ’ ενός, ο Βουλγαρογερμανικός αφ’ ετέρου, ημείς δε επρόκειτο να κάμωμεν την επιστράτευσιν έχοντες την προκάλυψιν πλήρη. Διατί λοιπόν, τους ηρώτων, κρατείτε την επιστράτευσιν του 1ου και 2ου Σώματος στρατού; Ουδεμία απάντησις. Αλλά τους έλεγα επί πλέον: Δεν έχετε καλέση ακόμη τας ηλικίας του 1915 και 1916. Διατί δεν καλούνται αι ηλικίαι αυταί; Θα σας δώσουν 50 χιλιάδας ανδρών και θα δυνηθήτε να απολύσετε δέκα ίσως και δώδεκα ηλικίας εκ των παλαιοτέρων. Και τους έλεγα ακόμη: Διατί δεν καλείτε τας ηλικίας των αγυμνάστων των νέων χωρών, διά να αντικαταστήσετε δι’ αυτών άλλας ηλικίας, ώστε να κατορθώσετε να περιορίσετε τας επιστρατευμένας ηλικίας εις τους νεαρωτέρους; Ουδεμία απάντησις, ουδεμία δικαιολογία. 
Γ. ΠΩΠ. Ούτε εις τας ερωτήσεις αι οποίαι τοις απηυθύνοντο εν τη Βουλή έδιδον απάντησιν.  Κακοήθης ενέργεια του Επιτελείου. 
     ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δεν έδιδον απάντησιν διότι τους ήτον αδύνατον να δώσουν τοιαύτην, καθόσον δεν ηδύναντο να ομολογήσουν τους σκοπούς δι’ ους εκράτουν την επιστράτευσιν.
     Η επιστράτευσις η γενική τους ήτον αναγκαία, διότι αύτη εδικαιολόγει την απονομήν των προσθέτων επιδομάτων εις τους αξιωματικούς, ενόμιζαν δε ότι διά του μέσου αυτού θα είχαν ευμενεστέρους τους αποτελούντας το στράτευμα. Μου είπαν ότι γράψας αυτό ύβρισα τους αξιωματικούς, αλλ’ ήτο τούτο τόσον μικρόν, τόσον ταπεινόν, ώστε δεν ενόμισα αναγκαίον ούτε να απαντήσω. Αλλά δεν ήτο αυτό μόνον. Έχοντες την γενικήν επιστράτευσιν είχαν το δικαίωμα να εφαρμόσουν ανά πάσαν στιγμήν τον στρατιωτικόν νόμον. Και εσκόπουν να τον εφαρμόσουν, αλλ’ υπήρχε κάποια δυσκολία, κάποια αντίδρασις, διότι αι Δυνάμεις δεν εφάνησαν διατεθειμέναι να δεχθώσιν ότι ο στρατιωτικός νόμος επεβάλλετο εξ εξωτερικών ή στρατιωτικών λόγων και έλεγαν εις τους Σωτήρας ότι θα έκαναν καλά να μη τον εφαρμόσουν και δεν τον εφήρμοσαν, διότι εφοβούντο την σύστασιν των Δυνάμεων, αλλά τον είχαν πάντοτε ως φόβητρον, και όταν θα ήρχοντο εις σύγκρουσιν προς τας Δυνάμεις, θα εφήρμοζον αυτόν. Αλλ’ είχε και άλλον σκοπόν η επιστράτευσις. Αύτη παρείχε το δικαίωμα εις το Επιτελείον να αρπάζη εις πάσαν στιγμήν τους αξιωματικούς και να τους πετά από το εν εις το άλλο άκρον της Ελλάδος. Άνευ επιστρατεύσεως, τας μεταθέσεις ενεργεί το Συμβούλιον των Αντιστρατήγων, είναι δε τούτο μία εγγύησις ότι δεν δύναταί τις να μετατεθή αυθαιρέτως, ενώ επί γενικής επιστρατεύσεως έχει εις χείρας αυτού το Γενικόν Επιτελείον, ως όπλον, το δικαίωμα να αποστέλλη εξ Αθηνών εις τα απώτατα σημεία του Κράτους πάντα αξιωματικόν, ο οποίος θα ετόλμα να δείξη τάσεις τινάς ανεξαρτησίας πνεύματος. Αλλά δεν είναι αυτά μόνον. Επεδίωκον ακόμη οι ανόσιοι αυτοί άνθρωποι, οι Γέροντες και το Επιτελείον, επεδίωκον διά της παρατάσεως της γενικής επιστρατεύσεως να κάμψουν σωματικώς και ψυχικώς τον Ελληνικόν λαόν, διά να τον καταστήσουν ανίκανον να εξεγερθή ποτέ, όπως τοις ζητήση λόγον. Αυτό επεδίωκον διά της παρατάσεως της επιστρατεύσεως επί δεκάμηνον.  Επεδίωκον ακόμη να χρησιμοποιήσουν την επιστράτευσιν και διά την διδασκαλίαν την άτιμον, η οποία εγένετο εις τους στρατώνας, διά να κατορθώσουν να απαλλοτριώσουν, αν ήτο δυνατόν, όπως είπα και προ ολίγου, τον λαόν από τον εκλεκτόν του, τον λαόν από το κόμμα προς το οποίον ευρίσκετο προσηλωμένος επί τόσον χρόνον. Αντί να διδάσκηται εις τους στρατιώτας το φρόνημα το γενναίον, αντί να διδάσκηται εις τους στρατιώτας η ανάγκη της θυσίας του ατομικού σαρκίου διά την εξυπηρέτησιν των υψηλών ιδεωδών της Πατρίδος, εις τους στρατιώτας εδιδάσκετο, κατά τας επιταγάς του Επιτελείου, η δειλία, εδιδάσκετο η αποφυγή της εκπληρώσεως παντός υψηλού καθήκοντος, εδιδάσκετο η αποστροφή προς πάσαν γενναίαν πράξιν, εδιδάσκετο διαρκώς και αενάως ότι, εάν μένουν εις τους στρατώνας, μένουν διότι τους εκάλεσεν ο Βενιζέλος και πρέπει καλά να το εννοήσουν αυτό και καλά να το βάλουν εις την ψυχήν των, ώστε όταν θα φύγουν να πάνε εις τα σπίτια των να το ενθυμούνται και αυτό να λέγουν εις τους γονείς των και αυτό να λέγουν εις τους αδελφούς των. Αυτή ήτο η εργασία η οποία εγίνετο εις τους στρατώνας. Βεβαίως δεν λέγω ότι δεν υπήρχον και εξαιρέσεις, αλλ’ αυτή ήτο γενικώς η εργασία η γινομένη εις τους στρατώνας κατ’ επιταγήν του Επιτελείου τον χρόνον εκείνον. Βεβαίως η εσωτερική αύτη άποψις είναι ίσως επαρκής διά να εξηγήση την παράτασιν αυτήν της επιστρατεύσεως. Αλλ’ εφαρμόζοντες την λεγομένην ουδετερότητα, πράγματι δε Γερμανικήν πολιτικήν, επεδίωκον και εν άλλο πράγμα· εγνώριζαν ότι ο πόλεμος ήτο ενδεχόμενον να υπάρξη μακρός· εγνώριζαν ότι το κόμμα των Φιλελευθέρων, όσον και εάν εφαντάζοντο ότι το υπενόμευσαν, είχεν ακόμη βαθυτάτας τας ρίζας του εις την ψυχήν του Ελληνικού λαού· εφοβούντο λοιπόν από στιγμής εις στιγμήν μήπως επέλθη κάποια μεταβολή περιστάσεων και η Ελλάς δυνηθή να λάβη μέρος εις τον πόλεμον· αυτοί δε, εφαρμόζοντες Γερμανικήν πολιτικήν, ήθελαν να φέρουν την Ελλάδα εις σημείον ώστε, υπό οιασδήποτε περιστάσεις, και τας αρίστας ακόμη, να μη δύναται σωματικώς και ψυχικώς να μετάσχη του πολέμου. Ήθελαν να προσφέρουν και αυτήν την τελευταίαν υπηρεσίαν προς τον Γερμανόν αυτοκράτορα και προς τους συμμάχους αυτού κληρονομικούς μας εχθρούς. 
Αι περί επιστρατεύσεως εξηγήσεις των Σωτήρων. 
     Κύριοι, μόνον αφού συνετελέσθη η αποστράτευσις ηναγκάσθησαν να μας είπουν εις τι την εχρησιμοποίησαν, διότι την στιγμήν που μετέβαινον εις τους οίκους των οι αποστρατευόμενοι έπρεπε να δώσουν δικαιολογίαν τινά. Ακούσατε δε τι έγραφεν ο τύπος των: (Αναγινώσκει).  «Μη δυνάμενοι – λέγει – να γνωρίζουν (οι αντιπολιτευόμενοι) ποίους πολιτικούς σκοπούς σοβαρούς και εθνικωτάτους εξυπηρέτει η επιστράτευσις, επίστευον εν τη στενότητι των αντιλήψεών των, ότι αύτη μόνον την εξυπηρέτησιν κομματικής πολιτικής είχεν ως αποστολήν. Δεν ηδύναντο να διίδουν ότι, εις την σημερινήν πολιτικήν της Ελλάδος, η υπό τα όπλα παραμονή του Ελληνικού λαού προσηρμόζετο εις την επίτευξιν άλλων σκοπουμένων καθαρώς Ελληνικών και γνησίως εθνικών».  Αυτή ήτο μία απάντησις.
     Και άλλη: (Αναγινώσκει). «Διά της αποστρατεύσεως η Ελλάς επαναλαμβάνει τον ομαλόν (!) και κανονικόν της βίον. Οι λόγοι της επιστρατεύσεως εξέλιπον, επιτυχόντος του σκοπού, διά τον οποίον η ισχύουσα πολιτική διετήρησε την επιστράτευσιν».  Ποίου σκοπού; 
Εις Βουλευτής. Του Γούναρη. 
     ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Μάλιστα. Και περαιτέρω: (Αναγινώσκει). «Διά της αποστρατεύσεως η Ελλάς μεριμνά περί εαυτής και τακτοποιεί τα του οίκου της. Περισυλλέγεται». 
Οίμοι της περισυλλογής! 
Και άλλη απάντησις: (Αναγινώσκει). «Και επί του προκειμένου, η Ελληνική Κυβέρνησις, οφείλουσα να σιωπά, χάριν αυτών των εθνικών συμφερόντων, δεν είχε την υποχρέωσιν να δώση εξηγήσεις εις κανένα διατί διετήρει την επιστράτευσιν».  Εις κανένα. Ούτε και εις τον Λαόν. Αυταί ήσαν αι συνταγματικαί των αντιλήψεις.
Sic volo sic jubeo. 
Ήσκουν καθαρώς Γερμανικήν πολιτικήν. 
Αυταί ήσαν αι απαντήσεις, Κύριοι, αι οποίαι εδόθησαν, οσάκις επεζήτει το καθεστώς των Γερόντων να εξηγήση τους σκοπούς της επιστρατεύσεως. Αλλά, Κύριοι, αφού διετήρουν την επιστράτευσιν, διατί τουλάχιστον δεν εχρησιμοποίησαν αυτήν προς επιτυχίαν σκοπού τινος; Εξήγησα ήδη προηγουμένως τίνα ανταλλάγματα ηδύναντο να επιτύχουν παρά των Γερμανών. Αλλ’ εάν τα ανταλλάγματα ταύτα ούτε εσκέφθησαν καν να ζητήσουν διά να μη φέρουν εις δύσκολον θέσιν αυτούς, διατί τουλάχιστον, αφού ωξύνθη το ζήτημα του εν Τουρκία Ελληνισμού, δεν εστράφησαν μίαν φοράν προς τον Αυτοκράτορα της Γερμανίας διά να του είπουν: «Γνωρίζετε επί τέλους ότι το μαχαίρι έφθασε έως το κόκκαλο;». Διατί δεν εσκέφθησαν τουλάχιστον διά την προστασίαν του εν τη Ανατολική Μακεδονία Ελληνισμού; Διότι έχετε, Κύριοι, ενώπιόν σας την απόδειξιν εξ εγγράφων επισήμων, τα οποία κατετέθησαν εις την Βουλήν, ότι η πρωτοβουλία των διωγμών του Μικρασιατικού Ελληνισμού είναι καθαρώς Γερμανική. Διατί λοιπόν, αφού διετήρουν την επιστράτευσιν, ως εκ της οποίας ηδύνατο να έχη η φωνή των μείζόν τι κύρος, διατί δεν ηξίουν τουλάχιστον την φειδώ προς τους ατυχείς εκείνους ομογενείς πληθυσμούς; Διατί έδιδον τα πάντα, και όχι μόνον ουδέν έλαβον, αλλ’ ούτε εζήτησαν καν τίποτε ως αντάλλαγμα; Διατί άλλο, παρά διότι ήσκουν Γερμανικήν πολιτικήν; 
     Και της Γερμανικής αυτής πολιτικής έχομεν, Κύριοι, και άλλας αποδείξεις. Εις τους Αγγλογάλλους εν αρχή επετρέψαμεν να εισέλθουν εις το Σερβικόν έδαφος διά της κοιλάδος του Αξιού, τόσον δε πολύ ενεμείναμεν εις τούτο, ώστε όταν οι Άγγλοι εζήτησαν να χρησιμοποιήσουν τον σιδηρόδρομον Θεσσαλονίκης - Δεδεαγάτς προς αποστολήν επικουριών διά τα στρατεύματα αυτών εν Δοϊράνη, προεβλήθη ότι ο σιδηρόδρομος ούτος μη ακολουθών την κοιλάδα του Αξιού δεν δύναται να χρησιμοποιηθή προς αυτόν τον σκοπόν και ότι πρέπει να σταλώσι τα στρατεύματα διά των Ανατολικών σιδηροδρόμων, οι οποίοι, εννοείται, ήσαν απερροφημένοι εις εξυπηρέτησιν των Γάλλων, και παρήλθον ούτω 24 ώραι, κατά τας οποίας τα εν Δοϊράνη Αγγλικά στρατεύματα έμειναν άνευ επικουριών, έως ου υπέκυψε το Επιτελείον και επέτρεψε να διέλθουν τα στρατεύματα και διά του Ενωτικού σιδηροδρόμου. Αφού δε ούτω εσκέπτοντο ως προς τους Αγγλογάλλους, διατί τουλάχιστον δεν συνωμολογήθη ότι η εισβολή η ενδεχομένη των Γερμανοβουλγάρων θα γίνη ομοίως διά της κοιλάδος του Αξιού, ώστε να ασφαλισθή από της εισβολής και η Ανατολική και η Δυτική Μακεδονία και να μη γίνη η όλη Μακεδονία θέατρον πολέμου; Διατί; Διότι ήσκουν Γερμανικήν πολιτικήν. 
     Αλλ’ έχομεν και άλλην απόδειξιν, Κύριοι, ότι ήσκουν ουχί ουδετερόφιλον πολιτικήν, αλλά Γερμανικήν πολιτικήν, ξένην πολιτικήν. Όταν επρόκειτο να μεταφερθή ο Σερβικός στρατός, ο ανασυγκροτηθείς εν Κερκύρα, εις Μακεδονίαν, ενθυμείσθε ποία αντίστασις αντετάχθη κατά της διόδου αυτού διά ξηράς. Εζήτησαν να εμποδίσουν διά παντός τρόπου την μεταφοράν του Σερβικού στρατού, όχι μόνον διά να είναι αύτη βραδυτέρα αλλά και επικινδυνοτέρα. Μετήρχοντο και εν τω σημείω τούτω Γερμανικήν πολιτικήν. Και επειδή Γερμανικά συμφέροντα επέβαλλον να μη μεταφερθώσιν οι Σέρβοι διά ξηράς, χρησιμοποιούντες το σιδηροδρομικόν μας δίκτυον, δεν επέτρεψαν την μεταφοράν ταύτην. Και δεν εσκέφθη η Κυβέρνησις των γερόντων ότι μετά το όνειδος, το οποίον προσήφθη διά την αθέτησιν των συμμαχικών υποχρεώσεων, μετά το μίσος, το οποίον ήτο φυσικόν να γεννηθή εις την ψυχήν των συμμάχων, συμφέρον υπέρτατον είχομεν να επωφεληθώμεν της παρουσιασθείσης ευκαιρίας διά να προσφέρωμεν μικράν τινα υπηρεσίαν εις το σύμμαχον ηρωϊκόν έθνος, όπως αμβλύνωμεν κατά το δυνατόν την μεταξύ ημών και αυτών δημιουργηθείσαν αντίθεσιν. Όχι μόνον τούτο δεν εζήτησαν να επιτύχουν, αλλ’ εζητήσαμεν να ανορύξωμεν βαθύτερον το χάσμα, το οποίον μας εχώριζεν αυτήν την στιγμήν από το φίλον Σερβικόν έθνος. 
Η παράδοσις του Ρούπελ έργον του Επιτελείου. 
     Και ενώ ταύτα εγίνοντο κατά τον Απρίλιον, ολίγον χρόνον ύστερον, κατά τον Μάϊον, παρεδίδετο το Ρούπελ. Και πρέπει να μη λησμονήτε, Κύριοι, ότι οι Αγγλογάλλοι ανατινάξαντες από μηνών την γέφυραν του Δεμίρ-Ισσάρ είχον εκδηλώσει σαφώς και κατά τρόπον στρατιωτικώς απολύτως βέβαιον ότι ουδεμίαν πρόθεσιν είχον να ενεργήσωσι προς το μέρος εκείνο επιθετικήν στρατιωτικήν επιχείρησιν. Εγνώριζαν οι Γερμανοί, ότι ανατινάξαντες οι Αγγλογάλλοι την γέφυραν και μη απασχολούμενοι να αποκαταστήσωσιν αυτήν ουδένα σκοπόν είχον να προελάσωσι προς τα εκεί· η κατάληψις επομένως του Ρούπελ υπό των Βουλγάρων εγένετο ουχί ως πράξις αμυντική, αλλ’ ως πράξις επιθετική. Δεν θέλω να είπω ότι είμαι βέβαιος, αφού δεν έχω αποδείξεις, αλλά διατί, αφού το έχω εις την ψυχήν μου, να μη το μεταδώσω εις υμάς: ότι κρίνω πιθανόν ότι η πρωτοβουλία της παραδόσεως του Ρούπελ είναι ιδέα Ελληνική, δήθεν Ελληνική, δηλαδή ότι ήτο ιδέα του Επιτελείου, διά να ισορροπηθή η ενίσχυσις, την οποίαν επέτυχον οι Αγγλογάλλοι διά της αφίξεως των Σερβικών στρατευμάτων, διά της παραδόσεως του Ρούπελ προς τους Γερμανοβουλγάρους, διά να απειλούν εκείθεν ούτοι τα πλευρά της παρατάξεως της Αγγλογαλλικής. Ενθυμείσθε δε, όταν κατά την εποχήν εκείνην εξηγείρετο η δημοσία γνώμη και ηρώτα «διατί παρεδώσατε το Ρούπελ», ποία ήτο η απάντησίς των; Τι ηθέλετε να κάμωμεν; Οι Γερμανοί ήσαν αποφασισμένοι να προχωρήσουν, διετάξαμεν αντίστασιν, ερρίφθησαν και μερικοί πυροβολισμοί, αυτοί επέμειναν να προελάσουν, εάν επεμέναμεν περισσότερον θα εξηρχόμεθα της ουδετερότητος, διότι θα μας εκήρυττε τον πόλεμον η Γερμανία, και επειδή ημείς θέλομεν ουδετερόφιλον πολιτικήν είμεθα υποχρεωμένοι να το ανεχθώμεν. 
     Αλλά πόθεν, Κύριοι, πόθεν η απόδειξις ότι η παράδοσις του Ρούπελ ηξιούτο επί απειλή πολέμου; Και εάν δεν είχομεν έγγραφα δημόσια, εκ των οποίων γνωρίζομεν τι συνέβη, ποίος ήτο δυνατόν να πεισθή ότι, εάν εις τους Γερμανούς και Βουλγάρους ελέγαμεν ότι τα φρούρια ημών, τα οποία ωπλίσαμεν εναντίον του γείτονος, τα φρούρια ημών των οποίων το μυστικόν ετηρείτο μετά τόσης ευλαβείας ώστε ανώτεροι αξιωματικοί μεταβαίνοντες προς επίσκεψιν των φρουρίων δεν εγένοντο δεκτοί, μη μάθωσι τα του εσωτερικού μηχανισμού των, εφ’ όσον δεν ήσαν κεκλημένοι να υπηρετήσωσιν εκεί, – εάν τους ελέγαμεν αποφασιστικώς ότι τα φρούρια ημών δεν τα παραδίδομεν εις εκείνους κατά των οποίων τα έχομεν κατασκευάσει ακριβώς, ποίος θα πιστεύση ότι ούτοι θα ώθουν τα πράγματα μέχρι πολέμου, διά να επιτύχουν την κατάληψιν του Ρούπελ; Και τέλος, εάν αντέτασσον αντίστασιν πραγματικήν, και έβλεπαν τους Γερμανούς επιμένοντας μέχρι τέλους, και εάν πραγματικώς ευρίσκοντο ενώπιον ενός τελεσιγράφου Γερμανικού, θα ηδύναντο τότε τουλάχιστον να υποχωρήσουν, δικαιολογούμενοι ότι σύμφωνα με την πολιτικήν των τίποτε άλλο δεν ηδύνατο να πράξουν. Αλλά δεν υπάρχει ουδεμία εκ της φύσεως των πραγμάτων ένδειξις ότι οι Γερμανοί και οι Βούλγαροι θα απεφάσιζαν, εάν τους ελέγαμεν ανδρικώς ότι δεν δίδομεν το Ρούπελ και προτιμώμεν να φθάσωμεν μέχρι πολέμου δι’ αυτό, δεν υπάρχει ουδεμία ένδειξις ότι θα απεφάσιζαν ότι η κατάληψις του Ρούπελ ήξιζε να επιδιωχθή και διά συγκρούσεως προς τον Ελληνικόν στρατόν. 
     Αι αποδείξεις της επαισχύντου ενεργείας. 
Αλλ’ ήδη έχομεν αποδείξεις πλήρεις του πως εγένοντο τα πράγματα. Έχομεν την απόδειξιν ότι ουδεμία πίεσις ησκήθη προηγουμένως, ότι εστάλη μόνον μία επιστολή από τον Μίρμπαχ, τον πρέσβυν της Γερμανίας, και άλλη μία από τον Πασσάρωφ, τον πρέσβυν της Βουλγαρίας, προς τον κ. Σκουλούδην, διά των οποίων ανήγγελλον οι επιστέλλοντες ότι έχουν ανάγκην να καταλάβουν το Ρούπελ και να εισέλθουν εις την κοιλάδα του Στρυμόνος και διεβεβαίουν ότι η εισβολή αύτη ουδαμώς θίγει τα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδος, τα οποία θα μείνουν σεβαστά. Και ο κ. Σκουλούδης λαμβάνων την ανακοίνωσιν αυτήν σπεύδει να απαντήση ότι λαμβάνει σημείωσιν των εν αυτή διαβεβαιώσεων, το οποίον εις την διπλωματικήν γλώσσαν σημαίνει «είμεθα σύμφωνοι». Που η πίεσις; Που η εκβίασις; Έχετε το τηλεγράφημα του εν Βερολίνω πρεσβευτού λέγοντος, ότι ουδεμία διαπραγμάτευσις προηγουμένως εγένετο και ότι, καθ’ α συνάγει, νομίζει ότι επίκειται προέλασις εις την κοιλάδα του Στρυμόνος προς κατάληψιν του Ρούπελ. 
     Διατί παρεδώσαμεν το Ρούπελ; Διότι ησκούμεν Γερμανικήν πολιτικήν. Και σκεφθήτε, Κύριοι, ποία πεποίθησις έπρεπε να υπάρχη εις το πνεύμα της Γερμανίας, ποία πεποίθησις επί την δουλοφροσύνην ημών, είτε επί την πλήρη υποταγήν ημών εις τα συμφέροντα τα Γερμανικά, όταν απεφασίζετο η προέλασις αυτή, χωρίς κανένα φόβον ότι ηδύνατο αύτη να δημιουργήση περιπλοκάς. Τους είχαν πείσει ότι ο Ελληνικός Λαός θα δεχθή τα πάντα πλέον, ότι τον είχαν δέσει χειροπόδαρα διά να τον παραδώσουν εις την Γερμανίαν και τους συμμάχους της. 
     Αλλ’ ερωτώ ακόμη την στιγμήν αυτήν. Εάν δεν ήσκουν, ουχί απλώς φιλουδετέραν, αλλά καθαρώς Γερμανικήν πολιτικήν, διατί όταν τους εζητήθη το Ρούπελ δεν ηξίωσαν να γίνη η κατοχή διά Γερμανικών στρατευμάτων και όχι Βουλγαρικών, με τον πρόσθετον όρον της υποχρεώσεως του να μη ανακοινώσουν εις τους Βουλγάρους τα του εσωτερικού του Ρούπελ; Τουλάχιστον την ευλάβειαν αυτήν προς το εύθικτον της Ελληνικής γνώμης δεν εσκέφθησαν ούτε οι Σωτήρες, ούτε το Επιτελείον, ούτε ο τότε Βασιλεύς να επιδείξουν; Διατί; Η απάντησις είναι απλουστάτη. Διότι, αν ηξίουν τοιούτο τι, η Γερμανία θα ηναγκάζετο ν’ απασχολήση διά την κατοχήν του Ρούπελ μίαν διλοχίαν και εν τάγμα Γερμανικού στρατού, και δεν προέβαλαν τοιαύτην αξίωσιν, διότι δεν ήθελαν να πράξουν τι το οποίον ηδύνατο να είναι ενοχοποιητικόν εις την Γερμανίαν. 
     Αλλά διατί τουλάχιστον εις την απάντησίν του ο προϊστάμενος των Γερόντων προς τον Μίρμπαχ, αφού εδήλου ότι δεν έχει αντίρρησιν διά την κατάληψιν του Ρούπελ, δεν εζήτει τουλάχιστον ως αντάλλαγμα, αφού το Ρούπελ είναι το κλειδί της Ανατολικής Μακεδονίας, την διαβεβαίωσιν ότι δεν θέλουν εισέλθει οι Βούλγαροι εις την Ανατολικήν Μακεδονίαν; Διατί δεν το εσκέφθησαν; Ποίαν εξήγησιν θα εύρετε; Θα μου ειπήτε ίσως: και εάν εδίδετο τοιαύτη υπόσχεσις, μήπως θα ετηρείτο; Δεν θα έδιδα, βέβαια, εγώ μεγάλην σημασίαν εις τοιαύτην υπόσχεσιν. Αλλ’ ερωτώ: διατί εις το πνεύμα των Γερόντων, του Επιτελείου, του τέως Βασιλέως, εάν εσκέπτοντο Ελληνικώς, δεν επήλθε καν τοιαύτη σκέψις, να ζητήσουν μίαν υπόσχεσιν περί μη εισβολής εις την Ανατολικήν Μακεδονίαν; Διότι ήσκουν Γερμανικήν και ουχί Ελληνικήν φιλουδετέραν πολιτικήν.  Δ. ΠΑΖΗΣ. Παρά του υποδιοικητού Δεμίρ-Ισσάρ, τμήματος της Ανατολικής Μακεδονίας, Γεωργίου Ζώρα έμαθον ότι ο κ. Γούναρης διά κρυπτογραφικού τηλεγραφήματος της 17 Μαρτίου ετηλεγράφει: Μη ανησυχείτε διά την κατάληψιν. Επεδικάσθη οριστικώς η παράδοσις του Ρούπελ εις τους Γερμανοβουλγάρους και εξουδετερώθη πάσα προέλασις των Αγγλογάλλων.  Εις το έτερον ζήτημα: Οι Μητροπολίται Δεμίρ-Ισσάρ, Δράμας και Σερρών από κοινού, απηλπισμένοι από την Κυβέρνησιν των γερόντων, διεμαρτυρήθησαν προς τον Μεγαλειότατον. Η απάντησις δε εκ μέρους του Γούναρη ήτο ότι δεν πρέπει να ανησυχή ο πληθυσμός της Μακεδονίας, διότι η Κυβέρνησις είχε λάβει όλα τα κατάλληλα μέτρα και δεν ήρχοντο οι Γερμανοβούλγαροι ως εχθροί του Ελληνισμού. 
Τα αναίσχυντα ψεύδη των γερόντων περί του Ρούπελ. 
ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Αλλ’ η παράδοσις του Ρούπελ, Κύριοι, δεν είναι εξεταστέα μόνον από της απόψεως ταύτης, δεν αποτελεί μόνον την εμφανεστέραν απόδειξιν ότι οι άνθρωποι αυτοί εις την Γερμανικήν καθαρώς πολιτικήν ήσαν έτοιμοι να θυσιάσουν τα πάντα, αρκεί να ωφελήσουν ή τουλάχιστον να μη παραβλάψουν τα Γερμανικά συμφέροντα. Εμφανίζει η υπόθεσις αύτη μίαν εικόνα καταπτώσεως εθνικής, διά την οποίαν ο μελετών τα έγγραφα της Λευκής Βίβλου καταλαμβάνεται από εθνικήν εντροπήν. Βλέπετε τον Πρόεδρον της Ελληνικής Κυβερνήσεως εμφανιζόμενον ενώπιον της Βουλής, διά να ψευσθή με τον μάλλον αναίσχυντον τρόπον. Περιγράφει το πώς έγεινεν η κατάληψις, εκθέτων ότι αύτη απετέλει αιφνιδιασμόν. Διαταγαί ήσαν ν’ αντισταθή, το φρούριον αντεστάθη, αλλ’ αυτοί επέμεναν· τι ηθέλατε να κάμωμεν, αφού ηθέλαμεν να μη φθάσωμεν εις πόλεμον με την Γερμανίαν; «Υπό τοιαύτας περιστάσεις, λέγει εις τας προς την Βουλήν ανακοινώσεις του ο κ. Σκουλούδης, ευρεθείσα η Κυβέρνησις και βλέπουσα αφ’ ενός μεν την απόφασιν των εισβαλόντων να καταλάβωσι το οχυρόν, αφ’ ετέρου δε ότι η εξακολούθησις της ενόπλου αντιστάσεως, δυναμένη από στιγμής εις στιγμήν να μεταβληθή εις γενικήν σύρραξιν, θα ήγεν εις έξοδον από της πολιτικής της ουδετερότητος, την οποίαν δεν εννοεί να εγκαταλίπη, διέταξε διά του Υπουργείου των Στρατιωτικών πρώτον μεν την παύσιν της αντιστάσεως, είτα δε όπως δηλωθή εις τον Γερμανόν αρχηγόν ότι απέναντι της γενικής εισβολής του Γερμανικού στρατού εν τη στενωπώ του Δεμίρ - Ισσάρ, εντός της οποίας ευρίσκεται το οχυρόν, είναι ηναγκασμένη η φρουρά ν’ αποσυρθή τούτου». Και προχωρεί περαιτέρω: «Ούτως εγένετο η κατάληψις των Στενών του Ρούπελ. Εκ της εκθέσεως ταύτης καταδηλούται το αβάσιμον των ποικίλων φημών, αίτινες εκυκλοφόρησαν σκοπίμως, όπως διαβάλωσι την Ελλάδα ως δολίως πολιτευθείσαν προς τα συμφέροντα της Συνεννοήσεως και μεροληπτικώς υπέρ των αντιπάλων της». Και κατωτέρω: «Ανάξια διαψεύσεως ή και απλής απαντήσεως είναι τα επιβούλως διαδοθέντα, ότι δήθεν η Επιτελική υπηρεσία, ή άλλη τις υπηρεσία, ήλθεν εις προσυνεννόησιν μετά των Γερμανοβουλγάρων όπως παραδοθή το Ρούπελ. Ουδεμία υπηρεσία, είτε Επιτελική είτε άλλη ενεργείται αυτοβούλως, αλλά πάσαι ενεργούσιν υπό τας διαταγάς και την ευθύνην της Κυβερνήσεως», της «Γερμανικής» παρέλειψε μόνον να είπη. 
     Θα μου ειπήτε: ναι, αλλ’ η Κυβέρνησις των γερόντων έπρεπε να κρύψη το αίσχος αυτό, το οποίον διέπραξε συμφωνήσασα την παράδοσιν του Ρούπελ. Απέναντι των ξένων δεν ήτο ορθόν να το είπη, διότι αυτό θα εξετράχυνε τας σχέσεις, τας οποίας αρκετά είχεν εκτραχύνει ο Πρόεδρος των γερόντων. Αλλ’ ερωτώ: διατί εν τοιαύτη περιπτώσει η Κυβέρνησις των γερόντων δεν έκρινεν ότι ηδύνατο να αναβάλη τας εργασίας της Βουλής επί τινας ημέρας, ίνα μη ευρεθή εις την ανάγκην να είπη τα αναίσχυντα αυτά ψεύδη ενώπιον της Βουλής; 
Γ. ΠΩΠ. Τουναντίον ήθελον συζήτησιν, εγώ δε διαισθανόμενος ότι υπήρχε κάτι τι το τραγικόν εθνικώς διά την υπόθεσιν αυτήν, την αυτήν εσπέραν καθ’ ην κατήρξατο η συζήτησις εν τη Βουλή παρεκάλεσα από της ιδίας αυτής θέσεως την Κυβέρνησιν να περατωθή την ιδίαν εσπέραν. Εν εκ των μελών της Κυβερνήσεως εκείνης μοι εδήλωσεν ότι ήτο ανάγκη να παραταθή εφ’ όσον ήτο δυνατόν επί μακρότερον χρόνον, ίνα φωτισθή εντελώς ο Ελληνικός λαός. Οφείλω να προσθέσω ταυτοχρόνως, επειδή εξομολογούμεθα πάντες την εσπέραν ταύτην, ότι ο κ. Πρωθυπουργός, γνωρίζων ότι θα ωμίλουν και ότι επεφυλασσόμην να ομιλήσω μετά την Κυβέρνησιν και ότι θα επετιθέμην διά το γεγονός άνευ στοιχείων, αλλά από καθαρώς Ελληνικής απόψεως, με παρεκάλεσεν εν ονόματι της Πατρίδος και χάριν των εθνικών συμφερόντων να μη μετάσχω της συζητήσεως, αναλαμβανούσης της Κυβερνήσεως την υποχρέωσιν να μη απαντήση εις όσα εναντίον της διετυπώθησαν μετά ύφους μετριοπαθείας υπό ρητόρων τινών της Βουλής, και ιδιαιτέρως του αξιοτίμου Αρκαδίας βουλευτού, ο οποίος δεν παρακολουθεί τας ενταύθα συνεδριάσεις, και ιδίως εναντίον του κ. Γούναρη. Εθεώρησα καθήκον μου να μη μετάσχω της συζητήσεως και συγχρόνως η Κυβέρνησις αφήκεν ανανταπαντήτους τας μομφάς. Η αλήθεια είναι αύτη, ως αποδεικνύεται εκ της μέχρι τούδε αφηγήσεώς σας, ότι η απάντησις προς φωτισμόν του Ελληνικού λαού δίδεται την στιγμήν ταύτην μόνον. (Χειροκροτήματα). 
     ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ερωτώ λοιπόν: Διατί δεν διεκόπτοντο αι εργασίαι της Βουλής, διά να μη ευρεθή εις την ανάγκην να είπη τα αναίσχυντα αυτά ψεύδη η Κυβέρνησις; Διατί η κατάπτωσις η εθνική επιτείνεται δι’ άλλων ενεργειών του Προέδρου των γερόντων; Διαμαρτύρεται ούτος και προς αυτούς τους συνενόχους του. Απευθύνεται προς τας εν Βερολίνω, Βιέννη και Σόφια πρεσβείας, μετά των οποίων συνεφώνησε την παράδοσιν, και γράφει: (Αναγινώσκει). 
     «Η εισβολή αύτη επί Ελληνικού εδάφους αντίκειται εις την επελθούσαν μεταξύ των Γερμανοβουλγαρικών και των ημετέρων στρατιωτικών αρχών συμφωνίαν, καθ’ ην τα στρατεύματα εκείνων, απαλλαγέντα της υποχρεώσεως να τηρώσι την ορισθείσαν υπό της κινητοποιήσεως ουδετέραν ζώνην, ηδύναντο να προελάσωσι μέχρι της οροθετικής γραμμής, αλλά χωρίς να υπερβώσιν αυτήν. Ενώπιον της παραχθείσης, διά της ανωτέρω επιδρομής, συγκινήσεως, τόσον μεταξύ των πληθυσμών των καταληφθέντων μερών, όσον και παρά τη κοινή γνώμη ολοκλήρου της Ελλάδος, η Β. Κυβέρνησις οφείλει να απευθύνη τας πλέον εντόνους διαμαρτυρίας προς τε την Α. Γερμανικήν Κυβέρνησιν και προς τας των συμμάχων της, και να επιμείνη όπως δοθώσι διαταγαί διά την ταχυτέραν εκκένωσιν του καταληφθέντος Ελληνικού εδάφους υπό των Γερμανικών και Βουλγαρικών στρατευμάτων. Ευαρεστηθήτε να προβήτε άνευ αναβολής εις επίμονον υπό το πνεύμα τούτο διάβημα παρά τη Κυβερνήσει παρ' η είσθε διαπεπιστευμένος, και μοι γνωρίσητε επειγόντως το αποτέλεσμα αυτού». 
     Μωρά ασχημοσύνη του κ. Σκουλούδη.
Διατί το επαίσχυντον τούτο έγγραφον; Ποία ήτο άραγε η υποδοχή εκ μέρους των υπουργών των Εξωτερικών της Γερμανίας, της Αυστρίας και της Βουλγαρίας προς τους πρέσβεις ημών, όταν επήγαν να ομιλήσουν αυτήν την γλώσσαν, ενώ αυτοί ήξευραν ότι αυτά εγένοντο κατόπιν συμφωνίας; Πώς διαμαρτύρεσθε, θα είπαν, και μάλιστα εντόνως, και ζητείτε να τα εκκενώσωμεν; Η εξήγησις είναι μία. Εχρειάζετο να ανακοινωθή εις τον Ελληνικόν λαόν ότι εγένετο διαμαρτυρία, και δεν περιωρίσθησαν τουλάχιστον να είπουν ότι διεμαρτυρήθησαν, αλλά διέπραξαν και αυτήν την πρόσθετον επαίσχυντον πράξιν, να απευθυνθώσι προς τους συνενόχους διά να διαμαρτυρηθούν προς αυτούς. Και δεν αρκείται ο κ. Σκουλούδης εις ταύτα και μόνον· απευθύνεται και εδώ προς τον κ. Μίρμπαχ και προς τον κ. Πασσάρωφ, με τους οποίους αντήλλαξε τα έγγραφα και έκαμε την συμφωνίαν, και τους λέγει ο κ. Σκουλούδης: (Αναγινώσκει).
     «Η αιφνιδία αύτη εισβολή σημαντικών δυνάμεων επί Ελληνικού εδάφους ου μόνον αποτελεί παραβίασιν της ουδετερότητος της Ελλάδος, αλλ’ αντίκειται προσέτι εις την επελθούσαν μεταξύ των ημετέρων στρατιωτικών αρχών και των αρχών του Γερμανικού και του Βουλγαρικού στρατού συμφωνίαν, καθ’ ην τα στρατεύματα των Κεντρικών Αυτοκρατοριών, απαλλαγέντα της υποχρεώσεως να τηρώσι την ορισθείσαν υπό της κινητοποιήσεως ουδετέραν ζώνην, ηδύναντο να προελάσωσι μέχρι της Ελληνικής οροθετικής γραμμής, αλλά χωρίς να υπερβώσιν αυτήν». Ομιλεί περί Γερμανικού και Βουλγαρικού στρατού, είναι τρόπος εκφράσεως, δεν υπήρχε παρά εις Γερμανός αξιωματικός, όλοι οι άλλοι ήσαν Βούλγαροι. (Αναγινώσκει). Ενώπιον της τοιαύτης παραβιάσεως της ουδετερότητος και της παραχθείσης εξ αυτής ζωηράς συγκινήσεως, τόσον μεταξύ των πληθυσμών των καταληφθέντων μερών, όσον και παρά τη κοινή γνώμη ολοκλήρου της Ελλάδος, οφείλω να απευθύνω τη υμετέρα Εξοχότητι, μετά της παρακλήσεως όπως διαβιβάση αυτάς τη Κυβερνήσει της, τας πλέον εντόνους διαμαρτυρίας της Β. Κυβερνήσεως και να επιμείνω όπως τα Γερμανικά και Βουλγαρικά στρατεύματα εκκενώσωσι το ταχύτερον τα παρ’ αυτών καταληφθέντα Ελληνικά εδάφη. 
     Εις το έγγραφον αυτό, Κύριοι, ο μεν Πασσάρωφ απήντησε προστατευτικώς: «Μη φοβείσθε, δεν θα σας πειράξωμεν», ο δε Μίρμπαχ εσιώπησε περιφρονητικώς. Διότι δεν ήτο δυνατόν άνθρωπος της περιωπής του να καταδεχθή ν’ απαντήση εις τον Πρωθυπουργόν της Ελλάδος κατά τοιούτον τρόπον ψευδόμενον και καταισχύνοντα την θέσιν και το αξίωμά του. 
Η διεθνής εντύπωσις εκ της Ελληνικής καταπτώσεως. 
     Αληθώς, Κύριοι, ουδέποτε Κράτος κατέπεσεν εις το σημείον του εξευτελισμού εις το οποίον κατέρριψε το Ελληνικόν Κράτος η Κυβέρνησις των γερόντων. (Χειροκροτήματα). Αναγνώσατε την Λευκήν Βίβλον διά να ιδήτε ποία ήτο η παραχθείσα εντύπωσις εις τας πρωτευούσας των Κρατών της Συνεννοήσεως. Αλλά επιτρέψατέ μου να σας αναγνώσω εκ της αυτής Βίβλου εν τηλεγράφημα του κ. Κορομηλά, διά να εξαγάγω εξ αυτού συμπεράσματά τινα: (Αναγινώσκει).   
Εν Ρώμη, τη 15 Μαΐου 1916.
«Είδον προσωπικότητάς τινας αφ’ ης τα εξ Ελλάδος και Σόφιας τηλεγραφήματα ανήγγειλαν την εν χορδαίς και τυμπάνοις εισβολήν των Βουλγάρων εις το ημέτερον έδαφος, καταλαμβανόντων τους σταθμούς και τα χωρία μας και ακολουθούντων κατά πόδας τους στρατιώτας μας, αποσυρομένους άνευ αντιστάσεως. Η παραχθείσα ενταύθα εντύπωσις είναι αξιοθρήνητος. Και τούτο διότι ενθυμούνται την γενομένην άλλοτε παρ’ ημών δήλωσιν, ότι ουδέποτε θα επετρέπομεν εις τον κληρονομικόν μας εχθρόν, παρ’ ου δεν δυνάμεθα να αναμένωμεν ή δυστυχίας και καταστροφάς, να διέλθη τα σύνορά μας και να πατήση ως κατακτητής το έδαφος της Ελλάδος. Και πολλοί διερωτώνται, ποίαν αξίαν έχουσιν αι διαβεβαιώσεις μας;
     Οι δε Ιταλοί είναι έτοιμοι να πιστεύσωσιν ότι, ως εν Μακεδονία, ούτω και εν Ηπείρω θα υποχωρήσωμεν εις τους Βουλγάρους, μετά ή άνευ των Αυστριακών, και ότι κάλλιον είναι να μη μας λαμβάνωσιν υπ’ όψιν, και ημάς και τας απατηλάς υποσχέσεις μας και τας φαντασιώδεις εγγυήσεις μας. Η Βουλγαρία, έχουσα επί κεφαλής Γερμανόν Στρατάρχην, όστις είναι ο ίδιος ο Βασιλεύς της, εισέβαλεν εις την Ελλάδα υπό οιωνούς, ους ουδέποτε ήθελε τολμήσει να ονειρευθή. Δεν θα απέλθη ποτέ εάν δεν έχωμεν την δύναμιν να την εκδιώξωμεν εκ του εδάφους μας. Την δύναμιν όμως ταύτην δεν την διαβλέπουσιν ούτε εν τη βουλήσει μας ούτε εν τω στρατώ μας. Εάν ηττηθή, τούτο θα γίνη παρ’ άλλων παρ’ ημών. Νικήτρια δε, θα εμπήξη εκ νέου και σταθερώς την σημαίαν της επί αυτών τούτων των τόπων, ους επότισε δια του Ελληνικού αίματος των παλαιών σφαγών της, και λίαν απατηλή είναι η ελπίς ότι θα την εξεδίωκον προς όφελος εκείνων οίτινες δεν επολέμησαν».
 
