Σημειώσεις του Κωνσταντίνου Μάντη

Θουκυδίδη, Ιστορία: Ερωτήσεις σύγκρισης Κεφ. 75 με Κεφ. 78 & 82

Κωνσταντίνος Μάντης | Best Blogger Tips
 

Walter Bibikow


Θουκυδίδη, Ιστορία: Ερωτήσεις σύγκρισης Κεφ. 75 με Κεφ. 78 & 82
 
Κεφάλαιο 75 (πρωτότυπο κείμενο)
75 [1] Tῇ δέ ἐπιγιγνομένῃ ἡμέρᾳ Νικόστρατος ὁ Διειτρέφους Ἀθηναίων στρατηγός παραγίγνεται βοηθῶν ἐκ Ναυπάκτου δώδεκα ναυσί καί Μεσσηνίων πεντακοσίοις ὁπλίταις· ξύμβασίν τε ἔπρασσε καί πείθει ὥστε ξυγχωρῆσαι ἀλλήλοις δέκα μέν ἄνδρας τούς αἰτιωτάτους κρῖναι, οἵ οὐκέτι ἔμειναν, τούς δ᾽ ἄλλους οἰκεῖν σπονδάς πρός ἀλλήλους ποιησαμένους καί πρός Ἀθηναίους, ὥστε τούς αὐτούς ἐχθρούς καί φίλους νομίζειν. [2] Kαί ὁ μέν ταῦτα πράξας ἔμελλεν ἀποπλεύσεσθαι· οἱ δέ τοῦ δήμου προστάται πείθουσιν αὐτόν πέντε μέν ναῦς τῶν αὐτοῦ σφίσι καταλιπεῖν, ὅπως ἧσσόν τι ἐν κινήσει ὦσιν οἱ ἐναντίοι, ἴσας δέ αὐτοί πληρώσαντες ἐκ σφῶν αὐτῶν ξυμπέμψειν. [3] Kαί ὁ μέν ξυνεχώρησεν, οἱ δέ τούς ἐχθρούς κατέλεγον ἐς τάς ναῦς. δείσαντες δέ ἐκεῖνοι μή ἐς τάς Ἀθήνας ἀποπεμφθῶσι καθίζουσιν ἐς τό τῶν Διοσκόρων ἱερόν. [4] Νικόστρατος δέ αὐτούς ἀνίστη τε καί παρεμυθεῖτο. Ὡς δ᾽ οὐκ ἔπειθεν, ὁ δῆμος ὁπλισθείς ἐπί τῇ προφάσει ταύτῃ, ὡς οὐδέν αὐτῶν ὑγιές διανοουμένων τῇ τοῦ μή ξυμπλεῖν ἀπιστίᾳ, τά τε ὅπλα αὐτῶν ἐκ τῶν οἰκιῶν ἔλαβε καί αὐτῶν τινάς οἷς ἐπέτυχον, εἰ μή Νικόστρατος ἐκώλυσε, διέφθειραν ἄν. [5] Ὁρῶντες δέ οἱ ἄλλοι τά γιγνόμενα καθίζουσιν ἐς τό ῞Ηραιον ἱκέται καί γίγνονται οὐκ ἐλάσσους τετρακοσίων. Ὁ δέ δῆμος δείσας μή τι νεωτερίσωσιν ἀνίστησί τε αὐτούς πείσας καί διακομίζει ἐς τήν πρό τοῦ Ἡραίου νῆσον, καί τά ἐπιτήδεια ἐκεῖσε αὐτοῖς διεπέμπετο.
 
Κεφάλαιο 78 (μεταφρασμένο)
[78.1] Οι Κερκυραίοι, επιτιθέμενοι άτεχνα και λίγοι λίγοι, βρέθηκαν σε δύσκολη θέση. Οι Αθηναίοι, από φόβο μην περικυκλωθούν, επειδή τα εχθρικά καράβια ήσαν πολύ περισσότερα, δεν έκαναν επίθεση σ’ ολόκληρο τον στόλο, ούτε στο κέντρο της εχθρικής παράταξης, αλλά χτύπησαν μια από τις πτέρυγες και βούλιαξαν ένα καράβι. Τότε οι Πελοποννήσιοι σχημάτισαν κυκλική παράταξη και οι Αθηναίοι άρχισαν να πλέουν γύρω τους προσπαθώντας να τους προκαλέσουν σύγχυση. [78.2] Όταν το είδαν οι Πελοποννήσιοι που είχαν παραταχθεί εναντίον των Κερκυραίων, φοβήθηκαν μήπως ξαναγίνει εκείνο που είχαν πάθει στην Ναύπακτο, και πήγαν γρήγορα να βοηθήσουν. Όταν ενώθηκαν τα καράβια, άρχισαν επίθεση εναντίον των Αθηναίων [78.3] που υποχώρησαν με την πρύμνη. Θέλοντας να δώσουν τον καιρό στους Κερκυραίους να μπουν στο λιμάνι πριν απ’ αυτούς, υποχωρούσαν αργά αργά μπροστά σ’ ολόκληρο τον παραταγμένο εχθρικό στόλο. [78.4] Έτσι εξελίχθηκε η ναυμαχία αυτή που τέλειωσε με την δύση του ήλιου.
 
Κεφάλαιο 82 (μεταφρασμένο)
82 [3] O εμφύλιος πόλεμος, λοιπόν, μεταδόθηκε από πολιτεία σε πολιτεία. Κι όσες πολιτείες έμειναν τελευταίες, έχοντας μάθει τι είχε γίνει αλλού, προσπαθούσαν να υπερβάλουν σ' επινοητικότητα, σε ύπουλα μέσα και σε ανήκουστες εκδικήσεις. [4] Για να δικαιολογούν τις πράξεις τους άλλαζαν ακόμα και την σημασία των λέξεων. Η παράλογη τόλμη θεωρήθηκε ανδρεία και αφοσίωση στο κόμμα, η προσωπική διστακτικότητα θεωρήθηκε δειλία που κρύβεται πίσω από εύλογες προφάσεις και η σωφροσύνη προσωπίδα της ανανδρείας. Η παραφορά θεωρήθηκε ανδρική αρετή, ενώ η τάση να εξετάζωνται προσεκτικά όλες οι όψεις ενός ζητήματος θεωρήθηκε πρόφαση για υπεκφυγή. [5] Όποιος ήταν έξαλλος γινόταν ακουστός, ενώ όποιος έφερνε αντιρρήσεις γινόταν ύποπτος. Όποιον επινοούσε κανένα τέχνασμα και πετύχαινε, τον θεωρούσαν σπουδαίο, κι όποιον υποψιαζόταν σύγκαιρα και φανέρωνε τα σχέδια του αντιπάλου, τον θεωρούσαν ακόμα πιο σπουδαίο. Ενώ όποιος ήταν αρκετά προνοητικός, ώστε να μην χρειαστούν τέτοια μέσα, θεωρούσαν ότι διαλύει το κόμμα και ότι είναι τρομοκρατημένος από την αντίπαλη παράταξη. Με μια λέξη, όποιος πρόφταινε να κάνη κακό πριν από άλλον, ήταν άξιος επαίνου, καθώς κ’ εκείνος που παρακινούσε στο κακό όποιον δεν είχε σκεφτή να το κάνη. [6] Αλλά και η συγγένεια θεωρήθηκε χαλαρότερος δεσμός από την κομματική αλληλεγγύη, γιατί οι ομοϊδεάτες ήσαν έτοιμοι να επιχειρήσουν ό,τιδήποτε, χωρίς δισταγμό, και τούτο επειδή τα κόμματα δεν σχηματίστηκαν για να επιδιώξουν κοινή ωφέλεια με νόμιμα μέσα, αλλά, αντίθετα, για να ικανοποιήσουν την πλεονεξία τους παρανομώντας. Και η μεταξύ τους αλληλεγγύη βασιζόταν περισσότερο στην συνενοχήτους παρά στους όρκους τους στους θεούς. [7] Τις εύλογες προτάσεις των αντιπάλων τις δέχονταν με υστεροβουλία και όχι με ειλικρίνεια για να φυλαχτούν από ένα κακό αν οι άλλοι ήσαν πιο δυνατοί. Και προτιμούσαν να εκδικηθούν για κάποιο κακό αντί να προσπαθήσουν να μην το πάθουν. Όταν έκαναν όρκους για κάποια συμφιλίωση, τους κρατούσαν τόσο μόνο όσο δεν είχαν την δύναμη να τους καταπατήσουν, μη έχοντας να περιμένουν βοήθεια από αλλού. Αλλά μόλις παρουσιαζόταν ευκαιρία, εκείνοι που πρώτοι είχαν ξαναβρεί το θάρρος τους, αν έβλεπαν ότι οι αντίπαλοι τους ήσαν αφύλαχτοι, τους χτυπούσαν κ' ένοιωθαν μεγαλύτερη χαρά να τους βλάψουν εξαπατώντας τους, παρά χτυπώντας τους ανοιχτά. Θεωρούσαν ότι ο τρόπος αυτός όχι μόνο είναι πιο ασφαλής αλλά και βραβείο σε αγώνα δόλου. Γενικά είναι ευκολώτερο να φαίνωνται επιδέξιοι οι κακούργοι, παρά να θεωρούνται τίμιοι όσοι δεν είναι δόλιοι. Οι περισσότεροι άνθρωποι προτιμούν να κάνουν το κακό και να θεωρούνται έξυπνοι, παρά να είναι καλοί και να τους λένε κουτούς. [8] Αιτία όλων αυτών ήταν η φιλαρχία που έχει ρίζα την πλεονεξία και την φιλοδοξία που έσπρωχναν τις φατρίες ν’ αγωνίζωνται με λύσσα. Οι αρχηγοί των κομμάτων, στις διάφορες πολιτείες, πρόβαλλαν ωραία συνθήματα. Ισότητα των πολιτών από την μια μεριά, σωφροσύνη της αριστοκρατικής διοίκησης από την άλλη. Προσποιούνταν έτσι ότι υπηρετούν την πολιτεία, ενώ πραγματικά ήθελαν να ικανοποιήσουν προσωπικά συμφέροντα και αγωνίζονταν με κάθε τρόπο να νικήσουν τους αντιπάλους τους. Τούτο τους οδηγούσε να κάνουν τα φοβερώτερα πράματα επιδιώκοντας να εκδικηθούν τους αντιπάλους τους, όχι ως το σημείο που επιτρέπει η δικαιοσύνη ή το συμφέρον της πολιτείας, αλλά κάνοντας τις αγριότερες πράξεις, με μοναδικό κριτήριο την ικανοποίηση του κόμματος τους. Καταδίκαζαν άνομα τους αντιπάλους τους ή άρπαζαν βίαια την εξουσία, έτοιμοι να κορέσουν το μίσος τους. Καμιά από τις δύο παρατάξεις δεν είχε κανέναν ηθικό φραγμό κ’ εκτιμούσε περισσότερο όσους κατόρθωναν να κρύβουν κάτω από ωραία λόγια φοβερές πράξεις. Όσοι πολίτες ήταν μετριοπαθείς θανατώνονταν από την μια ή την άλλη παράταξη, είτε επειδή είχαν αρνηθή να πάρουν μέρος στον αγώνα είτε επειδή η ιδέα και μόνο ότι θα μπορούσαν να επιζήσουν προκαλούσε εναντίον τους τον φθόνο.
(Μετάφραση: Αγγελος Βλάχος)
 
Ερώτημα
Ο Νικόστρατος καθοδηγεί το αθηναϊκό ναυτικό, το οποίο λειτουργεί προστατευτικά για το σύνολο των Κερκυραίων. Με βάση το απόσπασμα 75 του πρωτοτύπου και το απόσπασμα 78 της μετάφρασης, πώς αποτυπώνεται η στάση του απέναντι στους δημοκρατικούς και στους ολιγαρχικούς; Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με στοιχεία του πρωτοτύπου και με αναφορές της μετάφρασης στην προστατευτική δράση των Αθηναίων (π.χ. «Θέλοντας να δώσουν τον καιρό στους Κερκυραίους να μπουν στο λιμάνι πριν απ’ αυτούς»). Να εξηγήσετε αν ο Νικόστρατος ενεργεί ως ουδέτερος μεσολαβητής και προστάτης όλων των Κερκυραίων ή αν ευνοεί κάποια παράταξη.
 
