Έκθεση Β΄ Λυκείου: Δημοσιογραφία

 
Έκθεση Β΄ Λυκείου: Δημοσιογραφία
 
Δημοσιογραφία είναι η συστηματική και δημόσια δραστηριότητα αναζήτησης, επαλήθευσης, αξιολόγησης, σύνθεσης και παρουσίασης πληροφοριών για γεγονότα κοινωνικού ενδιαφέροντος. Δεν περιορίζεται στην απλή μετάδοση ειδήσεων· ερμηνεύει το πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτές εκτυλίσσονται, ελέγχει τους φορείς εξουσίας, αναδεικνύει ζητήματα δημοσίου συμφέροντος και ενισχύει τη δυνατότητα των πολιτών να συμμετέχουν τεκμηριωμένα στη δημοκρατική ζωή. Γι’ αυτό συχνά χαρακτηρίζεται «Τέταρτη Εξουσία», αν και ο ουσιαστικός της ρόλος είναι να λειτουργεί ως ανεξάρτητος θεσμός κοινωνικής λογοδοσίας.
 
Ιστορική Αναδρομή
- Πρώιμες Μορφές: Οι απαρχές της δημόσιας ενημέρωσης εντοπίζονται, μεταξύ άλλων, στην Αρχαία Ρώμη με τα Acta Diurna («Καθημερινά Πεπραγμένα»), επίσημες ανακοινώσεις που αναρτώνταν σε δημόσιους χώρους. Ωστόσο, η δημοσιογραφία με τη σύγχρονη έννοια διαμορφώθηκε πολύ αργότερα, όταν η περιοδική έκδοση, η επαγγελματική σύνταξη και η μαζική κυκλοφορία συνέδεσαν την πληροφορία με ένα ευρύ αναγνωστικό κοινό.
- Η Επανάσταση της Τυπογραφίας: Η εφεύρεση του πιεστηρίου από τον Ιωάννη Γουτεμβέργιο (15ος αιώνας) επέτρεψε τη μαζική παραγωγή εντύπων. Οι πρώτες τακτικές εφημερίδες εμφανίστηκαν στην Ευρώπη στις αρχές του 17ου αιώνα.
- 19ος και 20ός Αιώνας: Η εφεύρεση του τηλέγραφου επιτάχυνε τη μετάδοση των ειδήσεων, οδηγώντας στη δημιουργία των πρώτων πρακτορείων ειδήσεων (π.χ. Reuters, AP). Ο 20ός αιώνας έφερε το ραδιόφωνο και την τηλεόραση, προσθέτοντας την άμεση και οπτικοακουστική διάσταση στην ενημέρωση.
- Ψηφιακή Εποχή: Από τα τέλη του 20ού αιώνα, το διαδίκτυο μεταμόρφωσε ριζικά το τοπίο, επιτρέποντας την άμεση, παγκόσμια και διαδραστική μετάδοση πληροφοριών, αλλά και αναδεικνύοντας προκλήσεις όπως η παραπληροφόρηση (fake news).
 
Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης (ΜΜΕ)
Η δημοσιογραφία ασκείται μέσω διαφόρων διαύλων:
- Έντυπη: Εφημερίδες, περιοδικά και ειδικές εκδόσεις.
- Ραδιοτηλεοπτική (Broadcast): Τηλεοπτικά δελτία ειδήσεων, ενημερωτικές εκπομπές, ντοκιμαντέρ και ραδιοφωνικές εκπομπές.
- Ψηφιακή/Διαδικτυακή (Digital): Ειδησεογραφικές ιστοσελίδες, ιστολόγια (blogs), podcasts και ενημέρωση μέσω μέσων κοινωνικής δικτύωσης.
 