Απώλεια της Β. Ηπείρου συνέπεια της παραδόσεως του Ρούπελ.
Σας ανέγνωσα, Κύριοι, το τηλεγράφημα του κ. Κορομηλά, διότι τούτο έχει σχέσιν με την πληροφορίαν ότι η απώλεια της Βορείας Ηπείρου, η οποία επήλθε μετά δύο μήνας, ήτο συνέπεια και αυτή της προδοσίας του Ρούπελ. Όταν ταύτα ούτως είχον, ήτο φυσικόν ότι η Ιταλία, στρεφομένη προς τας άλλας Δυνάμεις, μετά των οποίων είχε συνομολογηθή η σύγχρονος προέλασις των Ελλ. στρατευμάτων εις Βορείαν Ήπειρον και η αποβίβασις των Ιταλικών εις Αυλώνα, κατώρθωσε να πείση αυτάς ότι δεν ήτο δυνατόν να εμπιστευθή την ασφάλειαν των στρατευμάτων της, όσον αφορά τον τομέα εκείνον, εις την παρουσίαν Ελληνικών αρχών. Καίτοι δεν γνωρίζω βέβαια ποία αλληλογραφία διημείφθη μεταξύ των Δυνάμεων, δεν έχω όμως ουδεμίαν αμφιβολίαν ότι από της στιγμής εκείνης ήρχισεν η ενέργεια εκείνη, η οποία κατέληξεν εις την αφαίρεσιν παρ’ ημών της κατοχής της Βορείας Ηπείρου.
     Αλλά δεν είχε μόνην ταύτην την συνέπειαν η παράδοσις του Ρούπελ. Η παράδοσις του Ρούπελ είχεν άμεσον συνέπειαν την κήρυξιν του στρατιωτικού νόμου εν Μακεδονία υπό του στρατηγού Σαράιγ, δηλ. ουσιαστικώς την κατάλυσιν της Ελληνικής κυριαρχίας. Αλλ’ ο απαίσιος Αρχηγός των γερόντων δεν κατέλυσε μόνον ουσιαστικώς την Ελληνικήν κυριαρχίαν εν Μακεδονία, δεν ανήρεσε μόνον την Ελληνικήν κατοχήν εν Β. Ηπείρω, πριν ή απέλθη κακήν κακώς δια της νότας της 8ης Ιουνίου. Είχε κατορθώσει να μη αφήση τίποτε εις τα πόδια του εις τον τόπον αυτόν. Είχε κατορθώσει να καταλύση κάθε ελευθερίαν, αλλά και κάθε εκδήλωσιν πολιτικού φρονήματος, πλην της δια του τύπου. Την γλώσσαν του κυβερνητικού και αυλικού τύπου γνωρίζετε όλοι κατ’ εκείνην την εποχήν. Απροκαλύπτως πλέον η ιδέα του Μοναρχισμού ανεκηρύσσετο απερικαλύπτως. Αι διαλέξεις των Φιλελευθέρων απηγορεύοντο εναντίον ρητής διατάξεως του Συντάγματος, και εις ένα μέγα κόμμα πολιτικόν, το οποίον δεν ήθελε να εισέλθη εις την Βουλήν, ημποδίζετο η επαφή αυτού μετά του λαού, έστω και δια της εν περικλείστω χώρω ενεργείας διαλέξεων. Στρατιωτική τρομοκρατία είχεν εγκαθιδρυθή. Ενθυμείσθε εις εν ρυπαρόν φύλλον τα άρθρα υπό τον τίτλον «Ανάγκη ειλικρινείας», τα οποία εδημοσίευεν εγκρίσει ή τουλάχιστον ανοχή του Υπουργείου των Στρατιωτικών, ως διερμηνεύοντα τας αντιλήψεις του στρατού. Ακούσατε τι έγραφε μία άλλη εκ των Εθνικοφρόνων εφημερίδων τότε: (Αναγινώσκει).
«Από έτους και πλέον ασχολούμεθα να πείσωμεν τας ανεπτυγμένας τάξεις, αλλά και τας πολιτευομένας τοιαύτας, περί ενός νέου παράγοντος, όστις μετά τους δύο μας πολέμους προσετέθη απαρατήρητος μεν, πραγματικώτατος όμως, εις την ενεργοποίησιν του συνταγματικού ημών πολιτεύματος. Και αυτός είναι ο στρατιωτικός παράγων. Ο νέος ούτος παράγων δεν έδωσε μόνον ζωήν και ιδιάζοντα βιταλισμόν εις τον Βασιλικόν παράγοντα, τον οποίον ο κ. Βενιζέλος εζήτησε να εκμηδενίση ή να τον περιορίση εντός των ασφυκτικών συνταγματικών σπαργάνων, εντός των οποίων του επιτρέπεται και ένας παλμός ελευθερίας μεταξύ 999 παθητικής ζωής και δουλείας. Αλλά εδημιούργησε μίαν ηθικήν μεν, πραγματικήν όμως, δύναμιν εις τον τόπον μας, ήτις αυτομάτως τρόπον τινά είναι προωρισμένη να επεμβαίνη οσάκις τα πολιτικά κόμματα φαίνωνται ανίσχυρα να προστατεύσουν τον τόπον αυτόν από κατακυλινδήματος εις πολιτικήν και πολιτειακήν αυτοκτονίαν».
 