Απάντηση
1. Ο Νικόστρατος ως μεσολαβητής (75.1). Ο Νικόστρατος φτάνει «βοηθῶν» και αμέσως επιδιώκει συμφιλίωση: «ξύμβασίν τε ἔπρασσε καί πείθει». Η λύση που προτείνει είναι μετρημένη. Μόνο δέκα από τους πιο υπεύθυνους («τούς αἰτιωτάτους») θα δικαστούν, και οι υπόλοιποι θα ζήσουν μαζί, αφού συνάψουν «σπονδάς πρός ἀλλήλους … καί πρός Ἀθηναίους». Έτσι οι δύο παρατάξεις συνδέονται με την Αθήνα, ώστε «τούς αὐτούς ἐχθρούς καί φίλους νομίζειν». Στόχος του δεν είναι η επικράτηση της μίας πλευράς. Θέλει να τερματιστεί η εμφύλια διαμάχη και η Κέρκυρα να παραμείνει σύμμαχος των Αθηναίων.
2. Η στάση απέναντι στους δημοκρατικούς (75.2-3). Οι «τοῦ δήμου προστάται» ζητούν από τον Νικόστρατο να αφήσει πέντε πλοία, και ο ίδιος «ξυνεχώρησεν». Ο λόγος που προβάλλεται είναι να μειωθεί η κινητικότητα των αντιπάλων τους («ὅπως ἧσσόν τι ἐν κινήσει ὦσιν οἱ ἐναντίοι»), δηλαδή να υπάρχει ασφάλεια και ηρεμία. Η παραχώρηση δείχνει συνεργασία με τη νόμιμη κερκυραϊκή ηγεσία. Στην πράξη όμως οι δημοκρατικοί τη χρησιμοποιούν για να καταγράψουν τους αντιπάλους τους ως πληρώματα («κατέλεγον ἐς τάς ναῦς»), και αυτό προκαλεί φόβο. Ο Νικόστρατος, επομένως, ανταποκρίνεται στις ανάγκες της κυβερνώσας παράταξης, χωρίς όμως να αναφέρεται πουθενά πρόθεση να την ευνοήσει εις βάρος των άλλων.
3. Η στάση απέναντι στους ολιγαρχικούς (75.3-5). Όταν οι ολιγαρχικοί φοβούνται μήπως σταλούν στην Αθήνα και γίνονται ικέτες στο ιερό των Διοσκούρων, ο Νικόστρατος «αὐτούς ἀνίστη τε καί παρεμυθεῖτο», δηλαδή τους πείθει με ήπιο τρόπο και τους καθησυχάζει. Ο ίδιος εμποδίζει και τη βία του δήμου: οι δημοκρατικοί θα είχαν σκοτώσει μερικούς αντιπάλους «εἰ μή Νικόστρατος ἐκώλυσε». Η πράξη αυτή δείχνει ότι προστατεύει όσους είναι εκείνη την ώρα οι πιο ευάλωτοι. Στο 75.5 οι υπόλοιποι ολιγαρχικοί βρίσκουν καταφύγιο στο Ηραίο ως ικέτες (τουλάχιστον τετρακόσιοι), και ο δήμος τούς μεταφέρει στο νησί και φροντίζει για τα τρόφιμά τους. Εκεί ο Νικόστρατος δεν εμφανίζεται πλέον ως δρων πρόσωπο.
4. Η προστατευτική λειτουργία του αθηναϊκού ναυτικού (78). Στη μετάφραση το ναυτικό υπό την καθοδήγηση του Νικόστρατου αναλαμβάνει να προστατεύσει τους Κερκυραίους στη ναυμαχία. Οι Αθηναίοι αποφεύγουν να επιτεθούν «σ’ ολόκληρο τον στόλο» για να μην περικυκλωθούν. Χτυπούν μόνο μία πτέρυγα και πλέουν γύρω από τους Πελοποννησίους για να τους προκαλέσουν σύγχυση. Όταν οι Πελοποννήσιοι επιτίθενται, υποχωρούν «με την πρύμνη», ώστε οι Κερκυραίοι να προλάβουν να μπουν στο λιμάνι, και ο στόλος τους βρίσκεται «αργά αργά» μπροστά στον εχθρό. Η Αθήνα προσφέρει έτσι προστασία στο κερκυραϊκό σύνολο και υποκινεί την αντίσταση απέναντι σε έναν κοινό εξωτερικό εχθρό.
5. Συμπέρασμα. Ο Νικόστρατος ενεργεί ως ουδέτερος μεσολαβητής και προστάτης του συνόλου των Κερκυραίων, όχι ως υποστηρικτής μιας παράταξης. Προτείνει μετρημένη συμφιλίωση, αποφεύγει τις εκδικήσεις, καθησυχάζει τους φοβισμένους ολιγαρχικούς και εμποδίζει τη σφαγή τους από τον δήμο. Η ανοχή του προς τα αιτήματα των δημοκρατικών εξηγείται από το συμφέρον της Αθήνας να διατηρήσει τη σταθερότητα στο νησί και όχι από ιδεολογική προτίμηση, και οδηγεί σε ανεπιθύμητες συνέπειες. Η πρωτοβουλία για τη βία ανήκει στον δήμο, ενώ ο Νικόστρατος εμφανίζεται ως η δύναμη που την περιορίζει. Η προστατευτική δράση του αθηναϊκού στόλου στη ναυμαχία του 78 συμπληρώνει αυτήν την εικόνα.
 
Ερωτήματα σύγκρισης: κεφάλαιο 75 (πρωτότυπο) και κεφάλαιο 82 (μετάφραση)
1. Στο 75.1 ο Νικόστρατος προτείνει να δικαστούν μόνο δέκα από τους πιο υπεύθυνους και να συνάψουν σπονδές όλοι οι υπόλοιποι. Στο 82.8 αναφέρεται ότι «όσοι πολίτες ήταν μετριοπαθείς θανατώνονταν από την μια ή την άλλη παράταξη». Πώς συγκρίνεις τη στάση του Νικόστρατου με την κατάσταση που περιγράφεται στο 82; Ποια διαφορά προκύπτει ως προς τη μετριοπάθεια και τη δικαιοσύνη;
 
Απάντηση 
α. Η λύση του Νικόστρατου (75.1). Ο Νικόστρατος φτάνει στην Κέρκυρα «βοηθῶν» και επιδιώκει διακανονισμό («ξύμβασίν τε ἔπρασσε») με πειθώ («πείθει»), όχι με επιβολή. Το σχέδιό του περιορίζει την ευθύνη στους «δέκα … ἄνδρας τούς αἰτιωτάτους», οι οποίοι θα δικαστούν («κρῖναι»). Οι υπόλοιποι δεν τιμωρούνται: συνάπτουν σπονδές και με τους αντιπάλους τους και με τους Αθηναίους. Και οι δύο παρατάξεις ορίζουν κοινούς φίλους και εχθρούς («τούς αὐτούς ἐχθρούς καί φίλους νομίζειν»), ώστε να υπάρχει κοινό συμφέρον που υπερβαίνει τη διαμάχη. Οι ευθύνες, επομένως, ατομικοποιούνται και ακολουθείται δικαστική διαδικασία. Από τους δέκα, πάντως, κανείς δεν παρέμεινε στην πόλη («οἵ οὐκέτι ἔμειναν»).
β. Η κατάσταση του 82.8. Εκεί περιγράφεται το αντίθετο. Αιτία της διάλυσης είναι «η φιλαρχία που έχει ρίζα την πλεονεξία και την φιλοδοξία». Οι αρχηγοί των κομμάτων προβάλλουν ωραία συνθήματα, «ισότητα των πολιτών» και «σωφροσύνη της αριστοκρατικής διοίκησης», αλλά στην πραγματικότητα υπηρετούν προσωπικά συμφέροντα. Η εκδίκηση δεν περιορίζεται «ως το σημείο που επιτρέπει η δικαιοσύνη ή το συμφέρον της πολιτείας», και το μόνο κριτήριο είναι η ικανοποίηση του κόμματος. Οι αντίπαλοι καταδικάζονται «άνομα» ή η εξουσία αρπάζεται βίαια. «Καμιά από τις δύο παρατάξεις δεν είχε κανέναν ηθικό φραγμό», και οι μετριοπαθείς πολίτες θανατώνονται από τη μία ή την άλλη πλευρά, είτε επειδή αρνούνται να συμμετάσχουν είτε επειδή προκαλούν φθόνο με την ιδέα και μόνο ότι θα επιζήσουν.
γ. Σύγκριση ως προς τη μετριοπάθεια. Ο Νικόστρατος εκπροσωπεί ακριβώς τη στάση που στο 82.8 εξοντώνεται. Συμβιβάζει, περιορίζει τις τιμωρίες και ζητά τη συνύπαρξη των αντιπάλων. Στο 82 αυτή η στάση θεωρείται αδυναμία: στο 82.4 η σωφροσύνη χαρακτηρίζεται «προσωπίδα της ανανδρίας» και η προσεκτική στάθμιση «πρόφαση για υπεκφυγή». Αντίστοιχα, στο 75.2-4 οι δημοκρατικοί προστάτες δεν αρκούνται στον διακανονισμό. Επιδιώκουν να ελέγξουν τους αντιπάλους τους με τα πλοία, τους καταγράφουν για να τους ναυτολογήσουν και ο δήμος εξοπλίζεται και θα τους σκότωνε «εἰ μή Νικόστρατος ἐκώλυσε». Η μετριοπάθεια του Νικόστρατου, λοιπόν, δεν προέρχεται από τις ίδιες τις παρατάξεις. Είναι εξωτερική παρέμβαση, και δεν υπάρχει στο 75 κανένας Κερκυραίος που να τη στηρίζει.
δ. Σύγκριση ως προς τη δικαιοσύνη. Στο 75.1 η δικαιοσύνη έχει μορφή διαδικασίας: περιορισμένος αριθμός κατηγορουμένων, κρίση των πλέον υπευθύνων και αμνηστία για τους υπόλοιπους. Στο 82.8 η δικαιοσύνη υποτάσσεται στο κόμμα: οι καταδίκες είναι «άνομες», η εξουσία κατακτιέται με βία και το μίσος «κορέννυται». Το κριτήριο στον Νικόστρατο είναι το κοινό συμφέρον της πόλης και η ειρήνη (και, για τους Αθηναίους, η σύμμαχος Κέρκυρα). Στο 82.8 το κριτήριο είναι το συμφέρον της παράταξης. Έτσι το 75.1 αναδεικνύει ένα μοντέλο συμφιλίωσης, ενώ το 82.8 περιγράφει την κατάρρευσή του. Το 75.3-5 δείχνει ήδη τις αδυναμίες του: ο φόβος των ολιγαρχικών, η δυσπιστία του δήμου και η ικεσία στο Ηραίο πριν από τη γενική λύσσα που αναλύεται στο 82.
ε. Συμπέρασμα. Η σύγκριση δείχνει δύο αντίθετες λογικές. Στο 75.1 η μετριοπάθεια, η νομιμότητα και το κοινό συμφέρον καθορίζουν την πολιτική του Νικόστρατου. Στο 82.8 αυτές οι αξίες αντιστρέφονται, γιατί η φιλαρχία και η πλεονεξία παραμερίζουν τη δικαιοσύνη και η μετριοπάθεια εξοντώνεται. Το 75 αποτελεί συνεπώς ένα παράδειγμα του φραγμού που, κατά το 82.8, λείπει από τις εμφύλιες διαμάχες, και η αδυναμία της Κέρκυρας να τον κρατήσει τεκμηριώνει τη γενική κρίση του 82. Επισημαίνω ότι τα δύο αποσπάσματα δεν αντιστοιχούν: το 75 είναι το πρωτότυπο και το 82 η μετάφραση, και η σύγκριση είναι θεματική.
 