Βασικά Είδη Δημοσιογραφίας
Η πολυπλοκότητα των σύγχρονων κοινωνιών οδήγησε στην εξειδίκευση του δημοσιογραφικού επαγγέλματος:
- Ειδησεογραφική Δημοσιογραφία (Hard News): Επικεντρώνεται στην άμεση μετάδοση σημαντικών γεγονότων (πολιτική, οικονομία, διεθνείς σχέσεις, εγκληματικότητα).
- Ερευνητική Δημοσιογραφία (Investigative): Περιλαμβάνει την εις βάθος έρευνα θεμάτων που συχνά αποκρύπτονται από το κοινό, όπως η διαφθορά, τα πολιτικά σκάνδαλα ή οι επιχειρηματικές ατασθαλίες. Απαιτεί χρόνο, πόρους και διασταύρωση πολλαπλών πηγών.
- Ανάλυση και Άποψη (Opinion/Editorial): Περιλαμβάνει τα άρθρα γνώμης, τα κύρια άρθρα (editorials) και τις χρονογραφίες, όπου ο δημοσιογράφος ή το μέσο εκφράζει την οπτική του πάνω στα γεγονότα.
- Εξειδικευμένη Δημοσιογραφία: Αφορά συγκεκριμένους τομείς όπως η αθλητική, η πολιτιστική, η επιστημονική, η τεχνολογική και η ταξιδιωτική δημοσιογραφία.
 
Αρχές και Δεοντολογία
Η αξιοπιστία της δημοσιογραφίας βασίζεται στην αυστηρή τήρηση επαγγελματικών και ηθικών κανόνων (Κώδικας Δεοντολογίας):

1. Ακρίβεια και αλήθεια: Η προσπάθεια για την παρουσίαση τεκμηριωμένων και διασταυρωμένων γεγονότων.

1. Αντικειμενικότητα και αμεροληψία: Η αποφυγή προσωπικών προκαταλήψεων και η παρουσίαση όλων των πλευρών μιας ιστορίας, όσο αυτό είναι εφικτό.

1. Ανεξαρτησία: Η ελευθερία από πολιτικές, επιχειρηματικές ή άλλες παρεμβάσεις που θα μπορούσαν να επηρεάσουν το περιεχόμενο της είδησης.

1. Προστασία πηγών: Ηθική και συχνά νομική υποχρέωση του δημοσιογράφου να μην αποκαλύπτει την ταυτότητα εμπιστευτικών πηγών, προκειμένου να διασφαλίζεται η ροή πληροφοριών δημοσίου συμφέροντος.

 
1. Ενημερωτική vs. Ερμηνευτική Δημοσιογραφία
Αν και αλληλένδετες, οι δύο αυτές μορφές εξυπηρετούν διαφορετικούς, αλλά συμπληρωματικούς σκοπούς.

Είδος	Ενημερωτική (Ειδησεογραφία)	Ερμηνευτική (Ανάλυση / Ρεπορτάζ βάθους)
Κύριος Στόχος	Η άμεση και ακριβής μετάδοση του γεγονότος.	Η κατανόηση του πλαισίου και των αιτιών.
Βασικά Ερωτήματα	Ποιος; Τι; Πού; Πότε; Γιατί; Πώς;	Γιατί; Πώς; Ποιες οι συνέπειες;
Οπτική	Αυστηρά ουδέτερη, παράθεση δεδομένων χωρίς σχολιασμό.	Αναλυτική, σύνδεση γεγονότων, ιστορικό υπόβαθρο.
Χρόνος / Ρυθμός	Γρήγορος ρυθμός (έκτακτες ειδήσεις, ροή).	Απαιτεί χρόνο έρευνας, συλλογής στοιχείων και μελέτης.