Η κατάλυσις της ελευθερίας.
Αλλ’ έφθασεν η κατάλυσις πάσης εννοίας ελευθερίας, Κύριοι, ώστε υπό την Κυβέρνησιν των γερόντων και υπό Υπουργόν της Δικαιοσύνης τον απόντα βουλευτήν εξ Αττικής, έφθασε να απαγορεύη αυτά ταύτα τα μνημόσυνα υπέρ των νεκρών. Ακούσατε τι έγραφε μία εκ των κυριωτάτων Κυβερνητικών εφημερίδων επ’ ευκαιρία μνημοσύνου, το οποίον είχε γίνη υπέρ των σφαγιασθέντων προσφύγων της Μ. Ασίας κατά τους διωγμούς τους ανθελληνικούς του 1914: (Αναγινώσκει).
«Η διοργάνωσις μνημοσύνου υπέρ θυμάτων του αλυτρώτου Ελληνισμού υπό του συλλόγου του μη εκπροσωπούντος τα φρονήματα του προσφυγικού πληθυσμού, προδήλως απέβλεπεν εις απόπειραν, μωράν βεβαίως, ανταρσίας εναντίον του καθεστώτος».
Το μνημόσυνον εις την εκκλησίαν υπέρ των θυμάτων των διωγμών είναι απόπειρα ανταρσίας, απλώς και μόνον διότι υπενθυμίζει τας καταστροφάς των ομογενών μας. (Αναγινώσκει). «Είτε ανεπιγνώτως, είτε εν επιγνώσει απετολμήθη τοιαύτη απόπειρα, φυσικόν ήτο να προκαλέση δικαίαν εξέγερσιν του λαού, όστις προσήλθεν εις τον ναόν του Αγίου Κωνσταντίνου δια να συμμερισθή τον πατριωτικόν πόνον των αδελφών του. Η εκμετάλλευσις και αυτής ακόμη της θρησκείας και των ιερών τόπων υπό των οργάνων του Βενιζελικού κόμματος δικαίως εξώργισε τον Αθηναϊκόν λαόν, όστις θα ετιμώρει σκληρώς τους εκμεταλλευτάς του πατριωτικού πόνου, εάν εγκαίρως η αστυνομία δεν ελάμβανε τα προσήκοντα μέτρα». Αλλά και το μνημόσυνον του Παλαιολόγου, διεξαγόμενον από εικοσαετίας, αν δεν απατώμαι, εθεωρήθη κατά το έτος εκείνο ως απόπειρα κατά του καθεστώτος, διότι υπενθύμιζεν εις ημάς ώρας και τόπους τους οποίους είχομεν αποκηρύξη.
     Ο εμπορικός κόσμος των Αθηνών δι’ υπομνήματός του προς τον αρχηγόν των Φιλελευθέρων είχε δηλώσει ότι εξηκολούθει περιβάλλων αυτόν δια της εμπιστοσύνης την οποίαν ανέκαθεν είχεν επιδείξει προς αυτόν. Η Κυβέρνησις των σωτήρων διενήργησεν ανταναφοράν εκ μέρους των εμπορευομένων, όπως τους ονόμαζον, δια να είπουν τι; Η αναφορά απηυθύνετο προς τον Βασιλέα και έλεγε : (Αναγινώσκει). «Μόνη η υπό του Βασιλέως Εθνική εκπροσώπησις είναι ακραιφνώς πατριωτική και ανεπηρέαστος από υπολογισμούς του πολιτικού και κομματικού συμφέροντος ομάδων και ατόμων». Και περαιτέρω, βλασφημίαι συνταγματικαί: (Αναγινώσκει). «Υπέρ πάντα νόμον και υπέρ παν πολίτευμα τάσσομεν πάντες το συμφέρον του λαού, του όλου Έθνους και της Ελληνικής πατρίδος, την σωτηρίαν αυτής και το εθνικόν μέλλον, όπερ αναθέτομεν εις τας δεξιάς χείρας του Μεγάλου Βασιλέως μας, όστις είναι ο αληθής πατήρ και ο μόνος κύριος εις τον ιδικόν μας Ελληνικόν οίκον». Αυτάς τας αντιλήψεις διετύπουν, Κύριοι, πρώτον μεν δια να επιρρίπτωνται ανάνδρως πολιτικαί ευθύναι εις τον Βασιλέα, δεύτερον δε ίνα προσφέρηται θυμίαμα προς τον Βασιλέα, αναγνωριζομένου τούτου ως κυρίου του σπιτιού μας. Άλλη εφημερίς, εκ των εγκύρως διερμηνευουσών τας ιδέας τότε των Γερόντων, εξηγούσα διατί ο Βασιλεύς δεν δεσμεύεται από την λαϊκήν ετυμηγορίαν ως προς την εφαρμοστέαν πολιτικήν, έγραφε: (Αναγινώσκει). «Διότι η γνώμη των λαών, προκειμένου περί των πολιτικών των αρχηγών, δεν εκδηλούται πάντοτε υπό συνθήκας εξασφαλιζούσας το αλάθητον αυτής, δια το πολιτικόν ίνδαλμά της, ως εάν ο λαός ωρισμένης εποχής, ως συμβαίνει τώρα με τον κ. Βενιζέλον, κατατρυχόμενος υπό ασθενείας, αντιπροσωπεύη πάντοτε το συνολικόν συμφέρον της φυλής, εις ην ανήκει, το οποίον συμφέρον δεν συμπνίγεται μόνον εις το παρόν, αλλ’ απορρέει εξ ολοκλήρου παρελθόντος και διήκει δι’ όλου του μέλλοντος της φυλής αυτής».
 