2. Στο 75.1 οι Κερκυραίοι συνάπτουν «σπονδάς πρός ἀλλήλους … καί πρός Ἀθηναίους». Στο 82.7 οι όρκοι συμφιλίωσης τηρούνται «τόσο μόνο όσο δεν είχαν την δύναμη να τους καταπατήσουν». Τι δείχνει η σύγκριση για την αξία των συμφωνιών μέσα στην εμφύλια διαμάχη; Πώς ερμηνεύεις τη συμπεριφορά των δημοκρατικών στο 75.3-4 υπό το πρίσμα του 82.7;
 
Απάντηση
α. Οι σπονδές του 75.1. Ο Νικόστρατος πείθει τους Κερκυραίους «οἰκεῖν σπονδάς πρός ἀλλήλους ποιησαμένους καί πρός Ἀθηναίους». Η συμφωνία έχει δύο επίπεδα: τη συμφιλίωση μεταξύ των δύο παρατάξεων και τη σύνδεσή τους με την Αθήνα, με κοινούς φίλους και εχθρούς. Η εγγύησή της δεν βρίσκεται στην εμπιστοσύνη των αντιπάλων. Στηρίζεται στην παρουσία του Νικόστρατου, που έχει φτάσει με δώδεκα πλοία και πεντακόσιους Μεσσήνιους οπλίτες. Η συμφωνία, επομένως, είναι αποτέλεσμα εξωτερικής πίεσης και όχι αμοιβαίας πίστης.
β. Οι όρκοι του 82.7. Στο 82.7 περιγράφεται ο τρόπος που αντιμετωπίζονται οι συμφωνίες στην εμφύλια διαμάχη. Οι όρκοι συμφιλίωσης τηρούνται «τόσο μόνο όσο δεν είχαν την δύναμη να τους καταπατήσουν, μη έχοντας να περιμένουν βοήθεια από αλλού». Όποιος ξαναβρεί πρώτος το θάρρος του και βρει τον αντίπαλο αφύλαχτο, τον χτυπά, και νιώθει μεγαλύτερη χαρά να τον βλάψει με εξαπάτηση παρά ανοιχτά. Οι εύλογες προτάσεις των αντιπάλων γίνονται δεκτές «με υστεροβουλία και όχι με ειλικρίνεια», και η εκδίκηση προτιμάται από την προσπάθεια να αποφευχθεί το κακό. Ο όρκος λειτουργεί, δηλαδή, ως προσωρινός τακτικός ελιγμός και δεν δεσμεύει ηθικά. Η ισχύς του εξαρτάται από τον συσχετισμό δυνάμεων.
γ. Τι δείχνει η σύγκριση για την αξία των συμφωνιών. Και στα δύο αποσπάσματα η συμφωνία συνδέεται με την ισχύ, με διαφορετικό τρόπο. Στο 75.1 την ισχύ την προσφέρει ο Νικόστρατος, που εγγυάται την ειρήνη. Στο 82.7 οι παρατάξεις τηρούν τους όρκους μόνο ενόσω λείπει η δύναμη να τους παραβούν. Το «βοήθεια από αλλού» του 82.7 αντιστοιχεί στην αθηναϊκή παρουσία του 75.1: όσο ο Νικόστρατος και ο στόλος του είναι εκεί, η παράβαση δεν συμφέρει. Η συμφωνία κρατά όσο διαρκεί η εξωτερική εγγύηση και κινδυνεύει να καταρρεύσει όταν αυτή αποσυρθεί. Η αξία των σπονδών, επομένως, είναι εύθραυστη και εξαρτάται από τον συσχετισμό δυνάμεων, όχι από τη βούληση των ίδιων των παρατάξεων να τη σεβαστούν.
δ. Η συμπεριφορά των δημοκρατικών (75.3-4) υπό το πρίσμα του 82.7. Μόλις επιτεύχθηκε η συμφωνία, οι προστάτες του δήμου ζητούν από τον Νικόστρατο πέντε πλοία και αναλαμβάνουν να ναυτολογήσουν τους αντιπάλους τους («οἱ δέ τούς ἐχθρούς κατέλεγον ἐς τάς ναῦς»). Οι ολιγαρχικοί φοβούνται ότι θα σταλούν στην Αθήνα και γίνονται ικέτες στους Διόσκουρους. Ο δήμος εξοπλίζεται «ἐπί τῇ προφάσει ταύτῃ», επικαλούμενος την «ἀπιστίαν» των αντιπάλων, παίρνει τα όπλα τους από τα σπίτια και θα σκότωνε μερικούς «εἰ μή Νικόστρατος ἐκώλυσε». Ο Θουκυδίδης δεν δηλώνει ρητά ότι ο δήμος θέλει να παραβεί τις σπονδές. Το σχήμα της εξέλιξης, όμως, αντιστοιχεί σε αυτό που περιγράφει το 82.7: όταν οι δημοκρατικοί αποκτούν πλεονέκτημα (πλοία, όπλα, καθοδήγηση του στόλου), χρησιμοποιούν την ευκαιρία για να εξουδετερώσουν τους αντιπάλους τους. Η «πρόφαση» του 75.4 θυμίζει επίσης τις «προφάσεις» και την υστεροβουλία του 82. Δεν πρόκειται για πλήρη ταύτιση: στο 75 ο Νικόστρατος παρεμβαίνει και η βία δεν ολοκληρώνεται.
ε. Συμπέρασμα. Οι σπονδές του 75.1 και οι όρκοι του 82.7 δείχνουν ότι στην εμφύλια διαμάχη οι συμφωνίες δεν στηρίζονται στην αμοιβαία εμπιστοσύνη, αλλά στην ισχύ και στον φόβο. Στο 75 η αθηναϊκή παρουσία τις προστατεύει προσωρινά, και η συμπεριφορά των δημοκρατικών δείχνει ήδη τη δυσπιστία και την τάση να εκμεταλλευτούν το πλεονέκτημά τους. Στο 82.7 η ίδια λογική γενικεύεται: ο όρκος παύει να έχει ηθική αξία και γίνεται όπλο στον αγώνα. Το 75.1 αποτελεί τη μετριοπαθή εκδοχή της συμφιλίωσης και το 82.7 την αποτυχία της. Και εδώ τα αποσπάσματα δεν αντιστοιχούν (πρωτότυπο 75, μετάφραση 82), άρα η σύγκριση είναι θεματική.
 
3. Στο 75.4 ο δήμος εξοπλίζεται «ἐπί τῇ προφάσει ταύτῃ» και επικαλείται την «ἀπιστίαν» των αντιπάλων. Στο 82.4 και στο 82.5 αλλάζει η σημασία των λέξεων και όποιος φέρνει αντιρρήσεις γίνεται ύποπτος. Ποια σχέση έχουν ο φόβος, η δυσπιστία και οι προφάσεις στα δύο κείμενα; Σε ποιο βαθμό το επεισόδιο της Κέρκυρας αποτελεί παράδειγμα της γενικής εικόνας του 82;
 