2. Καθήκοντα και ρόλος του Δημοσιογράφου
Ο δημοσιογράφος λειτουργεί ως δίαυλος επικοινωνίας μεταξύ των γεγονότων και της κοινωνίας, αλλά ο ρόλος του δεν εξαντλείται στην απλή μεταφορά πληροφοριών. Παρατηρεί, ερευνά, αξιολογεί και ερμηνεύει την πραγματικότητα, επιλέγοντας τα στοιχεία που είναι ουσιώδη για το δημόσιο συμφέρον. Παράλληλα, οφείλει να εξηγεί το ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο μιας είδησης, να δίνει χώρο σε διαφορετικές τεκμηριωμένες απόψεις και να καθιστά σαφή τη διάκριση ανάμεσα στο γεγονός, την εκτίμηση και το σχόλιο.
- Αναζήτηση και συλλογή πληροφοριών: Περιλαμβάνει τη συνεχή παρακολούθηση της επικαιρότητας, την επιτόπια έρευνα, τις συνεντεύξεις, τη μελέτη εγγράφων, δημόσιων αρχείων και ψηφιακών δεδομένων, καθώς και την αξιοποίηση ανοικτών πηγών. Ο δημοσιογράφος οφείλει να προσεγγίζει πρόσωπα με άμεση γνώση του θέματος, να καταγράφει με ακρίβεια τις μαρτυρίες και να αναζητά πρωτογενή τεκμήρια, χωρίς να παραβιάζει την ιδιωτικότητα ή να χρησιμοποιεί παραπλανητικές μεθόδους χωρίς σοβαρή αιτιολόγηση δημοσίου συμφέροντος.
- Διασταύρωση ειδήσεων (Fact-checking): Κάθε κρίσιμος ισχυρισμός πρέπει να ελέγχεται πριν από τη δημοσίευση μέσω πολλαπλών και, κατά το δυνατόν, ανεξάρτητων πηγών. Η διαδικασία περιλαμβάνει την εξακρίβωση ονομάτων, ημερομηνιών, αριθμών, αποσπασμάτων, εικόνων και ψηφιακού υλικού, καθώς και την αναζήτηση του αρχικού τους συμφραζομένου. Όταν μια πληροφορία δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί πλήρως, η αβεβαιότητα πρέπει να δηλώνεται καθαρά, ενώ κάθε λάθος που διαπιστώνεται σε μεταγενέστερο χρόνο οφείλει να διορθώνεται άμεσα και εμφανώς.
- Ιεράρχηση και σύνταξη: Ο δημοσιογράφος αξιολογεί ποιες πληροφορίες έχουν τη μεγαλύτερη κοινωνική σημασία, ποιες είναι επείγουσες και ποιες χρειάζονται περαιτέρω έρευνα. Στη σύνταξη οργανώνει το υλικό με λογική ακολουθία, χρησιμοποιεί σαφή και ακριβή γλώσσα, αποφεύγει υπερβολικούς τίτλους και διαχωρίζει τα τεκμηριωμένα δεδομένα από τις υποθέσεις. Η επιλογή της έκτασης, της θέσης και της έμφασης μιας είδησης πρέπει να υπηρετεί την κατανόηση του κοινού και όχι αποκλειστικά την προσέλκυση προσοχής.
- Έλεγχος της εξουσίας («Τέταρτη Εξουσία»): Η δημοσιογραφία ερευνά τις αποφάσεις και τις πράξεις πολιτικών, διοικητικών, οικονομικών και άλλων ισχυρών θεσμών, ζητώντας τεκμηρίωση και λογοδοσία. Μέσω ερευνητικών ρεπορτάζ μπορεί να αποκαλύπτει διαφθορά, κακοδιαχείριση, συγκρούσεις συμφερόντων ή παραβιάσεις δικαιωμάτων. Η ελεγκτική αυτή λειτουργία πρέπει να ασκείται με αποδεικτικά στοιχεία, δικαίωμα απάντησης των εμπλεκομένων και αποφυγή προειλημμένων συμπερασμάτων.

3. Η Ευθύνη απέναντι στην Κοινωνία
Η πένα, η εικόνα και ο δημόσιος λόγος του δημοσιογράφου έχουν άμεσο αντίκτυπο στον κοινωνικό ιστό, επειδή μπορούν να ενισχύσουν την ενημέρωση, να αποκαταστήσουν αδικίες ή, αντίθετα, να αναπαραγάγουν φόβο, προκαταλήψεις και ανακρίβειες. Η κοινωνική ευθύνη απαιτεί συνεπώς προσεκτική στάθμιση ανάμεσα στην ελευθερία της έκφρασης, στο δικαίωμα του κοινού να γνωρίζει και στην προστασία της αξιοπρέπειας, της ασφάλειας και της ιδιωτικής ζωής των προσώπων.
 