Αι Δυνάμεις υπέρ των ελευθεριών του λαού.
Βλέπετε εις ποίαν κατάπτωσιν έφθαναν οι άνθρωποι αυτοί δια να εξηγήσουν τον Μοναρχισμόν, υποστηρίζοντες ότι ημείς οι ζώντες εκάστοτε επί του εδάφους του Ελληνικού δεν ημπορούμεν να αξιώμεν ότι αντιπροσωπεύομεν και την φυλήν, διότι είναι και οι νεκροί οι προ ημών και οι μεθ’ ημάς μέλλοντες να γεννηθούν επί του αυτού εδάφους, δι’ αυτούς δε εγκυρότερος αντιπρόσωπος είναι ο Μονάρχης παρά την ψυχήν ολοκλήρου λαού. Η όλη κατάστασις, Κύριοι, η οποία είχε δημιουργηθή την εποχήν εκείνην με τους υπερπλεονάζοντας κατασκόπους, είναι η κατάστασις της τυραννίδος, της οποίας αριστοτεχνικήν εικόνα δίδει ο Αριστοτέλης εις τα Πολιτικά του. Και ούτω, Κύριοι, φθάνομεν εις την Νόταν της 8ης Ιουνίου. Δεν νομίζω αναγκαίον να ενδιατρίψω εις το ζήτημα το διεθνές, το οποίον ανεκίνησαν από της θέσεως ταύτης. Αι Δυνάμεις, ιδρύσασαι το Ελληνικόν Κράτος, το ίδρυσαν αληθώς ως Κράτος ανεξάρτητον, αλλ’ εφρόντισαν να προσθέσουν εις μεν την πρώτην πράξιν κατά την εκλογήν του Όθωνος ότι το ίδρυον ως Κράτος ανεξάρτητον μοναρχικόν, εις δε την δευτέραν πράξιν, δια της οποίας επεξέτεινον την εγγύησιν κατά την εκλογήν του Βασιλέως Γεωργίου, ότι το εγγυώνται ως Κράτος μοναρχικόν, ανεξάρτητον και συνταγματικόν. Η εγγύησις αυτή των Δυνάμεων, Κύριοι, παρέσχεν εις την Ελλάδα προστασίαν επί ένα όλον αιώνα. Ποτέ άλλοτε, πλην της παρούσης περιστάσεως, συνολική εξάσκησις των εκ της εγγυήσεως αυτής απορρεόντων δικαιωμάτων υπέρ των τριών Δυνάμεων δεν επαρουσιάσθη. Και όπως ορθότατα είπεν ο συνάδελφός μου Υπουργός επί των Εσωτερικών, εάν ουδέ καν υπήρχον τα κείμενα αυτά των συνθηκών, και εάν δεν ήσαν αυταί αι ευεργέτιδες και εγγυήτριαι και προστάτιδες Δυνάμεις της Ελλάδος, είχον δε απλώς την διεξαγωγήν του μεγάλου αυτού πολέμου με τους σκοπούς τους οποίους έχουν και ευρίσκοντο επί του εδάφους ημών και έβλεπον ένα βασιλέα, ασκούντα την αρχήν επί τη βάσει ενός δημοκρατικού συντάγματος, να μεταβάλλεται εις ένα τύραννον και να καταδιώκη εν μέγα μέρος του λαού του και να μεταβάλλη αυτόν εις δούλον, να εφαρμόζη πολιτικήν κατά της οποίας εξηγείρετο η δημοσία συνείδησις και να μη λαμβάνη υπ’ όψιν την εκδήλωσιν της λαϊκής κυριαρχίας και την ετυμηγορίαν των εκλογών και να ισχυρίζεται ότι αυτός είναι υπεύθυνος απέναντι του Θεού, νομίζετε ότι, και εάν δεν υπήρχον τα κείμενα των συνθηκών, αι Δυνάμεις αυταί δεν θα εζήτουν να ασκήσουν την ευεργετικήν επίδρασίν των υπέρ των αγωνιζομένων υπέρ της ελευθερίας; Διότι κατά παράδοξον διαστροφήν αντιλήψεων, η οποία εκινδύνευσε να δημιουργήση δύο Ελλάδας εντός του Κράτους αυτού, ο κ. βουλευτής εξ Αττικής διαμαρτύρεται, διότι φρονεί ότι η επέμβασις των Δυνάμεων ησκήθη κατά των ελευθεριών του Ελληνικού λαού, του οποίου οι κυβερνήται πρέπει να έχουν το δικαίωμα να κάμνουν όσα έκαμνεν ο κ. Σκουλούδης, να καταλύουν δηλαδή πάσαν ελευθερίαν και πάσαν αιδώ και πάσαν έκφρασιν γνώμης, και όταν τους παρατηρήση τις ότι κάμνουν κακά, ν’ απαντούν: Α! μη θίγεις την ελευθερίαν μου.
     Η Κυβέρνησις των γερόντων, και προ πάντων ο αρχηγός αυτής, φαίνεται ότι συνέλαβε προς στιγμήν και την ανοσίαν σκέψιν της αντιστάσεως κατά των Δυνάμεων. Ευτυχώς ο Βασιλεύς, σωφρονέστερος εν τούτω, δεν παρεσύρθη ουδέ παρά της φαινομενικής Κυβερνήσεώς του, της των γερόντων, ουδέ παρά της άλλης, της πραγματικής, εκ της οποίας άλλως τε οφείλω να εξαιρέσω κατά την περίστασιν αυτήν, ως μη δυνάμενον βεβαίως ποτέ να εισηγηθή και γνώμην αντιστάσεως, τον Γερμανοέλληνα μυστικοσύμβουλον. Τούτου η γνώμη επεκράτησε και εγένετο αποδεκτή η Νότα.
 