Απάντηση
α. Φόβος, δυσπιστία και πρόφαση στο 75.3-4. Η αλυσίδα των γεγονότων ξεκινά από τον φόβο. Οι ολιγαρχικοί, μόλις ο δήμος αρχίζει να τους καταγράφει στα πλοία, φοβούνται «μή ἐς τάς Ἀθήνας ἀποπεμφθῶσι» και γίνονται ικέτες στο ιερό των Διοσκούρων. Ο Νικόστρατος προσπαθεί να τους πείσει («ἀνίστη τε καί παρεμυθεῖτο»). Όταν δεν τα καταφέρνει, ο δήμος εξοπλίζεται «ἐπί τῇ προφάσει ταύτῃ, ὡς οὐδέν αὐτῶν ὑγιές διανοουμένων τῇ τοῦ μή ξυμπλεῖν ἀπιστίᾳ». Η άρνηση των ολιγαρχικών να ταξιδέψουν μαζί τους, που πηγάζει από τη δική τους δυσπιστία, ερμηνεύεται από τον δήμο ως απόδειξη κακών προθέσεων. Ο δήμος επικαλείται την άρνηση αυτή ως πρόφαση για να πάρει τα όπλα τους από τα σπίτια και να επιτεθεί σε ορισμένους. Σε κάθε στάδιο ο φόβος γεννά δυσπιστία, η δυσπιστία γεννά πρόφαση και η πρόφαση δικαιολογεί τη βία. Οι ίδιοι μηχανισμοί λειτουργούν και στις δύο παρατάξεις: στο 75.5 ο δήμος εξάλλου φοβάται «μή τι νεωτερίσωσιν» οι υπόλοιποι ικέτες και τους απομακρύνει στο νησί.
β. Φόβος, δυσπιστία και πρόφαση στο 82.4-5. Στο 82 οι ίδιοι μηχανισμοί γίνονται κανόνας και επηρεάζουν ακόμη και τη γλώσσα. Για να δικαιολογούν τις πράξεις τους, οι άνθρωποι αλλάζουν «την σημασία των λέξεων»: η παράλογη τόλμη θεωρείται ανδρεία και η διστακτικότητα «δειλία που κρύβεται πίσω από εύλογες προφάσεις». Η σωφροσύνη γίνεται «προσωπίδα της ανανδρίας» και η προσεκτική στάθμιση όλων των όψεων ενός ζητήματος «πρόφαση για υπεκφυγή». Στο 82.5 όποιος φέρνει αντιρρήσεις γίνεται ύποπτος. Όποιος υποψιάζεται και φανερώνει τα σχέδια του αντιπάλου θεωρείται ακόμη πιο σπουδαίος από εκείνον που επινοεί τέχνασμα. Όποιος είναι προνοητικός ώστε να μη χρειαστούν τέτοια μέσα θεωρείται ότι διαλύει το κόμμα και ότι τρομοκρατείται από την αντίπαλη παράταξη. Επαινείται όποιος προλαβαίνει να κάνει κακό πριν από άλλον. Η υποψία γίνεται έτσι αρετή και η προληπτική βία δικαιολογημένη.
γ. Η σχέση των τριών στοιχείων στα δύο κείμενα. Στο 75 ο φόβος των δύο παρατάξεων τροφοδοτεί τη δυσπιστία. Ο δήμος διαβάζει την άρνηση των ολιγαρχικών ως απόδειξη κακής πρόθεσης, και χρησιμοποιεί την «πρόφαση» για να δικαιολογήσει τον εξοπλισμό και τη βία. Στο 82 η ίδια διαδικασία έχει γενικευτεί και έχει επιβληθεί ως κοινωνική αξία: η υποψία δεν χρειάζεται πια συγκεκριμένη αιτία και η πρόφαση ενσωματώνεται στη γλώσσα. Υπάρχει και μια αντιστροφή. Στο 82.4 η «πρόφαση» είναι η κατηγορία εναντίον των μετριοπαθών, ότι κρύβουν τον φόβο τους πίσω από εύλογες δικαιολογίες. Στο 75.4 είναι η δικαιολογία εκείνων που ασκούν βία. Στο 82 ο επιτιθέμενος θεωρεί φοβισμένο τον προσεκτικό, και στο 75 ο δήμος θεωρεί ύποπτους όσους φοβούνται.
δ. Σε ποιο βαθμό το επεισόδιο της Κέρκυρας είναι παράδειγμα του 82. Σε μεγάλο βαθμό, αλλά όχι απόλυτα. Το 75.3-4 περιέχει τα βασικά στοιχεία που αναλύονται στο 82: τον φόβο, την αμοιβαία δυσπιστία, την ερμηνεία της διστακτικότητας ως ενοχής, την προληπτική βία και την πρόφαση. Λειτουργεί, επομένως, ως πρώιμο και συγκεκριμένο παράδειγμα της γενικής εικόνας. Οι διαφορές είναι ουσιαστικές: στο 75 η βία δεν ολοκληρώνεται, επειδή ο Νικόστρατος παρεμβαίνει («εἰ μή Νικόστρατος ἐκώλυσε»). Η δυσπιστία έχει συγκεκριμένο έναυσμα, την άρνηση να ταξιδέψουν, ενώ στο 82 η υποψία δεν χρειάζεται καν αιτία. Δεν υπάρχει ακόμη αλλαγή στη σημασία των λέξεων, που στο 82 είναι δείγμα βαθύτερης ηθικής κρίσης. Η σύγκριση πρέπει να γίνεται με προσοχή και για έναν ακόμη λόγο: το 75 είναι πρωτότυπο και το 82 μετάφραση, και το 82 αναφέρεται σε πολλές πόλεις, όχι μόνο στην Κέρκυρα.
ε. Συμπέρασμα. Στο 75.4 ο φόβος, η δυσπιστία και η πρόφαση συνδέονται με μια αλυσίδα που οδηγεί από την υποψία στην ένοπλη βία. Στο 82.4-5 η αλυσίδα αυτή έχει γίνει γενικός κανόνας και αλλοιώνει ακόμη και τη γλώσσα. Το επεισόδιο της Κέρκυρας λειτουργεί έτσι ως πρώιμη εκδοχή του φαινομένου, που ο Νικόστρατος μπορεί ακόμη να περιορίσει, ενώ το 82 δείχνει τι συμβαίνει όταν ο περιορισμός αυτός απουσιάζει.
 
4. Στο 75.4 ο Νικόστρατος εμποδίζει τη σφαγή («εἰ μή Νικόστρατος ἐκώλυσε»). Στο 82.8 «καμιά από τις δύο παρατάξεις δεν είχε κανέναν ηθικό φραγμό». Ποιος ρόλο παίζει ο Νικόστρατος ως εξωτερικός φραγμός της βίας; Τι θα συνέβαινε, κατά το 82, χωρίς την παρουσία του;
 
Απάντηση
α. Ο ρόλος του Νικόστρατου στο 75. Ο Νικόστρατος παρεμβαίνει με τρεις τρόπους. Πρώτα ως μεσολαβητής: επιδιώκει διακανονισμό και «πείθει» τις παρατάξεις να δεχτούν δίκη μόνο των δέκα πιο υπευθύνων και σπονδές για τους υπόλοιπους (75.1). Έπειτα ως καθησυχαστής: όταν οι ολιγαρχικοί γίνονται ικέτες στο ιερό των Διοσκούρων, τους «ἀνίστη τε καί παρεμυθεῖτο» (75.4), δηλαδή προσπαθεί να τους σηκώσει και να τους καθησυχάσει. Τέλος ως φραγμός στη βία: όταν ο δήμος εξοπλίζεται, αφαιρεί τα όπλα των αντιπάλων και ετοιμάζεται να σκοτώσει ορισμένους, ο Θουκυδίδης σημειώνει ότι θα τους είχε σκοτώσει «εἰ μή Νικόστρατος ἐκώλυσε, διέφθειραν ἄν». Η φράση, με υποθετικό λόγο, δείχνει ότι η αποφυγή της σφαγής οφείλεται αποκλειστικά στη δική του παρέμβαση, όχι στη συγκράτηση του δήμου.
β. Γιατί είναι εξωτερικός φραγμός. Ο Νικόστρατος δεν ανήκει σε καμία κερκυραϊκή παράταξη. Είναι Αθηναίος στρατηγός, που έχει φτάσει από τη Ναύπακτο με δώδεκα πλοία και πεντακόσιους Μεσσήνιους οπλίτες, και η εξουσία του προέρχεται από τη στρατιωτική ισχύ και το κύρος της Αθήνας, όχι από τους θεσμούς της Κέρκυρας. Μέσα στην πόλη δεν υπάρχει πρόσωπο ή παράταξη που να περιορίζει τον δήμο. Οι «τοῦ δήμου προστάται» ηγούνται του εξοπλισμού, και οι ολιγαρχικοί, ως ευάλωτη πλευρά, καταφεύγουν σε ιερά. Ο μόνος παράγοντας που συγκρατεί τη βία είναι εξωτερικός και προσωρινός: ο Νικόστρατος σκόπευε να αποπλεύσει («ἔμελλεν ἀποπλεύσεσθαι», 75.2) και έμεινε μόνο επειδή ζητήθηκε. Αφήνει πέντε πλοία, και στο 75.5 ο δήμος δρα χωρίς τη δική του παρέμβαση: οι υπόλοιποι ολιγαρχικοί γίνονται ικέτες στο Ηραίο, ο δήμος τους μεταφέρει στο νησί και τους προμηθεύει τα τρόφιμα.
γ. Η διαφορά με το 82.8. Στο 82.8 «καμιά από τις δύο παρατάξεις δεν είχε κανέναν ηθικό φραγμό» και το μόνο κριτήριο είναι η ικανοποίηση του κόμματος. Οι δύο παρατάξεις καταδικάζουν άνομα τους αντιπάλους, αρπάζουν βίαια την εξουσία, και οι μετριοπαθείς θανατώνονται. Ο φραγμός που λείπει εκεί είναι εσωτερικός: κανένα κόμμα δεν περιορίζει τον εαυτό του για λόγους δικαιοσύνης ή συμφέροντος της πόλης. Στο 75 ο φραγμός υπάρχει, αλλά είναι εξωτερικός και εξαρτάται από την παρουσία ενός ξένου στρατηγού. Η διαφορά αυτή είναι ουσιαστική, γιατί δείχνει ότι η συγκράτηση της βίας δεν προέρχεται από την ίδια την πόλη.
δ. Τι θα συνέβαινε, κατά το 82, χωρίς την παρουσία του. Το 75.4 δίνει ήδη την απάντηση για τη στιγμή εκείνη: ο δήμος θα σκότωνε όσους συνέλαβε. Το 82 επιτρέπει να προεκτείνουμε τη λογική αυτή, με την επιφύλαξη ότι πρόκειται για ερμηνεία και όχι για πληροφορία του κειμένου. Χωρίς φραγμό, ο δήμος θα ενεργούσε με το μόνο κριτήριο της νίκης του κόμματος. Οι ολιγαρχικοί, μετριοπαθείς ή όχι, θα αντιμετωπίζονταν ως ύποπτοι και ως εχθροί. Οι σπονδές του 75.1, κατά το 82.7, θα τηρούνταν μόνο όσο δεν υπήρχε δύναμη να παραβιαστούν. Η αντίδραση των ολιγαρχικών θα ήταν επίσης προληπτική βία, γιατί στο 82.5 επαινείται όποιος προλαβαίνει να κάνει κακό πρώτος. Το 82.7 ονομάζει ρητά το κρίσιμο στοιχείο: οι όρκοι κρατούσαν όσο οι παρατάξεις δεν είχαν δύναμη να τους καταπατήσουν και δεν περίμεναν «βοήθεια από αλλού». Η αθηναϊκή παρουσία είναι ακριβώς αυτή η εξωτερική δύναμη που στο 75 δεν επιτρέπει την παραβίαση.
ε. Συμπέρασμα. Ο Νικόστρατος λειτουργεί ως ο εξωτερικός φραγμός που το 82.8 δείχνει ότι λείπει από τις εμφύλιες διαμάχες: μεσολαβεί, καθησυχάζει και εμποδίζει τη σφαγή («εἰ μή Νικόστρατος ἐκώλυσε»). Η προστασία του όμως είναι προσωρινή και ξένη προς την πόλη, και χωρίς αυτήν το 82 περιγράφει τι θα ακολουθούσε. Και εδώ επισημαίνω ότι το 75 είναι πρωτότυπο και το 82 μετάφραση, και η σύγκριση είναι θεματική.
 