- Διαμόρφωση κοινής γνώμης: Η επιλογή των θεμάτων, η σειρά παρουσίασής τους, οι τίτλοι, οι εικόνες και οι πηγές που προβάλλονται επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα. Για τον λόγο αυτό, ο δημοσιογράφος οφείλει να αποφεύγει τη χειραγώγηση, τη μονομερή πλαισίωση και τη σύγχυση ανάμεσα στην είδηση και στη γνώμη. Η πολυφωνία δεν σημαίνει μηχανική εξίσωση τεκμηριωμένων θέσεων με αβάσιμους ισχυρισμούς, αλλά δίκαιη παρουσίαση των ουσιωδών και αξιόπιστων οπτικών.
- Κοινωνική συνοχή και δημοκρατία: Η έγκυρη και προσβάσιμη πληροφόρηση αποτελεί προϋπόθεση για τη συμμετοχή των πολιτών στη δημόσια ζωή και για τη λήψη τεκμηριωμένων αποφάσεων. Η δημοσιογραφία συμβάλλει στη δημοκρατία όταν ελέγχει την εξουσία, αναδεικνύει προβλήματα που διαφορετικά θα έμεναν αόρατα και προσφέρει βήμα σε κοινωνικές ομάδες που υποεκπροσωπούνται. Παράλληλα, πρέπει να αποφεύγει στερεότυπα, στιγματιστικές γενικεύσεις και διχαστική γλώσσα που υπονομεύουν τον ουσιαστικό δημόσιο διάλογο.
- Αποφυγή πανικού: Σε περιόδους κρίσεων, όπως πανδημίες, φυσικές καταστροφές ή σοβαρά συμβάντα ασφαλείας, ο δημοσιογράφος οφείλει να ενημερώνει έγκαιρα και ψύχραιμα, χωρίς εντυπωσιασμό, κινδυνολογία ή αναπαραγωγή ανεπιβεβαίωτων φημών. Χρειάζεται να δίνει προτεραιότητα σε σαφείς οδηγίες από αρμόδιες και αξιόπιστες πηγές, να εξηγεί τι είναι γνωστό και τι παραμένει αβέβαιο και να αποφεύγει λεπτομέρειες που μπορεί να θέσουν ανθρώπους σε κίνδυνο. Η υπεύθυνη κάλυψη συνδυάζει την ταχύτητα με την ακρίβεια και την πρακτική χρησιμότητα της πληροφορίας.