Ο μοναρχισμός εν συνεννοήσει με τους Βουλγάρους.
Τον κ. Σκουλούδην διεδέχθη ο κ. Ζαΐμης, αλλ’ η αληθής Κυβέρνησις παρέμεινεν η αυτή, η εμφανίσασα και την οργάνωσιν των επιστράτων και η παρατείνασα εγκληματικώς την επιστράτευσιν. Ο δε Βασιλεύς, ο τότε, παρουσίασε το λυπηρόν θέαμα της υποβιβάσεως του Στέμματος μέχρι των επιστρατικών συλλόγων, εις τα τηλεγραφήματα των οποίων επιδεικτικώς απήντα, ως εις εκείνο λ. χ. το οποίον έλεγε χαρακτηριστικώς, ότι οι τηλεγραφούντες είναι έτοιμοι παρά το πλευρόν του να πέσουν όπως συντρίψουν τους τε εξωτερικούς και εσωτερικούς εχθρούς του. Αλλά μεθ’ όλην την οργάνωσιν αυτήν, Κύριοι, και μεθ’ όλην την εμφάνισιν αυτήν του Στέμματος ως ηγουμένου του εκλογικού αγώνος κατά του κόμματος των Φιλελευθέρων, μεθ’ όλην αυτήν την εμφάνισιν, όλαι αι προεκλογικαί ενδείξεις ετεκμηρίουν ήτταν τρομεράν του μοναρχισμού. Υπελογίζετο ότι εκ των 146 βουλευτών, τους οποίους έδιδεν η Ν. Ελλάς, ούτε ένα ίσως θα εκέρδιζεν ο μοναρχισμός. Από δε την Π. Ελλάδα εις μεν την Λάρισσαν ουδένα επίσης ήλπιζεν, εις δε την Αττικήν δεν είχε να ελπίζη ουδέ πλειοψηφίαν, εις την Αχαιοήλιδα ομοίως ουδέ πλειοψηφίαν· δεν εννοώ ότι το κόμμα των Φιλελευθέρων θα έφερε πλήρεις τους συνδυασμούς, αλλά θα εκέρδιζεν εν Αττική μεν τα 3/4 των εδρών, εν Αχαιοήλιδι δε τας ημισείας τουλάχιστον. Πλειοψηφίαν δεν θα είχεν ούτε εις την Κεφαλληνίαν, ούτε εις την Ζάκυνθον, ούτε εις τας Κυκλάδας, θα ηδύνατο δε ασφαλώς να επιτύχη εις Αρκαδίαν, Λακωνίαν, και θα έφερε πλειοψηφίαν εις την Αργολιδοκορινθίαν και Φθιωτιδοφωκίδα, ενώ εις τας λοιπάς επαρχίας θα διεξήγετο ο αγών επί ίσοις όροις. Υπό τοιούτους όρους το αποτέλεσμα των εκλογών θα έφερε 200 περίπου φιλελευθέρους κατά 100 αντιφιλελευθέρων βουλευτών. Αυτή ήτο η εικών την οποίαν παρουσίαζε κατά την εποχήν εκείνην η μελέτη της εκλογικής καταστάσεως εν Ελλάδι, και τότε προσήλθον επίκουροι οι Βούλγαροι εισβαλόντες και εις την Αν. και την Δυτ. Μακεδονίαν, δια να καταστήσουν την εν Μακεδονία εκλογήν αδύνατον. Δεν έχω απόδειξιν, και ούτε δύναμαι να είπω ότι ειλικρινώς πιστεύω, ότι τους εκάλεσαν οι Σωτήρες και δια τούτο εισήλθον· αλλ’ η πορεία των πραγμάτων ήτο τοιαύτη, ώστε να μη αποκλείεται η υπόνοια, ή μάλλον η πιθανότης, ότι εξεφράσθη επιθυμία, ήτις συνέπεσε και με το στρατιωτικόν συμφέρον των Βουλγάρων, να εισέλθουν ούτοι εις την Αν. και Δυτ. Μακεδονίαν. Μήπως απέκρυπτον οι Σωτήρες κατά την εποχήν εκείνην την ευχήν και την ελπίδα του να φθάσουν οι Βούλγαροι μέχρι της Κοζάνης και της Λαρίσσης, και διατί όχι μέχρις Αθηνών;
     Αλλ’ εάν, Κύριοι, δεν έχω στοιχεία δια να αποδείξω την κατηγορίαν, ούτε δύναμαι να διατυπώσω μετά πεποιθήσεως ότι ούτοι προσεκάλεσαν τους Βουλγάρους, διετύπωσα ήδη την αποδεδειγμένην κατηγορίαν, ότι καθ’ ον χρόνον συνεφώνησαν την παράδοσιν του Ρούπελ δεν επέμειναν να συμφωνήσουν τουλάχιστον ότι δεν θα προήλαυνεν ο Βουλγαρικός στρατός εις Αν. Μακεδονίαν. Μόνον δε αφού επήλθεν η εισβολή εις την Αν. Μακεδονίαν και ήρχισαν αμέσως οι Βουλγαρισμοί εκείνοι, τους οποίους περιγράφει η εν τη Λευκή Βίβλω δημοσιευομένη αναφορά του τότε ανωτέρου διοικητού της Χωροφυλακής εν Μακεδονία, η δε δημοσία γνώμη ήρχισε συγκινουμένη, απετάθησαν οι εν Αθήναις ασκούντες την Γερμανικήν πολιτικήν προς το Βερολίνον, ζητούντες κάποιαν βοήθειαν, δια να μη εισέλθουν οι Βούλγαροι τουλάχιστον εις τας Σέρρας, Δράμαν και Καβάλλαν, δια να μετριασθή, ούτω κατά το δυνατόν η συγκίνησις της κοινής γνώμης. Και το Γερμανικόν στραταρχείον παρέσχεν αυτό το ψίχουλον εις ανταμοιβήν όλων των υπηρεσιών τας οποίας είχε λάβη εξ Αθηνών και εδόθη έγγραφον του Μίρμπαχ βεβαιούν, ότι δεν θα εισήρχοντο τα Βουλγαρικά στρατεύματα ούτε εις την Δράμαν, ούτε εις την Καβάλλαν, ούτε εις τας Σέρρας, εις ουδεμίαν δηλαδή των πόλεων της Αν. Μακεδονίας. Το έγγραφον δεν το είδα, το έγγραφον το είδεν ο συνάδελφός μου Υπουργός επί των Εξωτερικών· το έγγραφον αναφέρεται εις το πρωτόκολλον του Υπουργείου των Εξωτερικών, αλλά δεν ανευρίσκεται. Δεν υποθέτω βέβαια ότι η εξαφάνισίς του οφείλεται εις δόλον, ούτε υπόνοια καν ημπορεί περί τούτου να διατυπωθή· υπάρχει, άλλως τε, εις το πρωτόκολλον το περιεχόμενον αυτού εν περιλήψει, προκύπτει δε και εκ μεταγενεστέρου εγγράφου, το οποίον υπάρχει εις την Λευκήν Βίβλον. Αλλ’ ενώ δίδονται αι υποσχέσεις αυταί και ο κ. Ζαΐμης, με την αφέλειαν δια την οποίαν τον μέμφομαι, έσπευσε να στηριχθή εις τας διαβεβαιώσεις αυτάς, δια να αποτρέψη τους κατοίκους της Καβάλλας να αποκομίσωσι τα καπνά των, εκατομμυρίων αξίας, τα οποία είχον εκεί, λέγων εις αυτούς ότι δεν έχομεν κανένα φόβον διότι έχομεν τας επισημοτέρας διαβεβαιώσεις, η εκ των διαβεβαιώσεων τούτων ασφάλεια δεν διήρκεσε περισσότερον απ’ ό,τι διαρκούσι τα ρόδα. Και ό,τι Κύριοι, είναι χαρακτηριστικόν εις την προκειμένην περίστασιν είναι ότι, ότε διεμαρτυρόμεθα προς την Γερμανίαν δια την αθέτησιν της υποσχέσεως αυτής, της εγγράφου, Κύριοι, της κατηγορηματικής, ότι δεν θα εισήρχοντο οι Βούλγαροι εις τας τρεις πόλεις της Ανατολικής Μακεδονίας, μας εδίδετο η επομένη εκπληκτική απάντησις : (Αναγινώσκει).
«Ο Κόμης von Mirbach Hartt προς τον κ. Αλ. Ζαΐμην.
Κύριε Πρόεδρε,
Αναφερόμενος εις τας ανακοινώσεις, εις ας ο κ. Καρατζάς ευηρεστήθη να προβή, εξ ονόματος Υμών, την παρελθούσαν Τρίτην, έχω την τιμήν να φέρω εις γνώσιν της Υμετέρας Εξοχότητος, ότι η κατάστασις εν τω διαμερίσματι της Καβάλλας μετεβλήθη έκτοτε, εκ του γεγονότος ότι τα Ελληνικά στρατεύματα παρέδωκαν οικεία αυτών βουλήσει τα φρούρια και τας πυροβολαρχίας, περί ων πρόκειται, εις τους Βουλγάρους».
     Έγγραφον, Κύριοι, αποτελούν νέον ράπισμα κατά της ευπιστίας των Σωτήρων, και δεικνύον τίνα αξίαν έχουν αι Γερμανικαί υποσχέσεις. Ενώ παραπονούμεθα διότι αφήκαν εναντίον γραπτών υποσχέσεων να εισέλθουν οι Βούλγαροι, μας απαντούν: «Δεν έχετε δικαίωμα να παραπονήσθε, αυτοί δεν εισήλθον δια της βίας, σεις παρεδόθητε μόνοι σας». Και δεν δύναμαι επ' αυτού του σημείου να είπω ότι πράγματι παρεδόθημεν μόνοι μας· παρεδόθημεν διότι πειθόμενοι εις τας υποσχέσεις αφήσαμεν να μας περισφίξουν οι Βούλγαροι και να γίνωμεν υποχείριοί των. Ώστε υπάρχει εδώ μία περιφρόνησις προς τας εγγράφους υποσχέσεις, μία επανάληψις της αντιλήψεως περί κουρελοχάρτου των συνθηκών, εις πάσαν περίστασιν κατά την οποίαν τα συμφέροντα της Γερμανίας, τα οποία πρέπει να είναι υπεράνω πάντων, αντιτίθενται εις τας δοθείσας υποσχέσεις.
 