5. Στο 75.5 οι ολιγαρχικοί βρίσκουν καταφύγιο ως ικέτες στο Ηραίο, ενώ στο 82.6 η αλληλεγγύη των ομάδων στηρίζεται «περισσότερο στην συνενοχή τους παρά στους όρκους τους στους θεούς». Πώς αντιπαραβάλλεται ο σεβασμός προς το ιερό και τη θρησκευτική εγγύηση στα δύο αποσπάσματα;
 
Απάντηση
α. Η ικεσία στο 75.5. Όταν οι υπόλοιποι ολιγαρχικοί βλέπουν τι συμβαίνει στους άλλους, καταφεύγουν ως ικέτες στο Ηραίο, και είναι «οὐκ ἐλάσσους τετρακοσίων». Η πράξη τους προϋποθέτει ότι το ιερό προσφέρει προστασία και ότι η βία εναντίον ικετών θεωρείται ασέβεια. Ο δήμος αντιδρά με φόβο («δείσας μή τι νεωτερίσωσιν»), αλλά δεν χρησιμοποιεί βία στο ιερό. Τους «ἀνίστησι … πείσας», δηλαδή τους σηκώνει με πειθώ, και τους μεταφέρει στο νησί μπροστά από το Ηραίο, όπου τους στέλνει τα αναγκαία τρόφιμα («τά ἐπιτήδεια … διεπέμπετο»). Η αντίδραση αυτή δείχνει ότι ο δήμος εξακολουθεί να σέβεται, τουλάχιστον τυπικά, την ιερότητα του χώρου και την ιδιότητα του ικέτη. Το προηγούμενο επεισόδιο στο ιερό των Διοσκούρων (75.3-4) δείχνει ότι και εκεί οι ολιγαρχικοί αναζητούν προστασία, και ο Νικόστρατος τους «ἀνίστη … καί παρεμυθεῖτο» με λόγια.
β. Η συνενοχή στο 82.6. Στο 82.6 η εικόνα είναι διαφορετική. Η συγγένεια θεωρείται «χαλαρότερος δεσμός» από την κομματική αλληλεγγύη. Οι ομοϊδεάτες είναι έτοιμοι να επιχειρήσουν «ό,τιδήποτε, χωρίς δισταγμό». Τα κόμματα δεν σχηματίζονται «για να επιδιώξουν κοινή ωφέλεια με νόμιμα μέσα», αλλά «για να ικανοποιήσουν την πλεονεξία τους παρανομώντας». Και η μεταξύ τους αλληλεγγύη βασίζεται «περισσότερο στην συνενοχή τους παρά στους όρκους τους στους θεούς». Ο κοινός δεσμός είναι, επομένως, η κοινή συμμετοχή στην παρανομία και όχι η κοινή πίστη απέναντι στους θεούς. Ο όρκος παύει να λειτουργεί ως ουσιαστική εγγύηση, και η θρησκευτική εγγύηση κρίνεται λιγότερο αξιόπιστη από τη συνενοχή.
γ. Αντιπαραβολή. Η σύγκριση δείχνει τρεις διαφορές. Πρώτον, ως προς το είδος του δεσμού: στο 75 οι άνθρωποι εξακολουθούν να επικαλούνται ένα κοινό θρησκευτικό πλαίσιο, το ιερό και τη σπονδή. Στο 82 ο θρησκευτικός δεσμός δεν αρκεί και η αλληλεγγύη στηρίζεται στην κοινή ενοχή. Δεύτερον, ως προς τη λειτουργία: στο 75 η ικεσία λειτουργεί ως μέσο προστασίας των αδυνάμων. Στο 82 ο κανόνας είναι αντίστροφος, αφού η συνενοχή ενώνει τους δυνατούς και δεν προστατεύει κανέναν. Τρίτον, ως προς την αντίδραση του ισχυρότερου: στο 75 ο δήμος αναγκάζεται να χρησιμοποιήσει πειθώ και όχι βία προς τους ικέτες, ενώ στο 82.7 όποιος βρει τον αντίπαλο αφύλαχτο τον χτυπά και εξαπατά χωρίς δισταγμό. Στο 75 οι θρησκευτικοί φραγμοί λειτουργούν ακόμη, έστω εύθραυστα.
δ. Τα όρια της αντίθεσης. Ο σεβασμός του δήμου στο 75.5 δεν είναι αδιάκριτος. Ο δήμος αποφεύγει τη βία, αλλά μεταφέρει τους ικέτες σε νησί και τους ελέγχει. Ο Θουκυδίδης αναφέρει ότι το κάνει επειδή φοβάται, όχι από ευσέβεια. Ο σεβασμός μπορεί, επομένως, να είναι εργαλειακός και να σχετίζεται με τον φόβο. Στο 75.4 μάλιστα ο δήμος θα σκότωνε ορισμένους αντιπάλους «εἰ μή Νικόστρατος ἐκώλυσε», και η προστασία των ικετών στους Διόσκουρους δεν στηρίζεται στο ιερό αλλά στη δική του παρέμβαση. Έτσι ούτε στο 75 η θρησκευτική εγγύηση είναι απόλυτη, και το 75 δείχνει ήδη τα όρια της ισχύος της. Η αντίθεση με το 82.6 είναι, λοιπόν, αντίθεση βαθμού και όχι απόλυτη διαφορά.
ε. Συμπέρασμα. Στο 75.5 οι ικέτες στο Ηραίο εξακολουθούν να βρίσκουν κάποια προστασία στο ιερό, και ο δήμος αντιδρά με πειθώ. Στο 82.6 η θρησκευτική εγγύηση έχει υποχωρήσει μπροστά στη συνενοχή των ομοϊδεατών, που ενώνονται όχι στο όνομα των θεών αλλά στην κοινή παρανομία. Το 75 δείχνει μια κατάσταση όπου οι θρησκευτικοί φραγμοί λειτουργούν ακόμη εύθραυστα, και το 82.6 την εξέλιξη όπου αυτοί έχουν χάσει την ισχύ τους. Και εδώ το 75 είναι πρωτότυπο και το 82 μετάφραση, και η σύγκριση είναι θεματική.
 
6. Στο 82.8 οι αρχηγοί των κομμάτων προβάλλουν συνθήματα όπως «ισότητα των πολιτών» και «σωφροσύνη της αριστοκρατικής διοίκησης», ενώ πραγματικά επιδιώκουν προσωπικά συμφέροντα. Πώς συνδέονται τα συνθήματα αυτά με τη διαμάχη δημοκρατικών και ολιγαρχικών στο 75; Ποια στοιχεία του 75 δείχνουν ότι οι πράξεις των προστατών του δήμου αποκαλύπτουν πολιτικές επιδιώξεις πέρα από την ασφάλεια της πόλης;
 
Απάντηση
α. Τα συνθήματα του 82.8. Στο 82.8 οι αρχηγοί των κομμάτων, σε διάφορες πολιτείες, προβάλλουν «ωραία συνθήματα»: «ισότητα των πολιτών» από τη μία μεριά και «σωφροσύνη της αριστοκρατικής διοίκησης» από την άλλη. Προσποιούνται ότι υπηρετούν την πολιτεία, ενώ στην πραγματικότητα θέλουν να ικανοποιήσουν «προσωπικά συμφέροντα» και να νικήσουν τους αντιπάλους τους με κάθε τρόπο. Η εκδίκηση δεν περιορίζεται «ως το σημείο που επιτρέπει η δικαιοσύνη ή το συμφέρον της πολιτείας». Οι αντίπαλοι καταδικάζονται «άνομα» ή η εξουσία αρπάζεται βίαια. Εκτιμάται περισσότερο όποιος κρύβει «κάτω από ωραία λόγια φοβερές πράξεις».
β. Η σύνδεση με τη διαμάχη του 75. Τα συνθήματα του 82.8 αντιστοιχούν στις δύο παρατάξεις που συγκρούονται στο 75. Η «ισότητα των πολιτών» είναι το σύνθημα της δημοκρατικής πλευράς, που στο 75 εκπροσωπείται από τους «τοῦ δήμου προστάτας» και τον δήμο, και η «σωφροσύνη της αριστοκρατικής διοίκησης» το σύνθημα της αντίθετης πλευράς. Το απόσπασμα 75 δεν αναφέρει συνθήματα. Η σύνδεση είναι θεματική: το 82.8 περιγράφει γενικά το φαινόμενο που στο 75 εμφανίζεται σε συγκεκριμένη μορφή. Στο 75 οι αρχηγοί του δήμου δεν επικαλούνται ιδεολογία. Επικαλούνται την ασφάλεια και την ηρεμία της πόλης, και λειτουργούν έτσι ως ισοδύναμο του «ωραίου συνθήματος».
γ. Στοιχεία του 75 που δείχνουν επιδιώξεις πέρα από την ασφάλεια. Το κείμενο παρέχει τέσσερα στοιχεία. Πρώτον, ο προβαλλόμενος λόγος για τα πέντε πλοία είναι «ὅπως ἧσσόν τι ἐν κινήσει ὦσιν οἱ ἐναντίοι» (75.2). Στόχος είναι, επομένως, ο περιορισμός των πολιτικών αντιπάλων. Δεύτερον, οι δημοκρατικοί ναυτολογούν τους «ἐχθρούς» τους («κατέλεγον ἐς τάς ναῦς», 75.3) ενώ οι αντίπαλοί τους φοβούνται ότι θα σταλούν στην Αθήνα. Και το ίδιο το κείμενο ονομάζει «ἐχθρούς» τους συμπολίτες, ενώ οι σπονδές του 75.1 προβλέπουν ότι θα θεωρούν τους ίδιους ανθρώπους εχθρούς και φίλους («τούς αὐτούς ἐχθρούς καί φίλους νομίζειν»). Τρίτον, ο εξοπλισμός του δήμου γίνεται «ἐπί τῇ προφάσει ταύτῃ» (75.4): οι αντίπαλοι θεωρούνται ύποπτοι επειδή αρνούνται να ταξιδέψουν, και ο δήμος παίρνει τα όπλα τους από τα σπίτια και θα σκότωνε ορισμένους «εἰ μή Νικόστρατος ἐκώλυσε». Αυτό υπερβαίνει τη συμφωνία του 75.1, η οποία προέβλεπε δίκη μόνο για δέκα. Τέταρτον, στο 75.5 ο δήμος μεταφέρει τους ικέτες σε νησί και τους ελέγχει, με πρόφαση τον φόβο μήπως «νεωτερίσωσι».
δ. Σύγκριση με το 82.8. Οι πράξεις αυτές αντιστοιχούν σε όσα περιγράφει το 82.8. Η εκδίκηση ξεπερνά τα όρια του 75.1, δηλαδή τη δικαιοσύνη και το κοινό συμφέρον. Η ασφάλεια της πόλης λειτουργεί ως δικαιολογία, όπως τα «ωραία συνθήματα», και οι ενέργειες εξυπηρετούν την επικράτηση της παράταξης. Η προσωπική και κομματική επιδίωξη ισχύος εμφανίζεται ως πολιτικό καθήκον.
ε. Τα όρια της ερμηνείας. Ο Θουκυδίδης δεν δηλώνει στο 75 ότι οι προστάτες του δήμου ενεργούν από προσωπικό συμφέρον, και ο φόβος τους μπορεί να είναι ειλικρινής. Η ερμηνεία στηρίζεται σε συμπέρασμα από τις πράξεις τους και όχι σε ρητή δήλωση του κειμένου. Το 82.8 είναι επίσης μεταγενέστερη γενίκευση για πολλές πόλεις και αφορά και τις δύο παρατάξεις («καμιά από τις δύο»). Στο 75 οι ολιγαρχικοί εμφανίζονται κυρίως φοβισμένοι και αμυνόμενοι. Έτσι η σύγκριση φωτίζει περισσότερο τη στάση του δήμου, και ο Νικόστρατος παραμένει ο φραγμός που περιορίζει τις συνέπειες.
στ. Συμπέρασμα. Τα συνθήματα του 82.8 κρύβουν την επιδίωξη προσωπικού και κομματικού συμφέροντος. Στο 75 οι προστάτες του δήμου επικαλούνται την ασφάλεια, ενώ οι πράξεις τους (ναυτολόγηση των αντιπάλων, εξοπλισμός, βία, έλεγχος των ικετών) στρέφονται σε πολιτικούς αντιπάλους και υπερβαίνουν τη συμφωνία του 75.1. Έτσι το 75 λειτουργεί ως παράδειγμα της διάστασης λόγων και έργων που αναλύει το 82.8. Και εδώ το 75 είναι πρωτότυπο και το 82 μετάφραση, και η σύγκριση είναι θεματική.