4. Δημοσιογραφική Δεοντολογία
Η δημοσιογραφική δεοντολογία αποτελεί το σύνολο των ηθικών αρχών και επαγγελματικών κανόνων που προστατεύουν την αξιοπιστία της ενημέρωσης και την εμπιστοσύνη του κοινού. Οι κανόνες αυτοί, όπως διατυπώνονται στους κώδικες των ενώσεων συντακτών και εφαρμόζονται στην καθημερινή δημοσιογραφική πρακτική, καθοδηγούν τη συλλογή, την επαλήθευση, την επεξεργασία και τη δημοσίευση πληροφοριών. Δεν λειτουργούν μόνο ως περιορισμοί, αλλά ως πλαίσιο υπεύθυνης άσκησης της ελευθερίας του Τύπου, με γνώμονα το δημόσιο συμφέρον, τη λογοδοσία και την αποφυγή αδικαιολόγητης βλάβης.
- Σεβασμός στην αλήθεια: Ο δημοσιογράφος οφείλει να επιδιώκει την ακριβέστερη δυνατή αποτύπωση της πραγματικότητας, ελέγχοντας κρίσιμους ισχυρισμούς με περισσότερες από μία αξιόπιστες και, κατά το δυνατόν, ανεξάρτητες πηγές. Πρέπει να διαχωρίζει ευδιάκριτα το γεγονός από το σχόλιο, την ανάλυση, την πρόβλεψη και το διαφημιστικό περιεχόμενο, να αποδίδει σωστά τις πληροφορίες στις πηγές τους και να μην παραποιεί αποσπάσματα, εικόνες, αριθμούς ή συμφραζόμενα. Η σκόπιμη απόκρυψη ουσιωδών στοιχείων, η κατασκευή δεδομένων και οι παραπλανητικοί τίτλοι αντιβαίνουν στη δεοντολογία. Όταν μια πληροφορία παραμένει αβέβαιη, αυτό πρέπει να δηλώνεται καθαρά, ενώ τα λάθη χρειάζεται να διορθώνονται άμεσα, εμφανώς και με εξήγηση της ουσίας της διόρθωσης.
- Προστασία πηγών (Δημοσιογραφικό απόρρητο): Η εμπιστευτικότητα επιτρέπει σε πρόσωπα που διαθέτουν πληροφορίες δημοσίου συμφέροντος να μιλήσουν χωρίς αδικαιολόγητο φόβο αντιποίνων. Πριν από τη δημοσίευση, ο δημοσιογράφος πρέπει να αξιολογεί την αξιοπιστία, τα κίνητρα και την άμεση γνώση της πηγής, να επιβεβαιώνει το περιεχόμενο με πρόσθετα τεκμήρια και να συμφωνεί με σαφήνεια τους όρους της επικοινωνίας. Η ανωνυμία δεν πρέπει να παρέχεται μηχανικά ούτε να χρησιμοποιείται για ατεκμηρίωτες επιθέσεις· χρειάζεται να αιτιολογείται από πραγματικό κίνδυνο ή ουσιώδες δημόσιο συμφέρον. Παράλληλα, ο δημοσιογράφος οφείλει να προστατεύει σημειώσεις, αρχεία και ψηφιακές επικοινωνίες και να ενημερώνει υπεύθυνα την πηγή για τα όρια της προστασίας που μπορεί πράγματι να εγγυηθεί.
- Ανεξαρτησία και ασυμβίβαστο: Η δημοσιογραφική κρίση πρέπει να παραμένει ελεύθερη από πολιτικές, οικονομικές, κομματικές, διαφημιστικές ή προσωπικές πιέσεις. Ο δημοσιογράφος δεν αποδέχεται χρήματα, δώρα, προνόμια ή ανταλλάγματα που μπορούν να επηρεάσουν — ή να δημιουργήσουν την εύλογη εντύπωση ότι επηρεάζουν — την κάλυψή του. Οφείλει να γνωστοποιεί τυχόν προσωπικές, επαγγελματικές ή οικονομικές σχέσεις με το αντικείμενο του ρεπορτάζ και, όταν η σύγκρουση συμφερόντων δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με διαφάνεια, να απέχει από την κάλυψη. Επίσης, δεν χρησιμοποιεί αδημοσίευτες πληροφορίες, την επαγγελματική του ιδιότητα ή την πρόσβασή του σε πρόσωπα και θεσμούς για εκβιασμό, ιδιωτικό κέρδος ή προνομιακή μεταχείριση.
- Σεβασμός της προσωπικότητας: Η ενημέρωση πρέπει να σέβεται την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την ιδιωτική και οικογενειακή ζωή, τα προσωπικά δεδομένα και το τεκμήριο της αθωότητας. Ο δημοσιογράφος σταθμίζει αν η αποκάλυψη ονόματος, εικόνας ή ευαίσθητης λεπτομέρειας εξυπηρετεί ουσιαστικό δημόσιο συμφέρον ή προκαλεί απλώς περιττή έκθεση και βλάβη. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται κατά την κάλυψη ανηλίκων, θυμάτων βίας, πενθούντων, ασθενών και άλλων ευάλωτων προσώπων: αποφεύγονται η επαναθυματοποίηση, η πιεστική λήψη συνεντεύξεων, οι στιγματιστικοί χαρακτηρισμοί και οι λεπτομέρειες που επιτρέπουν έμμεση ταυτοποίηση. Η αναφορά σε κατηγορούμενους πρέπει να είναι ακριβής και ουδέτερη, ενώ οι εμπλεκόμενοι δικαιούνται εύλογη δυνατότητα απάντησης πριν από τη δημοσίευση σοβαρών ισχυρισμών.

5. Οι δυσκολίες και οι προκλήσεις του επαγγέλματος
Το δημοσιογραφικό επάγγελμα λειτουργεί υπό καθεστώς συνεχούς πίεσης και μεταβαλλόμενων συνθηκών. Οι επαγγελματίες καλούνται να συνδυάζουν ταχύτητα, ακρίβεια και δεοντολογική συνέπεια μέσα σε ένα περιβάλλον οικονομικής αβεβαιότητας, τεχνολογικών αλλαγών και έντονου ανταγωνισμού για την προσοχή του κοινού. Παράλληλα, αντιμετωπίζουν θεσμικές παρεμβάσεις, κινδύνους ασφαλείας, ψυχολογική επιβάρυνση και την αυξανόμενη δυσκολία επαλήθευσης ψηφιακού υλικού. Οι προκλήσεις αυτές δεν επηρεάζουν μόνο τις συνθήκες εργασίας, αλλά και την ποιότητα, την ανεξαρτησία και την αξιοπιστία της ενημέρωσης.
 