Η παράδοσις της Καβάλλας. Η αιχμαλωσία του Ελληνικού στρατού.
 
     Αλλ’ ομιλών περί της παραδόσεως της Καβάλλας και του πολεμικού υλικού του αφθόνου, το οποίον ευρέθη εκεί, έχω να διατυπώσω εν άλλο κεφάλαιον κατηγορίας, το οποίον ελπίζω ότι η επιτροπή των βουλευτών, η οποία ασχολείται εις την σύνταξιν της προτάσεως του κατηγορητηρίου, δεν θα παρίδη επίσης. Αφού απεστρατεύσαμεν τον στρατόν, μη θέλοντες εξ αρχής να τηρήσωμεν μερικήν επιστράτευσιν και μη αποπειραθέντες καν να ίδωμεν αν ήτο δυνατόν να κρατήσωμεν μερικήν επιστράτευσιν μετά την νόταν της 8 Ιουνίου, αφήκαμεν δε αφύλακτον την Ανατολικήν Μακεδονίαν, ενώ εγνωρίζαμεν ότι ο κληρονομικός μας εχθρός ήτο επιστρατευμένος, όχι πλέον προ των συνόρων μας, αλλά και εντός αυτών, διατί οι άνθρωποι του Επιτελείου δεν διέθετον και ολίγον τινά χρόνον προς άσκησιν των καθηκόντων, τα οποία ακριβώς ήσαν εμπεπιστευμένα εις αυτούς, δια να σκεφθούν και εισηγηθούν προς τον Υπουργόν των Στρατιωτικών και την Κυβέρνησιν, ότι, την στιγμήν καθ’ ην απεσύρομεν τον στρατόν ημών από το μέρος εκείνο, ήτο αδύνατον να αφήσωμεν πολεμικόν υλικόν παρά τα σύνορά μας απέναντι εχθρού επιστρατευμένου και έχοντος τον στρατόν του εις εμπόλεμον δύναμιν; Πώς αυτή η στοιχειωδεστέρα σκέψις δεν επήλθεν εις τον νουν των επιτελών και του υπουργού των Στρατιωτικών;
     Και ούτω, Κύριοι, εχάσαμεν, εκτός των άλλων, το 1/5 του υλικού της επιστρατεύσεώς μας, εν πολλοίς δε ως προς το πυροβολικόν πολύ μεγαλειτέραν αναλογίαν, εχάσαμεν δε πλην τούτου βαρέα πυροβόλα εις αριθμόν μεγάλον, ή σχεδόν ολόκληρον το ποσόν των βαρέων πυροβόλων μας, τα οποία είχομεν εκεί συγκεντρώσει δια τον εξοπλισμόν των φρουρίων της Καβάλλας.
     Αλλ’ αν το πολεμικόν τούτο υλικόν η τύφλωσις των τότε υπευθύνων άφησε να καταλάβη ο κληρονομικός εχθρός, αλλά τον στρατόν ημών, εν ολόκληρον Σώμα στρατού, δεν μου λέγετε παρακαλώ, οι υπεύθυνοι της πολιτικής εκείνης της εγκληματικής, πώς κατωρθώθη ο στρατός αυτός να ευρεθή αιχμάλωτος εις την Γερμανίαν; Τίνι δικαίω οι Γερμανοί εκράτησαν ως αιχμάλωτον εν Σώμα στρατού Ελληνικού, ο οποίος την στιγμήν εκείνην, πιεζόμενος υπό των Βουλγάρων, περισφιγγόντων την πόλιν, εζήτησε προστασίαν παρ’ αυτών; Μήπως ήμεθα εχθροί και ευρισκόμεθα εις πόλεμον προς αυτούς δια να μας καταστήσουν αιχμαλώτους; Και τούτο μόνον, ύστερον από τας παρασχεθείσας προς αυτό εκπληκτικάς υπηρεσίας, δύναται να εξηγήση την περιφρόνησιν, την δικαίαν, ην ησθάνετο το Κράτος το μιλιταριστικόν προς το κράτος το ιδικόν μας, προς το κράτος των Σωτήρων.
     Αλλά ποία υπήρξεν η στάσις των κυβερνητών της εποχής εκείνης απέναντι της παραβιάσεως των θεμελιωδεστέρων κανόνων του διεθνούς δικαίου, αλλά και του ανθρωπισμού αυτού, όταν ο στρατός του Κάιζερ συνελάμβανεν αιχμαλώτους στρατιώτας του Γερμανού στρατάρχου, όστις είχε κάμει το παν ίνα εξυπηρετήση αυτόν επί θυσία των Ελληνικών συμφερόντων;
 