Αρχαία Γ΄ Λυκείου: Ἀθηναίων πολιτεία, 1.1-2 [Κείμενο αυτενέργειας]

Κωνσταντίνος Μάντης | Best Blogger Tips
 
Marian Voicu

Αρχαία Γ΄ Λυκείου: Ἀθηναίων πολιτεία, 1.1-2 [Κείμενο αυτενέργειας]
 
Ἀθηναίων πολιτεία, 1.1-2
Η Ἀθηναίων πολιτεία είναι έργο αγνώστου συγγραφέα, ενώ παλιότερα είχε αποδοθεί στον Ξενοφώντα. Γράφτηκε μεταξύ 431 και 424 π.Χ., στην αρχή του Πελοποννησιακού Πολέμου, και έχει πολιτειολογικό ενδιαφέρον, καθώς παρέχει μια σημαντική μαρτυρία για την Αθηναϊκή Δημοκρατία, τη δομή, την πολιτική και την κατάστασή της, γραμμένη από έναν ολιγαρχικών φρονημάτων σφοδρό επικριτή της.
 
Περί δέ τῆς Ἀθηναίων πολιτείας, ὅτι μέν εἵλοντο τοῦτον τόν τρόπον τῆς πολιτείας οὐκ ἐπαινῶ διά τόδε, ὅτι ταῦθ᾽ ἑλόμενοι εἵλοντο τούς πονηρούς ἄμεινον πράττειν ἤ τούς χρηστούς· διά μέν οὖν τοῦτο οὐκ ἐπαινῶ.
Ἐπεί δέ ταῦτα ἔδοξεν οὕτως αὐτοῖς, ὡς εὖ διασῴζονται τήν πολιτείαν καί τἆλλα διαπράττονται ἅ δοκοῦσιν ἁμαρτάνειν τοῖς ἄλλοις Ἕλλησι, τοῦτ᾽ ἀποδείξω.
Πρῶτον μέν οὖν τοῦτο ἐρῶ, ὅτι δικαίως δοκοῦσιν αὐτόθι οἱ πένητες καί ὁ δῆμος πλέον ἔχειν τῶν γενναίων καί τῶν πλουσίων διά τόδε, ὅτι ὁ δῆμός ἐστιν ὁ ἐλαύνων τάς ναῦς καί ὁ τήν δύναμιν περιτιθείς τῇ πόλει, καί οἱ κυβερνῆται καί οἱ κελευσταί καί οἱ πεντηκόνταρχοι καί οἱ πρῳρᾶται καί οἱ ναυπηγοί —οὗτοί εἰσιν οἱ τήν δύναμιν περιτιθέντες τῇ πόλει πολύ μᾶλλον ἤ οἱ ὁπλῖται καί οἱ γενναῖοι καί οἱ χρηστοί. Ἐπειδή οὖν ταῦτα οὕτως ἔχει, δοκεῖ δίκαιον εἶναι πᾶσι τῶν ἀρχῶν μετεῖναι ἔν τε τῷ κλήρῳ καί ἐν τῇ χειροτονίᾳ, καί λέγειν ἐξεῖναι τῷ βουλομένῳ τῶν πολιτῶν.
 
Μετάφραση
Όσον αφορά το πολίτευμα των Αθηναίων, το ότι διάλεξαν αυτόν τον τύπο πολιτεύματος δεν το επαινώ, για τον εξής λόγο: επειδή, επιλέγοντάς τον, προτίμησαν να ευημερούν οι κακοί παρά οι χρηστοί. Γι᾽ αυτό λοιπόν δεν τους επαινώ.
Αφού όμως αποφάσισαν έτσι, θα αποδείξω ότι διατηρούν καλά το πολίτευμά τους και ότι διευθετούν και τα άλλα, για τα οποία φαίνεται στους άλλους Έλληνες ότι σφάλλουν.
Πρώτα απ᾽ όλα λοιπόν θα πω αυτό: ότι δίκαια φαίνεται εκεί πως οι φτωχοί και ο λαός έχουν περισσότερα δικαιώματα από τους ευγενείς και τους πλούσιους, για τον εξής λόγο: επειδή ο λαός είναι αυτός που κινεί τα πλοία και που δίνει στην πόλη τη δύναμή της, και οι κυβερνήτες και οι κελευστές και οι πεντηκόνταρχοι και οι πρωρείς και οι ναυπηγοί -αυτοί είναι που δίνουν δύναμη στην πόλη, πολύ περισσότερο παρά οι οπλίτες και οι ευγενείς και οι χρηστοί. Αφού λοιπόν έτσι έχουν τα πράγματα, θεωρείται δίκαιο να μετέχουν όλοι στα αξιώματα, τόσο με κλήρωση όσο και με εκλογή με χειροτονία, και να έχει δικαίωμα να μιλά όποιος από τους πολίτες θέλει.
 
Ενδεικτικές Δραστηριότητες
1. Πώς δικαιολογείται, στις δύο πρώτες παραγράφους του κειμένου, η γνώμη των Ελλήνων για το αθηναϊκό πολίτευμα;
 
Απάντηση: Ο συγγραφέας ξεκινά διατυπώνοντας ευθέως την αρνητική του κρίση: δεν επαινεί (οὐκ ἐπαινῶ) το πολίτευμα που επέλεξαν οι Αθηναίοι. Ο λόγος είναι ότι με αυτό οι κατώτερες τάξεις (οἱ πονηροί) ευημερούν περισσότερο από τους αριστοκράτες και τους ικανούς (οἱ χρηστοί). Η κρίση αυτή εκφράζει τη δική του ολιγαρχική οπτική, κατά την οποία η πολιτική υπεροχή ανήκει στους «άριστους».
Στη δεύτερη παράγραφο εισάγει τη γνώμη των υπόλοιπων Ελλήνων: αυτοί θεωρούν ότι οι Αθηναίοι σφάλλουν (ἁμαρτάνειν) στον τρόπο που διοικούν το κράτος και τις υποθέσεις τους. Ο συγγραφέας αναγνωρίζει ότι οι Αθηναίοι έχουν συνειδητά επιλέξει το πολίτευμά τους (ἔδοξεν οὕτως αὐτοῖς) και δηλώνει ότι θα αποδείξει (ἀποδείξω) πως, παρά τις αντιρρήσεις των άλλων, το διατηρούν με επιτυχία (εὖ διασῴζονται τήν πολιτείαν) και διευθετούν σωστά και τα υπόλοιπα (τἆλλα διαπράττονται).
Συνεπώς η γνώμη των Ελλήνων δικαιολογείται από την αντίθεση ανάμεσα στα κριτήρια των ίδιων των Ελλήνων, που θεωρούν σφάλμα την κυριαρχία του λαού, και στο αποτέλεσμα για την Αθήνα, όπου το πολίτευμα, παρά τα «λάθη» του, εξυπηρετεί αποτελεσματικά τα συμφέροντα του δήμου και διατηρείται σταθερό. Ο συγγραφέας δηλαδή διαχωρίζει την ηθική του αποδοκιμασία από την παραδοχή της πολιτικής συνέπειας και αποτελεσματικότητας των Αθηναίων, κάτι που δίνει στο κείμενο τον χαρακτήρα ψύχραιμης ανάλυσης.
 
2. Να σκεφτείτε τι προσθέτουν στο νόημα του κειμένου οι παρακάτω δευτερεύουσες προτάσεις. Να αναγνωρίσετε τη συντακτική λειτουργία τους:
α) ὅτι μέν εἵλοντο τοῦτον τόν τρόπον τῆς πολιτείας.
β) ὅτι ταῦθ᾽ ἑλόμενοι εἵλοντο τούς πονηρούς ἄμεινον πράττειν ἤ τούς χρηστούς.
γ) ὡς εὖ διασῴζονται τήν πολιτείαν καί τἆλλα διαπράττονται.
δ) ἅ δοκοῦσιν ἁμαρτάνειν τοῖς ἄλλοις Ἕλλησι.
ε) ὅτι δικαίως δοκοῦσιν αὐτόθι οἱ πένητες καί ὁ δῆμος πλέον ἔχειν τῶν γενναίων
καί τῶν πλουσίων διά τόδε.
στ) ὅτι ὁ δῆμός ἐστιν ὁ ἐλαύνων τάς ναῦς καί ὁ τήν δύναμιν περιτιθείς τῇ πόλει.
 
Απάντηση:
α) Συντακτική λειτουργία: ειδική πρόταση (ὅτι), αντικείμενο του «οὐκ ἐπαινῶ». Νόημα: δηλώνει ποιο είναι το αντικείμενο της αποδοκιμασίας του συγγραφέα, δηλαδή το γεγονός ότι οι Αθηναίοι διάλεξαν αυτόν τον τύπο πολιτεύματος.
β) Συντακτική λειτουργία: αιτιολογική πρόταση (ὅτι), επεξηγεί το «διά τόδε» και δηλώνει την αιτία της αποδοκιμασίας. Νόημα: εξηγεί γιατί ο συγγραφέας δεν επαινεί το πολίτευμα: οι Αθηναίοι προτίμησαν να ευημερούν οι κακοί (οἱ πονηροί) από τους καλούς (οἱ χρηστοί).
γ) Συντακτική λειτουργία: ειδική πρόταση (ὡς), επεξήγηση στο «τοῦτο» και αντικείμενο του «ἀποδείξω». Νόημα: διατυπώνει το θέμα που θα αποδείξει ο συγγραφέας, ότι οι Αθηναίοι διατηρούν με επιτυχία το πολίτευμά τους και διευθετούν σωστά τα άλλα ζητήματα.
δ) Συντακτική λειτουργία: αναφορική πρόταση (ἅ), επιθετικός προσδιορισμός στο «τἆλλα». Νόημα: προσδιορίζει ποια είναι αυτά τα «άλλα» πράγματα: εκείνα στα οποία οι υπόλοιποι Έλληνες νομίζουν ότι οι Αθηναίοι σφάλλουν, δηλαδή η αρνητική κρίση των Ελλήνων.
ε) Συντακτική λειτουργία: ειδική πρόταση (ὅτι), επεξήγηση στο «τοῦτο» και αντικείμενο του «ἐρῶ». Νόημα: εκφράζει το πρώτο επιχείρημα του συγγραφέα: δίκαια οι φτωχοί και ο λαός έχουν περισσότερα δικαιώματα από τους ευγενείς και τους πλούσιους.
στ) Συντακτική λειτουργία: αιτιολογική πρόταση (ὅτι), επεξηγεί το «διά τόδε». Νόημα: δίνει την αιτιολόγηση του επιχειρήματος: ο λαός είναι αυτός που κινεί τα πλοία και δίνει στην πόλη τη ναυτική της δύναμη, γι᾽ αυτό δικαιούται μεγαλύτερη συμμετοχή στην εξουσία.
 