- Λογοκρισία και πιέσεις: Οι παρεμβάσεις μπορεί να προέρχονται από κυβερνήσεις, κρατικούς φορείς, ιδιοκτήτες μέσων, διαφημιζόμενους, πολιτικά κόμματα ή ισχυρά επιχειρηματικά συμφέροντα. Εκδηλώνονται ως άμεση απαγόρευση, απειλή δικαστικών ενεργειών, περιορισμός πρόσβασης σε πληροφορίες, οικονομικός αποκλεισμός, απαίτηση αλλαγής τίτλων ή αποσιώπησης θεμάτων, αλλά και ως αυτολογοκρισία από φόβο απώλειας εργασίας ή αντιποίνων. Η αντιμετώπισή τους προϋποθέτει σαφή συντακτική ανεξαρτησία, διαφάνεια ως προς την ιδιοκτησία και τη χρηματοδότηση του μέσου, νομική υποστήριξη, συλλογικές επαγγελματικές εγγυήσεις και τεκμηριωμένη καταγραφή κάθε παρέμβασης.
- Κίνδυνοι για τη ζωή και τη σωματική ακεραιότητα: Οι κίνδυνοι είναι ιδιαίτερα αυξημένοι για πολεμικούς ανταποκριτές, ερευνητές οργανωμένου εγκλήματος και διαφθοράς, καθώς και για όσους καλύπτουν διαδηλώσεις, φυσικές καταστροφές ή περιοχές με πολιτική αστάθεια. Εκτός από τραυματισμούς, απαγωγές, συλλήψεις και καταστροφή εξοπλισμού, οι δημοσιογράφοι μπορεί να δεχθούν διαδικτυακές απειλές, παρακολούθηση ή στοχοποίηση των ίδιων και των πηγών τους. Η πρόληψη απαιτεί εκτίμηση κινδύνου, εκπαίδευση πρώτων βοηθειών και ασφάλειας, κατάλληλο προστατευτικό εξοπλισμό, ασφαλή σχέδια επικοινωνίας και μετακίνησης, ψηφιακή προστασία και σαφή πρωτόκολλα υποστήριξης από το μέσο.
- Εργασιακή επισφάλεια και ωράρια: Οι χαμηλές αμοιβές, οι συμβάσεις μικρής διάρκειας, η εξάρτηση από ελεύθερη συνεργασία και η διαρκής διαθεσιμότητα περιορίζουν την επαγγελματική σταθερότητα. Η πίεση για συνεχή παραγωγή περιεχομένου σε πολλαπλές πλατφόρμες, συχνά με ανεπαρκές προσωπικό και στενά χρονικά περιθώρια, αυξάνει τον κίνδυνο λαθών, εξουθένωσης και αποδυνάμωσης της ερευνητικής εργασίας. Επιπλέον, η επανειλημμένη έκθεση σε βία, απώλεια και ανθρώπινο πόνο μπορεί να επιβαρύνει την ψυχική υγεία. Χρειάζονται ρεαλιστικός φόρτος εργασίας, χρόνος ανάπαυσης, δίκαιες αμοιβές, πρόσβαση σε ψυχολογική υποστήριξη και οργανωτική κουλτούρα που επιτρέπει την αναφορά προβλημάτων χωρίς φόβο.
- Η πρόκληση των Fake News και των Social Media: Η ταχύτητα διάδοσης ανακριβών ή σκόπιμα παραπλανητικών πληροφοριών δυσκολεύει την έγκαιρη επαλήθευση και ευνοεί τη συναισθηματική, πολωτική ή εντυπωσιοθηρική παρουσίαση. Αλγόριθμοι, λογαριασμοί αυτοματοποιημένης αναπαραγωγής, παραποιημένες εικόνες και βίντεο, καθώς και συνθετικό περιεχόμενο που δημιουργείται με τεχνητή νοημοσύνη μπορούν να προσδώσουν επίφαση αξιοπιστίας σε ψευδείς ισχυρισμούς. Ταυτόχρονα, η εξάρτηση από μετρήσεις επισκεψιμότητας ενθαρρύνει τίτλους clickbait και πρόωρες δημοσιεύσεις. Η αντιμετώπιση απαιτεί έλεγχο της αρχικής πηγής, χρονολογίας και τοποθεσίας, αντίστροφη αναζήτηση οπτικού υλικού, επιβεβαίωση από ανεξάρτητες πηγές, σαφή επισήμανση των διορθώσεων και προτεραιότητα στην ακρίβεια έναντι της ταχύτητας.