Ο Γερμανός στρατάρχης Βασιλεύς επιδοκιμάζει το Ελληνικόν όνειδος.
     Κύριοι, δεν υπάρχει εις τα αρχεία ούτε του Υπουργείου των Εξωτερικών ούτε του Υπουργείου των Στρατιωτικών, δεν υπάρχει ουδέ ίχνος καν διαμαρτυρίας, η οποία να ετολμήθη να διατυπωθή κατά της παραδόξου αυτής αιχμαλωσίας ενός σώματος Ελληνικού στρατού. Δεν υπάρχει ίχνος ενεργείας δια να ζητήσουν να μας αποδώσουν τον αιχμαλωτισθέντα στρατόν μας. Το μεν υλικόν πολέμου μας το επήραν οι Βούλγαροι, θα έπρεπε δε να ήσαν μωροί να το ζητήσουν από τον Φερδινάνδον να τους το επιστρέψη. Αλλά τον στρατόν μας, 8.000 στρατού, τον οποίον μετέφεραν εις Γερμανίαν λόγω μεν δια να τον ξενίσουν, πράγματι δε δια να τον κρατήσουν αιχμάλωτον εις Γκίρλιτς, διατί δεν ειργάσθη η Κυβέρνησις των Σωτήρων δια να επιτύχη την απελευθέρωσίν του; Και διατί ο τότε Έλλην Βασιλεύς, ή μάλλον ο τότε Βασιλεύς των Ελλήνων και Γερμανός στρατάρχης, δεν απηυθύνετο εις τον Κάιζερ, τον γυναικάδελφόν του, δια να του αποδώση τον στρατόν; Διατί δεν του έλεγε: «Μήπως είμαι εις πόλεμον μαζί σου; Μήπως δεν εξυπηρέτησα τα Γερμανικά συμφέροντα; Διατί κρατείς τον στρατόν μου αιχμάλωτον;» Νομίζω ότι το σημείον τούτο είναι εκ των πλέον μαύρων σελίδων της ιστορίας των δύο τελευταίων ετών. Οι άνθρωποι αυτοί δεν διεμαρτυρήθησαν δια την παρά πάντα νόμον αιχμαλωσίαν στρατού, διότι έχαιρον βλέποντες αφανιζομένην την Ελλάδα. Αυτοί θα εύχοντο να γείνη αιχμάλωτος και ο άλλος Ελληνικός στρατός, δια να είναι βέβαιοι, ως είπον, ότι με οιανδήποτε τροπήν των πραγμάτων η Ελλάς θα ήτο άοπλος και ανίκανος προς προάσπισιν εαυτής και βλάβην των Γερμανικών συμφερόντων. Θα σας παρακαλέσω να μου επιτρέψετε, πριν ή εγκαταλείψω την ζοφεράν ταύτην σελίδα, δια να σας αποδείξω πόσον αποτελεσματική υπήρξεν η όλη εργασία προς καταστροφήν του φρονήματος ενός μέρους του Ελληνικού λαού, να σας αναγνώσω τι έγραφε την επιούσαν της εισβολής των Βουλγάρων εις Ανατολικήν Μακεδονίαν και της εξόδου των πληθυσμών ήτις εγένετο προς την Δυτικήν Μακεδονίαν, την οποίαν περιγράφει τόσον τραγικώς το έγγραφον του Ανωτέρου Διοικητού της Χωροφυλακής Μακεδονίας το δημοσιευόμενον εις την Λευκήν Βίβλον, να σας αναγνώσω τι έγραψεν εν των οργάνων της τότε Κυβερνήσεως:
     «Όλα τα τραγικά φαινόμενα έχουν και την κωμικήν των όψιν. Ούτω και η Γερμανοβουλγαρική εισβολή εις Μακεδονίαν. Ενώπιον εισελαυνόντων ξένων φεύγουν πανταχόθεν και έκφρονες εκ τρόμου προς την Θεσσαλονίκην όλοι οι κατάσκοποι, οι καταδόται, οι χαφιέδες, οι αυτοσχέδιοι έμποροι, όλα αυτά επί τέλους τα Βενιζελικά καθάρματα, τα παράσιτα του Γαλλικού στρατηγείου, τα οποία σκορπισθέντα εκ Θεσσαλονίκης προς όλας τας διευθύνσεις επίεζον και ετυράννουν τους Μακεδονικούς πληθυσμούς. Η φανταστική εις τρέξιμον φυγή των φαίνεται ότι είναι εξόχως κωμικόν θέαμα».
Οι Έλληνες της Ανατολικής και Δυτικής Μακεδονίας φεύγοντες προ της καθόδου των Βουλγάρων εχαρακτηρίζοντο με αυτά τα χρώματα!
Ούτε οι Βούλγαροι, Κύριοι, είχον χαρακτηρίσει την παρόμοιον φυγήν του 1913 των πληθυσμών ως «εξόχως κωμικόν θέαμα»· τραγικόν το εθεώρουν και αυτοί. Και οι Βουλγαροέλληνες των Αθηνών, διαφθαρέντες, ως διεφθάρησαν, από την τυραννίδα, κατώρθωσαν να χαρακτηρίσουν ως εξόχως κωμικόν θέαμα την φυγήν των πληθυσμών εκείνων. Και ωνόμασαν τους φεύγοντας καθάρματα, ανήκοντα εις μίαν μόνον πολιτικήν μερίδα.
 
Πολλοί Βουλευταί. Να διακόψωμεν 5 λεπτά.
 
ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται η συνεδρίασις επί 5 λεπτά.
 
Μετά την διακοπήν.
 
ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Επαναλαμβάνεται η συνεδρίασις. (Ώρα 4 μ.μ.).
 
Ο κ. Ελ. Βενιζέλος έχει τον λόγον.
     ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Κύριοι Βουλευταί. Εφ’ όσων είπα τελευταίως θα μου συγχωρήσετε μίαν επανόρθωσιν. Ο τότε υπουργός των Εξωτερικών κ. Καραπάνος επί της Κυβερνήσεως Καλογεροπούλου έκαμε διάβημα προς την Γερμανικήν Κυβέρνησιν δια την απόδοσιν του παραδοθέντος στρατού μας. Η Γερμανική Κυβέρνησις απήντησεν ότι τον στρατόν αυτόν θεωρεί ως «internée», υπό περιορισμόν. Γνωρίζετε ότι, αν εν πολέμω ο στρατός ενός των εμπολέμων κρατών εισέλθη εις το έδαφος κράτους ουδετέρου, έχει καθήκον το ουδέτερον κράτος να τον περιορίση. Ο κ. Καραπάνος ανταπήντησεν ότι το πράγμα ήτο παράδοξον, διότι μέχρι τούδε εγνώριζεν ότι εμπόλεμος στρατός κρατείται υπό ουδετέρου κράτους ως «internée», όχι δε και ουδέτερος στρατός υπό εμπολέμου.
Τα πράγματα έμειναν εις αυτό το σημείον.
Παραμένει δε η απορία, πώς δεν κατώρθωσεν ο Γερμανός στρατάρχης, όστις ήτο και Βασιλεύς των Ελλήνων, πώς δεν κατώρθωσεν, απευθυνόμενος απ’ ευθείας εις τον Γερμανόν Αυτοκράτορα, να επιτύχη την απελευθέρωσιν του Ελληνικού στρατού. Και μεταβαίνομεν εις την έξοδον εκ της ουδετερότητος της Ρουμανίας.
Α. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Κ. Πρόεδρε, παρακαλώ.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ο κ. Καραπάνος έχει τον λόγον.
Α. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Γνωρίζω ότι επί του ζητήματος αυτού δεν υπήρχεν ωρισμένη απάντησις, και ότι τότε εξηκολούθησαν αι διαπραγματεύσεις με την Γερμανικήν Κυβέρνησιν, η οποία δεν ηρνήθη την απόδοσιν, αλλά υπό όρους τινάς.
Ν. ΠΟΛΙΤΗΣ. Και η ανάμνησις η ιδική μου επί του ζητήματος δεν είναι διαυγής.
 
Η έξοδος της Ρουμανίας.
     ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Το αποτέλεσμα είναι ότι τα στρατεύματα δεν επανήλθον και ότι, αφού έφυγεν η Κυβέρνησίς σας, η Κυβέρνησις Λάμπρου δεν έκαμεν ουδέν διάβημα περί τούτου.
Και φθάνομεν ούτω εις την έξοδον εκ της ουδετερότητος της Ρουμανίας. Όλοι ενθυμείσθε ότι έλεγαν οι περί το Επιτελείον, οι αποτελούντες δηλαδή την αληθή Κυβέρνησιν, ότι, όταν αποφασίση να εξέλθη η Ρουμανία, τότε θα εξέλθωμεν και ημείς εκ της ουδετερότητος. Και όμως τα πράγματα απέδειξαν ότι, και αφού η Ρουμανία εξήλθεν, ημείς επ’ ουδενί λόγω εννοούσαμεν να εξέλθωμεν, διότι είχομεν ρητήν υπόσχεσιν δώση να μη εξέλθωμεν. Απευθύνομαι τότε προς τον κ. Ζαΐμην δια να δηλώσω προς αυτόν ότι, μετά την έξοδον της Ρουμανίας εκ της ουδετερότητος, η οποία αίρει και το τελευταίον επιχείρημα των περί το Επιτελείον, μετά, προ παντός, την εισβολήν των Βουλγάρων εις την Μακεδονίαν, μετά την αιχμαλωσίαν του στρατού μας, μετά την αθέτησιν της εγγράφου υποσχέσεως της Γερμανίας, ότι δεν θα εισέλθουν οι Βούλγαροι εις Σέρρας, Δράμαν και Καβάλλαν, εγώ θεωρώ ότι αίρονται πλέον οι όροι, οι οποίοι με συνεκράτησαν έως τότε από της αναλήψεως του αγώνος κατά του δεσποτισμού.
Διεμήνυσα επομένως εις τον κ. Ζαΐμην ότι τον εξουσιοδοτώ να ανακοινώση προς τον Βασιλέα, ότι, αν και υπ’ αυτούς τους όρους εμμείνη εις την αυτήν πολιτικήν, εγώ είμαι αποφασισμένος ουχί να αναλάβω αγώνα εσωτερικόν, αγώνα εμφυλίου πολέμου, αλλά να προβώ εις τον διχασμόν του Κράτους και να ζητήσω να με ακολουθήση το μέρος, το οποίον ήτο διατεθειμένον να αντιμετωπίση τας αναγκαίας θυσίας, δια να αποτραπώσιν οι κίνδυνοι, τους οποίους εδημιούργησεν η Γερμανική πολιτική. Ο κ. Ζαΐμης συνωμίλησε μετά του Βασιλέως, επειδή δε κατά τας πρώτας ημέρας η εντύπωσις εκ της εισβολής, ιδίως των Βουλγάρων εις την Καβάλλαν, και εκ της εξόδου της Ρουμανίας ήτο ζωηρά, ο Βασιλεύς, κατά τας πρώτας ημέρας, ενόμισεν ότι ήτο καλόν να κερδίση ολίγον χρόνον.
     Δια τούτο εξουσιοδότησε τελικώς, όχι αρχήθεν, αλλά μετά τέσσαρας ή πέντε ημέρας, τον κ. Ζαΐμην να μου ανακοινώση ότι απεφάσισε να εξέλθη εκ της ουδετερότητος, ότι προς τον σκοπόν αυτόν εξουσιοδοτεί τον κ. Ζαΐμην να αρχίση διαπραγματεύσεις μετά των Δυνάμεων της Συνεννοήσεως περί των όρων της εξόδου. Αρχικώς εζήτησε να οχυρωθή όπισθεν των εκλογών, τας οποίας ήθελε να διεξαγάγη τότε δια να κερδίση δύο μήνας καιρόν. Ετέθη κατά μέρος αυτό - δεν ήτο δυνατόν ποτέ να γίνουν εκλογαί με τους Βουλγάρους εις την Μακεδονίαν. Εξουσιοδοτήθη λοιπόν να προβή ο κ. Ζαΐμης εις τας αναγκαίας διαπραγματεύσεις και να με κρατή ενήμερον, όχι βέβαια ως αρχηγόν της πλειονοψηφίας, την οποίαν δεν μου ανεγνώριζεν, αλλά ως αρχηγόν μεγάλου πολιτικού κόμματος, του οποίου διερμήνευεν αυτήν την πολιτικήν.
     Δεν παρήλθον παρά ολίγαι ημέραι και όταν η ορμή η πατριωτική αξιωματικών τινων εν Μακεδονία, οδηγουμένων υπό της καρδίας και του πατριωτισμού, αλλ’ ουχί υπό του πολιτικού νου, ήγαγεν αυτούς προώρως εις το κίνημα της Θεσσαλονίκης, αποτέλεσμα δε του κινήματος αυτού υπήρξεν ότι ολόκληρος η εν Θεσσαλονίκη εδρεύουσα ενδεκάτη Μεραρχία δεν ηθέλησε να μετάσχη του κινήματος και οι αξιωματικοί αυτής ελθόντες εις τας Αθήνας ενεφανίσθησαν ενώπιον του Βασιλέως, όταν αυτά εγένοντο, ο δε τότε Βασιλεύς υπέθεσεν ότι η συγκίνησις της κοινής γνώμης ήτο παροδική και δεν υπάρχει ουδείς λόγος να μεταβάλωμεν πολιτικήν, απεφάσισε κατ’ αθέτησιν της υποσχέσεως, της δοθείσης πλέον δια του κ. Ζαΐμη, να επανέλθη και πάλιν εις την παλαιάν πολιτικήν.
     Ούτω ο κ. Ζαΐμης απεμακρύνθη και ήλθεν εις την αρχήν η υπό τον κ. Καλογερόπουλον Κυβέρνησις. Εγνώριζα ότι η Κυβέρνησις του κ. Καλογεροπούλου ήρχετο με πρόγραμμα να συνεχίση, εάν ήτο δυνατόν, τας συνεννοήσεις μετά των Δυνάμεων της Αντάντ προς έξοδον της Ελλάδος εκ της ουδετερότητος. Αλλ' εγνώριζα ασφαλώς πλέον ότι και ο κ. Καλογερόπουλος θα έπιπτε θύμα της πραγματικής Κυβερνήσεως και ότι θα εχρησίμευε μόνον δια να ποικίλλωνται τα καθ' ημάς, ενώ κατ’ ουσίαν δεν επρόκειτο να γίνη ουδεμία μεταβολή εις την πολιτικήν της Ελλάδος. Και τότε απεφάσισα να γίνω επαναστάτης.
 