3. Για να δικαιολογήσει τη στάση του (οὐκ ἐπαινῶ) απέναντι στο αθηναϊκό πολίτευμα και για να αιτιολογήσει (ἀποδείξω) την άποψή του, ο συγγραφέας διατυπώνει συγκρίσεις. Να τις εντοπίσετε στο κείμενο, να βρείτε τους όρους που συγκρίνονται και ως προς τι συγκρίνονται.
 
Απάντηση: Στο κείμενο εντοπίζονται τρεις συγκρίσεις:
1) «τούς πονηρούς ἄμεινον πράττειν ἤ τούς χρηστούς». Όροι που συγκρίνονται: οἱ πονηροί (οι κατώτερες τάξεις) και οἱ χρηστοί (οι αριστοκράτες). Ως προς τι: ως προς την ευημερία και την επιτυχία (ἄμεινον πράττειν). Η σύγκριση δικαιολογεί τη στάση του συγγραφέα (οὐκ ἐπαινῶ), αφού στο αθηναϊκό πολίτευμα οι κακοί ευημερούν περισσότερο από τους καλούς.
2) «οἱ πένητες καί ὁ δῆμος πλέον ἔχειν τῶν γενναίων καί τῶν πλουσίων». Όροι που συγκρίνονται: οἱ πένητες και ὁ δῆμος από τη μία, οἱ γενναῖοι και οἱ πλούσιοι από την άλλη. Ως προς τι: ως προς τα πολιτικά δικαιώματα και τα πλεονεκτήματα (πλέον ἔχειν), δηλαδή τη συμμετοχή στην εξουσία. Με τη σύγκριση αυτή ο συγγραφέας εισάγει το πρώτο επιχείρημα της απόδειξης (ἀποδείξω).
3) «οὗτοί εἰσιν οἱ τήν δύναμιν περιτιθέντες τῇ πόλει πολύ μᾶλλον ἤ οἱ ὁπλῖται καί οἱ γενναῖοι καί οἱ χρηστοί». Όροι που συγκρίνονται: οι ναυτικοί (κυβερνῆται, κελευσταί, πεντηκόνταρχοι, πρῳρᾶται, ναυπηγοί), που ανήκουν στον δήμο, και οι ὁπλῖται, οἱ γενναῖοι και οἱ χρηστοί. Ως προς τι: ως προς τη συμβολή τους στη δύναμη της πόλης (τήν δύναμιν περιτιθέντες τῇ πόλει). Η σύγκριση αιτιολογεί γιατί είναι δίκαιο ο λαός να έχει περισσότερα δικαιώματα, αφού η ναυτική δύναμη της Αθήνας στηρίζεται σε αυτόν.
 
Συντακτική ανάλυση
«Περί δέ τῆς Ἀθηναίων πολιτείας, οὐκ ἐπαινῶ διά τόδε»
Κύρια πρόταση
Ρήμα: ἐπαινῶ (οριστική ενεστώτα, ενεργητική φωνή). Υποκείμενο: «ἐγώ» (εννοούμενο). Άρνηση: οὐκ (αρνητικό μόριο). Αντικείμενο: η δευτερεύουσα πρόταση «ὅτι μέν εἵλοντο τοῦτον τόν τρόπον τῆς πολιτείας». «Περί τῆς Ἀθηναίων πολιτείας»: εμπρόθετος προσδιορισμός της αναφοράς· «Ἀθηναίων»: γενική υποκειμενική στο «πολιτείας»· «διά τόδε»: εμπρόθετος προσδιορισμός της αιτίας («τόδε» είναι προληπτική δεικτική αντωνυμία, που επεξηγείται από τη δευτερεύουσα που την ακολουθεί). Το «δέ» είναι μεταβατικός σύνδεσμος και το «μέν» ανταποδοτικό μόριο, που συνδέεται με το «δέ» της επόμενης περιόδου.
 
«ὅτι μέν εἵλοντο τοῦτον τόν τρόπον τῆς πολιτείας»
Δευτερεύουσα ουσιαστική ειδική πρόταση
Εισάγεται με το «ὅτι», είναι αντικείμενο στο «οὐκ ἐπαινῶ» (εξαρτάται από ρήμα δοξαστικό-συναισθήματος, ειδική με οριστική).
Ρήμα: εἵλοντο (οριστική αορίστου β΄ μέσης φωνής του «αἱροῦμαι», γ΄ πληθ.). Υποκείμενο: «οἱ Ἀθηναῖοι» (εννοούμενο). Αντικείμενο: «τόν τρόπον» με επιθετικό προσδιορισμό το «τοῦτον» (δεικτική αντωνυμία) και γενική προσδιοριστική το «τῆς πολιτείας».
 
«ὅτι ταῦθ᾽ ἑλόμενοι εἵλοντο τούς πονηρούς ἄμεινον πράττειν ἤ τούς χρηστούς»
Δευτερεύουσα επιρρηματική αιτιολογική πρόταση
Εισάγεται με το «ὅτι» και λειτουργεί ως επεξήγηση στο «τόδε», δηλαδή ως ρηματικός προσδιορισμός της αιτίας στο «οὐκ ἐπαινῶ». Ρήμα: εἵλοντο (οριστική αορίστου β΄ μέσης). Υποκείμενο: «οἱ Ἀθηναῖοι» (εννοούμενο). «ἑλόμενοι» (αορίστου β΄ μέσης, ονομαστική πληθυντικού): επιρρηματική μετοχή, τροπική-χρονική («αφού τα επέλεξαν»). Ανήκει στην αιτιολογική πρόταση, έχει ως υποκείμενο το εννοούμενο υποκείμενο του «εἵλοντο» και ως αντικείμενο το «ταῦτα» (ταῦθ᾽). «πράττειν» (ενεστώτα): αντικείμενο του «εἵλοντο» (τελικό απαρέμφατο, «προτίμησαν να ευημερούν»), με υποκείμενο σε αιτιατική το «τούς πονηρούς». Ανήκει επίσης στην αιτιολογική πρόταση. Το «ἄμεινον» (επίρρημα στο συγκριτικό βαθμό) είναι τροπικός προσδιορισμός στο «πράττειν» και το «ἤ τούς χρηστούς» είναι ο δεύτερος όρος σύγκρισης, ομοιόπτωτος με το «τούς πονηρούς» (υποκείμενο ελλειπτικού απαρεμφάτου «πράττειν»).
 
«διά μέν οὖν τοῦτο οὐκ ἐπαινῶ»
Κύρια πρόταση
Ρήμα: ἐπαινῶ (οριστική ενεστώτα). Υποκείμενο: «ἐγώ» (εννοούμενο). Άρνηση: οὐκ. «διά τοῦτο»: εμπρόθετος προσδιορισμός της αιτίας («τοῦτο» αναφέρεται σε όσα προηγήθηκαν). Το «μέν οὖν» είναι συμπερασματικός δεσμός, που ανακεφαλαιώνει.
 
«τοῦτ᾽ ἀποδείξω»
Κύρια πρόταση
Ρήμα: ἀποδείξω (οριστική μέλλοντα, ενεργητική φωνή). Υποκείμενο: «ἐγώ» (εννοούμενο). Αντικείμενο: «τοῦτο», προληπτική δεικτική αντωνυμία, που επεξηγείται από τη δευτερεύουσα ειδική πρόταση «ὡς εὖ διασῴζονται …». Η πρόταση αυτή είναι η κύρια πρόταση ολόκληρης της περιόδου, από την οποία εξαρτώνται όλες οι δευτερεύουσες.
 
«Ἐπεί δέ ταῦτα ἔδοξεν οὕτως αὐτοῖς»
Δευτερεύουσα επιρρηματική αιτιολογική πρόταση
Εισάγεται με τον αιτιολογικό σύνδεσμο «ἐπεί» και είναι ρηματικός προσδιορισμός της αιτίας στο «ἀποδείξω». Το «δέ» είναι μεταβατικός σύνδεσμος. Ρήμα: ἔδοξεν (οριστική αορίστου, γ΄ ενικού, ενεργητική φωνή του «δοκεῖ»). Υποκείμενο: «ταῦτα» (ουδέτερο πληθυντικού, με ρήμα σε ενικό, «αττική σύνταξη»). επίρρημα, τροπικός προσδιορισμός· «αὐτοῖς»: δοτική προσωπική (του κρίνοντος προσώπου) του «ἔδοξεν», δηλαδή το πρόσωπο στο οποίο φάνηκε/αποφασίστηκε κάτι.
 
«ὡς εὖ διασῴζονται τήν πολιτείαν καί τἆλλα διαπράττονται»
Δευτερεύουσα ουσιαστική ειδική πρόταση
Εισάγεται με το «ὡς», είναι επεξήγηση στο «τοῦτο» και αντικείμενο του «ἀποδείξω». Αποτελείται από δύο όμοιες συμπλεκόμενες προτάσεις, που συνδέονται με το «καί»: (α) «εὖ διασῴζονται τήν πολιτείαν»: ρήμα διασῴζονται (οριστική ενεστώτα, μέση φωνή, γ΄ πληθ.), υποκείμενο «οἱ Ἀθηναῖοι» (εννοούμενο), αντικείμενο «τήν πολιτείαν», «εὖ»: τροπικός προσδιορισμός. (β) «τἆλλα διαπράττονται»: ρήμα διαπράττονται (οριστική ενεστώτα, μέση φωνή, γ΄ πληθ.), υποκείμενο «οἱ Ἀθηναῖοι» (εννοούμενο), αντικείμενο «τἆλλα» (= τά ἄλλα, με κράση). Το «τἆλλα» προσδιορίζεται από την αναφορική πρόταση που ακολουθεί. Δεν υπάρχει μετοχή ή απαρέμφατο σε αυτές τις προτάσεις.
 