Η απόφασις δια το Εθνικόν Κίνημα.
     Κύριοι, δεν έχω ανάγκην να εξηγήσω εις υμάς ποία πάλη και πόσον μακρά και πόσον περιπετειώδης διεξήχθη εν τη ψυχή μου, πριν ή αποφασίσω να γίνω και πάλιν επαναστάτης, να γίνω αρχηγός κινήματος επαναστατικού.
     Η ανθρωπίνη αδυναμία, από την οποίαν κανείς μας δεν είναι απηλλαγμένος, αφού και ο Θεάνθρωπος ακόμη προ του σταυρού ευρεθείς κατελήφθη υπ’ αυτής, η ανθρωπίνη αδυναμία με ώθει προς την ιδέαν ότι, εκτελέσας το καθήκον μου όσον ηδυνάμην, πράξας ό,τι ήτο δυνατόν εντός των κειμένων νόμων, ίνα σώσω το Κράτος από την καταστροφήν προς την οποίαν εφέρετο, ηδυνάμην να θεωρήσω ότι εξεπληρώθη πλήρως το καθήκον μου, τόσω μάλλον, καθόσον είχα την συναίσθησιν ότι είχα προσφέρει κάποιας υπηρεσίας εις τον τόπον υπερβαινούσας τον μέσον όρον των υπηρεσιών, τας οποίας κάθε πολίτης είναι υποχρεωμένος να προσφέρη εις την πατρίδα του, και επομένως ότι ηδυνάμην να αρκεσθώ εις τούτο, αφού η πολιτεία των αντιπάλων έφερε τα πράγματα μέχρι λύσεως, η οποία θα έφερε την πλήρη επαλήθευσιν των προβλέψεών μου. Ήσαν και άλλοι λόγοι, πλην της ανθρωπίνης αυτής αδυναμίας, οι οποίοι με έκαμναν να ενδοιάζω.
     Μη γινόμενος δια πρώτην φοράν επαναστάτης, αλλά δια πολλοστήν - δεν ενθυμούμαι τον αύξοντα αριθμόν (παρατεταμένα χειροκροτήματα) εγνώριζα πόσον επικίνδυνον πράγμα είναι αι επαναστάσεις, ποίος είναι ο διηνεκής κίνδυνος, να εκφυλισθώσιν αύται εις αναρχίαν, εντός της οποίας οι σκοποί της επαναστάσεως δεν δύνανται φυσικά παρά να ναυαγήσουν. Απέβλεψα, εξ άλλου, εις την ηλικίαν μου, η οποία πλέον δεν ήτο η ηλικία η συνήθης δια τους επαναστατικούς αγώνας. Με εφόβιζαν επί πλέον τα αποτελέσματα της δηλητηριάσεως, την οποίαν είχε φέρει εις την ψυχήν μέρους του λαού η Γερμανική προπαγάνδα, και ήτο φυσικόν να λέγω: ας θεωρήσω ότι το καθήκον μου ήτο να πράξω ό,τι ήτο επιβεβλημένον εντός των νόμων και ότι υπ’ αυτούς τους όρους δεν ήτο καθήκον μου να προβώ και περαιτέρω, καταλύων δηλαδή τους υπάρχοντας νόμους, καταλύων την θεσπισμένην κατάστασιν, δια να φροντίσω να δημιουργήσω μίαν νέαν κατάστασιν, δια της οποίας να φροντίσω να αντιμετωπίσω την επερχομένην καταστροφήν.
     Μίαν ημέραν, Κύριοι, με επεσκέφθη εις εκ των νυν συναδέλφων μου, ο οποίος είναι εις εκ των μεγάλων εργατών της παραγούσης πλούτον Ελλάδος, της ναυτιλλομένης Ελλάδος. Ήτο ούτος εκ των ανθρώπων, οι οποίοι συχνότερον με επεσκέπτοντο, δια να με ωθούν εις ενέργειαν. Με επεσκέφθη λοιπόν, και χωρίς να φαίνεται ότι απέβλεπεν εις ωρισμένον σκοπόν, μου διηγήθη, μίαν ομιλίαν, την οποίαν του έκαμνε προ μικρού ο κουρεύς του. Κατά τον εν λόγω συνάδελφόν μου, ο κουρεύς του ήτο τρομερά Βενιζελικός. Του έλεγε δε:
«Κύριε Εμπειρίκε, ημείς εδώ οι απλοί άνθρωποι λέγομεν ότι έχει μίαν μεγάλην ευθύνην, εκτός του Βασιλέως, και ο Βενιζέλος».
Επί ερωτήσει δε του κ. Εμπειρίκου κατά τι ευθύνεται ο Βενιζέλος, ο οποίος διαμαρτύρεται, φωνάζει, σχίζεται, ο κουρεύς απήντησε:
«Μα, ο Βενιζέλος μας λέγει ότι πηγαίνομεν εις καταστροφήν. Α, λοιπόν, αφού πηγαίνομεν εις καταστροφήν, διατί να μη εμποδίσωμεν αυτό το πράγμα;»
Του λέγει ο κ. Εμπειρίκος: «Και διατί δεν κυττάζετε να το εμποδίσετε;»
«Πώς είναι δυνατόν να το κάμωμεν;» του απαντά ο κουρεύς. «Εφ’ όσον Βενιζέλος υπάρχει και ζη, δεν δυνάμεθα να κάμωμεν τέτοιο πράγμα. Διότι ο καθένας σκέπτεται ότι, αφού ο Βενιζέλος, που βλέπει καλύτερα τα πράγματα, κάθεται ήσυχος, θα πη πως τίποτε δεν μπορεί να γενή. Ενώ, αν έλειπε ο Βενιζέλος, τότε εμείς οι άλλοι, ο λαός, θα εκυττάζαμε πώς μπορούσαμε να σώσωμε τον τόπο από την καταστροφή».
Η ομιλία αυτή δεν φαίνεται, Κύριοι, έχουσα μεγάλην σημασίαν.
     Και όμως είμαι υποχρεωμένος να σας ομολογήσω ότι υπήρξε δι’ εμέ συγκλονιστική η εξ αυτής εντύπωσις. Και, μόλις έφυγε ο συνάδελφός μου, έλεγα κατ’ εμαυτόν ότι πράγματι ο κουρεύς αυτός ομιλεί σωστά, και οι ενδοιασμοί μου όπως εκπληρώσω μέχρι τέλους το καθήκον μου, γινόμενος και επαναστάτης, πρέπει να λείψουν, διότι ήτο δυνατόν να οφείλωνται εις εγωιστικά καθαρώς ελατήρια. Έλεγα εις τον εαυτόν μου:
«Κύριε, έχων συ συγκεκομισμένον εκ πολλών αγώνων και πολλών επιτυχιών ένα κεφάλαιον όχι σύνηθες, δεν θέλεις να το διακινδυνεύσης και συλλογίζεσαι ότι είναι καλύτερον να καθήσης ήσυχος, περιμένων τα πράγματα να αποδείξουν ότι είχες δίκαιον, δια να έχης την ηθικήν ικανοποίησιν ότι προείδες τα πράγματα, και λησμονείς ότι αφίνεις ούτω μέχρι τέλους να επέλθη το κακόν, το οποίον ίσως, αν όχι βεβαίως, ηδύνασο να εμποδίσης, το οποίον πάντως σου επιβάλλεται να επιχειρήσης να εμποδίσης».
 
(Χειροκροτήματα).
 
Η νομιμόφρων στάσις του Ηγέτου.
     Εζήτησα τότε να ίδω και τον ναύαρχον Κουντουριώτην, ούτινος τας ιδέας εγνώριζα εξ ανακοινώσεων κοινών φίλων και του ιδίου κ. συναδέλφου, περί του οποίου ωμίλησα. Τον ναύαρχον Κουντουριώτην είδα όχι μόνον διατεθειμένον να μετάσχη του αγώνος, αλλά και ωθούντα εις αυτόν και λέγοντα και βεβαιούντα μετά κύρους – διότι υπήρξε μέλος μιας ή δύο των τελευταίων κυβερνήσεων των Σωτήρων, επιτεταγμένος από τον τότε Βασιλέα ως αρχηγός του στρατού και του στόλου - και πεπεισμένον ότι η Ελλάς επροδίδετο και ότι η πολιτική η ασκουμένη ήτο Γερμανική και ότι ήτο αίσχος εις ημάς και τον Ελληνικόν λαόν να δεχώμεθα αυτήν μέχρι τέλους αδιαμαρτύρητοι. Και η γνώμη αυτή του Ναυάρχου και η συνεργασία αυτού εξήλειψαν και τους τελευταίους ενδοιασμούς μου.
     Σαν χθες προ 11 μηνών ανεχώρουν εκ Φαλήρου και σαν σήμερον εκηρύττετο εν Κρήτη η επανάστασις, εις την οποίαν εδόθη χαρακτήρ ούτε αμέσου εμφυλίου πολέμου, ούτε προ παντός αντιδυναστικού κινήματος. Εφρόντισα, εν Κρήτη ακόμη, να διακηρύξω ότι είμεθα έτοιμοι και κατά την υστάτην ταύτην στιγμήν, εάν το Στέμμα θέλη να ακολουθήση την υπό του Έθνους χαραχθείσαν πολιτικήν, να γίνωμεν ουραγοί του Στέμματος. Είναι περιττόν να σας είπω, Κύριοι, ότι, τούτο πράττων και μη θέλων να δώσω αντιδυναστικόν χαρακτήρα εις το κίνημα, δεν εσκεπτόμην κομματικώς, δεν το έπραττα διότι εις τα μέρη όπου επήγαινα να κηρύξω το Ευαγγέλιον της επαναστάσεως μου εχρησίμευε τούτο. Τουναντίον όσοι με ηκολούθησαν είδον ότι, όπου κατέστελλον τας ορμάς τας αντιδυναστικάς, έρριπτον πάγον ψυχρότητος εις τας ψυχάς. Και όμως εθεώρησα ότι μου επεβάλλετο τούτο, διότι ούτε εις καμμίαν άλλην κρίσιμον εποχήν, ούτε πολύ περισσότερον εις αυτήν, ηδυνάμην να ενθυμηθώ τον αρχηγόν κόμματος τον μεριμνώντα περί του κόμματος, αλλά τον αρχηγόν κόμματος τον μεριμνώντα υπέρ των γενικών συμφερόντων του Έθνους.
 
(Χειροκροτήματα).