«ἅ δοκοῦσιν ἁμαρτάνειν τοῖς ἄλλοις Ἕλλησι»
Δευτερεύουσα αναφορική (επιθετική) πρόταση
Εισάγεται με την αναφορική αντωνυμία «ἅ» (αναφέρεται στο «τἆλλα», ουδέτερο πληθυντικού) και είναι επιθετικός προσδιορισμός στο «τἆλλα», άρα ανήκει στη δευτερεύουσα ειδική του προηγούμενου τμήματος.
Ρήμα: δοκοῦσιν (οριστική ενεστώτα, γ΄ πληθ., ενεργητική φωνή, προσωπική σύνταξη). Υποκείμενο: «οἱ Ἀθηναῖοι» (εννοούμενο). Απαρέμφατο «ἁμαρτάνειν» (ενεστώτα): ειδικό απαρέμφατο ως αντικείμενο στο «δοκοῦσιν» (προσωπική σύνταξη του «δοκῶ + απαρέμφατο»: «φαίνεται ότι σφάλλουν»). Ανήκει στην αναφορική πρόταση και έχει υποκείμενο το υποκείμενο του «δοκοῦσιν», γι᾽ αυτό δεν εκφέρεται ξεχωριστά. Το «ἅ» είναι σύστοιχο αντικείμενο του «ἁμαρτάνειν» («σφάλλουν ως προς αυτά»). «τοῖς ἄλλοις Ἕλλησι»: δοτική προσωπική του «δοκοῦσιν» (του κρίνοντος προσώπου), με επιθετικό προσδιορισμό το «ἄλλοις».
 
«Πρῶτον μέν οὖν τοῦτο ἐρῶ»
Κύρια πρόταση
Ρήμα: ἐρῶ (οριστική μέλλοντα, ενεργητική φωνή). Υποκείμενο: «ἐγώ» (εννοούμενο). Αντικείμενο: «τοῦτο», προληπτική δεικτική αντωνυμία, που επεξηγείται από τη δευτερεύουσα ειδική πρόταση που ακολουθεί. «Πρῶτον»: επίρρημα, τροπικός (τάξης) προσδιορισμός στο «ἐρῶ». Το «μέν» είναι ανταποδοτικό μόριο (αναμένει το «δέ» της επόμενης περιόδου) και το «οὖν» μεταβατικός-συμπερασματικός σύνδεσμος.
 
«ὅτι δικαίως δοκοῦσιν αὐτόθι οἱ πένητες καί ὁ δῆμος πλέον ἔχειν τῶν γενναίων καί τῶν πλουσίων διά τόδε»
Δευτερεύουσα ουσιαστική ειδική πρόταση
Εισάγεται με το «ὅτι», είναι επεξήγηση στο «τοῦτο». Ρήμα: δοκοῦσιν (οριστική ενεστώτα, γ΄ πληθ., ενεργητική φωνή, προσωπική σύνταξη). Υποκείμενο: «οἱ πένητες καί ὁ δῆμος». «Δικαίως»: επίρρημα, τροπικός προσδιορισμός· «αὐτόθι»: επίρρημα, τοπικός προσδιορισμός· «διά τόδε»: εμπρόθετος προσδιορισμός της αιτίας («τόδε» είναι προληπτική δεικτική αντωνυμία, που επεξηγείται από την επόμενη δευτερεύουσα). Απαρέμφατο «ἔχειν» (ενεστώτα): ειδικό απαρέμφατο ως αντικείμενο στο «δοκοῦσιν» (προσωπική σύνταξη του «δοκῶ + απαρέμφατο»: «φαίνεται ότι έχουν»). Ανήκει στην ειδική πρόταση και έχει υποκείμενο το υποκείμενο του «δοκοῦσιν», γι᾽ αυτό δεν εκφέρεται ξεχωριστά. «Πλέον»: αντικείμενο του «ἔχειν» (ουδέτερο συγκριτικού βαθμού ως ουσιαστικοποιημένο επίθετο), και «τῶν γενναίων καί τῶν πλουσίων»: γενική συγκριτική (β΄ όρος σύγκρισης) στο «πλέον», με το «καί» να συνδέει τα δύο ομοιόπτωτα μέλη.
 
«ὅτι ὁ δῆμός ἐστιν ὁ ἐλαύνων τάς ναῦς καί ὁ τήν δύναμιν περιτιθείς τῇ πόλει, καί οἱ κυβερνῆται καί οἱ κελευσταί καί οἱ πεντηκόνταρχοι καί οἱ πρῳρᾶται καί οἱ ναυπηγοί»
Δευτερεύουσα επιρρηματική αιτιολογική πρόταση
Εισάγεται με το «ὅτι» και λειτουργεί ως επεξήγηση στο «τόδε», δηλαδή ως ρηματικός προσδιορισμός της αιτίας στο «δοκοῦσιν». Ρήμα: ἐστιν (οριστική ενεστώτα, γ΄ ενικού). Υποκείμενο: «ὁ δῆμος». «ὁ ἐλαύνων» (ενεστώτα, ονομαστική ενικού αρσενικού): ουσιαστικοποιημένη μετοχή (με άρθρο), κατηγορούμενο στο «ὁ δῆμος». Ανήκει στην αιτιολογική πρόταση και έχει ως αντικείμενο το «τάς ναῦς». «ὁ περιτιθείς» (ενεστώτα, ονομαστική ενικού αρσενικού): ουσιαστικοποιημένη μετοχή, δεύτερο κατηγορούμενο στο «ὁ δῆμος», που συνδέεται με το προηγούμενο με το «καί». Ανήκει επίσης στην αιτιολογική πρόταση, με αντικείμενο το «τήν δύναμιν» και έμμεσο αντικείμενο (δοτική προσωπική) το «τῇ πόλει». «Οἱ κυβερνῆται … οἱ ναυπηγοί»: ονομαστικές που συνδέονται με το «καί» (πολυσύνδετο) και λειτουργούν ως παράθεση-επεξήγηση στο «ὁ δῆμος», δηλαδή προσδιορίζουν ποιοι απαρτίζουν τον δήμο. Ανήκουν στην ίδια αιτιολογική πρόταση.
 
«οὗτοί εἰσιν οἱ τήν δύναμιν περιτιθέντες τῇ πόλει πολύ μᾶλλον ἤ οἱ ὁπλῖται καί οἱ γενναῖοι καί οἱ χρηστοί»
Κύρια πρόταση
Ρήμα: εἰσιν (οριστική ενεστώτα, γ΄ πληθ.). Υποκείμενο: «οὗτοι» (δεικτική αντωνυμία, που ανακεφαλαιώνει τα πρόσωπα που προηγήθηκαν). Η πρόταση είναι ανεξάρτητη και συνδέεται με την προηγούμενη ασύνδετα (μετά την παρένθετη παύλα), επεξηγώντας την. «οἱ περιτιθέντες» (ενεστώτα, ονομαστική πληθυντικού αρσενικού): ουσιαστικοποιημένη μετοχή, κατηγορούμενο στο «οὗτοι». Ανήκει στην κύρια πρόταση, με αντικείμενο το «τήν δύναμιν» και έμμεσο αντικείμενο (δοτική προσωπική) το «τῇ πόλει». «Πολύ»: ποσοτικός προσδιορισμός στο «μᾶλλον»· «μᾶλλον»: επίρρημα στον συγκριτικό βαθμό, που προσδιορίζει τη μετοχή «περιτιθέντες». «Ἤ οἱ ὁπλῖται καί οἱ γενναῖοι καί οἱ χρηστοί»: β΄ όρος σύγκρισης, ομοιόπτωτος με το «οὗτοι» (ονομαστική), δηλαδή υποκείμενο της ελλειπτικής πρότασης «ἤ οἱ ὁπλῖται … (εἰσιν οἱ περιτιθέντες τήν δύναμιν τῇ πόλει)».
 
«Ἐπειδή οὖν ταῦτα οὕτως ἔχει»
Δευτερεύουσα επιρρηματική αιτιολογική πρόταση
Εισάγεται με τον αιτιολογικό σύνδεσμο «ἐπειδή» και είναι ρηματικός προσδιορισμός της αιτίας στο «δοκεῖ». Το «οὖν» είναι συμπερασματικός σύνδεσμος. Ρήμα: ἔχει (οριστική ενεστώτα, γ΄ ενικού, ενεργητική φωνή). Υποκείμενο: «ταῦτα» (ουδέτερο πληθυντικού, με ρήμα σε ενικό, «αττική σύνταξη»). «Οὕτως»: επίρρημα, που μαζί με το «ἔχει» εκφράζει κατάσταση («έτσι έχουν τα πράγματα»), τροπικός προσδιορισμός στο «ἔχει».
 
«δοκεῖ δίκαιον εἶναι πᾶσι τῶν ἀρχῶν μετεῖναι ἔν τε τῷ κλήρῳ καί ἐν τῇ χειροτονίᾳ καί λέγειν ἐξεῖναι τῷ βουλομένῳ τῶν πολιτῶν»
Κύρια πρόταση
Ρήμα: δοκεῖ (οριστική ενεστώτα, γ΄ ενικού, ενεργητική φωνή, απρόσωπη σύνταξη: «φαίνεται»). Υποκείμενο: το απαρέμφατο «εἶναι» (ειδικό απαρέμφατο ως υποκείμενο του απρόσωπου «δοκεῖ»). Απαρέμφατο «εἶναι» (ενεστώτα). Έχει ως κατηγορούμενο το «δίκαιον» (ουδέτερο ως κατηγορούμενο στο υποκείμενο του «εἶναι») και ως υποκείμενο τα δύο απαρέμφατα που ακολουθούν, «μετεῖναι» και «ἐξεῖναι», συνδεδεμένα με το «καί».
Απαρέμφατο «μετεῖναι» (ενεστώτα, του απρόσωπου «μέτεστι»): ειδικό απαρέμφατο ως υποκείμενο του «εἶναι» (πρώτο μέλος). Είναι απρόσωπο και δεν έχει δικό του υποκείμενο· «πᾶσι»: δοτική προσωπική του «μετεῖναι» (το πρόσωπο που μετέχει)· «τῶν ἀρχῶν»: γενική αντικειμενική (γενική του πράγματος στο «μετεῖναι», «μετέχω σε κάτι»)· «ἔν τε τῷ κλήρῳ καί ἐν τῇ χειροτονίᾳ»: δύο εμπρόθετοι προσδιορισμοί του τρόπου (του μέσου) στο «μετεῖναι», που συνδέονται με τα «τε … καί».
Το «καί» συνδέει το δεύτερο υποκείμενο του «εἶναι». Απαρέμφατο «ἐξεῖναι» (ενεστώτα, του απρόσωπου «ἔξεστι»): ειδικό απαρέμφατο ως υποκείμενο του «εἶναι» (δεύτερο μέλος), ισοδύναμο με το «μετεῖναι». Υποκείμενό του είναι το τελικό απαρέμφατο «λέγειν» (ενεστώτα, «το να μιλά κανείς»). Το υποκείμενο του απαρεμφάτου εννοείται από το πρόσωπο της δοτικής «τῷ βουλομένῳ» σε αιτιατική «τόν βουλόμενον». «Τῷ βουλομένῳ»: δοτική προσωπική του «ἐξεῖναι», ουσιαστικοποιημένη μετοχή (ενεστώτα, δοτική ενικού αρσενικού, με άρθρο), «όποιος θέλει». Η μετοχή «βουλομένῳ» είναι επιθετική (ως υποκείμενο λειτουργεί το άρθρο της) και προσδιορισμός της είναι το «τῶν πολιτῶν»: γενική διαιρετική στο «τῷ βουλομένῳ» («από τους πολίτες»).