6. Κριτήρια Ειδησεογραφικής Αξίας
Η μετατροπή ενός γεγονότος σε είδηση δεν είναι αυτόματη. Οι δημοσιογράφοι και οι συντακτικές ομάδες το αξιολογούν με βάση κριτήρια όπως η επικαιρότητα, η εγγύτητα προς το κοινό, η κοινωνική σημασία, η έκταση των συνεπειών, η πρωτοτυπία, η σύγκρουση, η ανθρώπινη διάσταση και η συνάφεια με το δημόσιο συμφέρον. Η εφαρμογή αυτών των κριτηρίων απαιτεί διαφάνεια και επίγνωση, επειδή η επιλογή ορισμένων θεμάτων και η αποσιώπηση άλλων επηρεάζουν την εικόνα που διαμορφώνει η κοινωνία για την πραγματικότητα.
 
7. Επιλογή, Πλαισίωση και Δημόσια Ατζέντα
- Επιλογή της πληροφορίας (Gatekeeping): Ο όρος περιγράφει τη διαδικασία κατά την οποία οι δημοσιογράφοι και οι συντακτικές ομάδες επιλέγουν, από το μεγάλο πλήθος διαθέσιμων πληροφοριών, ποιες θα μετατραπούν σε ειδήσεις και ποιες θα μείνουν εκτός δημοσιότητας. Η επιλογή επηρεάζεται από την επικαιρότητα, τη σημασία και την αξιοπιστία ενός γεγονότος, αλλά και από τον διαθέσιμο χώρο ή χρόνο, τη γραμμή του μέσου, τους οικονομικούς πόρους και τις ανάγκες του κοινού. Το gatekeeping δεν αφορά μόνο το αν μια πληροφορία θα δημοσιευθεί· περιλαμβάνει επίσης τη θέση της στο δελτίο ή στην ιστοσελίδα, την έκτασή της, τον τίτλο και τη συχνότητα επανάληψής της. Επομένως, ο πυλωρός της πληροφορίας επηρεάζει ποια όψη της πραγματικότητας γίνεται ορατή στο κοινό, γεγονός που απαιτεί διαφάνεια, πολυφωνία και συνειδητή αποφυγή μονομερών επιλογών.
- Θεματοθεσία (Agenda-setting): Η θεματοθεσία αναφέρεται στην ικανότητα των μέσων ενημέρωσης να επηρεάζουν ποια ζητήματα θεωρεί το κοινό σημαντικά. Όταν ένα θέμα προβάλλεται συχνά, τοποθετείται σε κεντρική θέση και παρακολουθείται για μεγάλο χρονικό διάστημα, οι πολίτες είναι πιθανότερο να το αντιληφθούν ως βασική κοινωνική ή πολιτική προτεραιότητα. Τα μέσα δεν καθορίζουν κατ’ ανάγκην ποια άποψη θα υιοθετήσει το κοινό, αλλά συμβάλλουν ουσιαστικά στο ποια θέματα θα συζητηθούν και ποια θα παραμείνουν στο περιθώριο. Για παράδειγμα, η συστηματική κάλυψη της ακρίβειας μπορεί να μετατρέψει το κόστος ζωής σε κεντρικό ζήτημα της δημόσιας συζήτησης. Γι’ αυτό, η θεματοθεσία συνδέεται με μεγάλη ευθύνη: οι συντακτικές επιλογές χρειάζεται να βασίζονται στο δημόσιο συμφέρον και όχι μόνο στη δημοτικότητα, στην πολιτική πίεση ή στην εμπορική απήχηση.
- Πλαισίωση (Framing): Η πλαισίωση είναι ο τρόπος με τον οποίο ένα μέσο οργανώνει και παρουσιάζει ένα γεγονός, προβάλλοντας ορισμένες πλευρές του περισσότερο από άλλες. Η επιλογή λέξεων, τίτλων, φωτογραφιών, στατιστικών στοιχείων, ειδικών και μαρτυριών, καθώς και η αναφορά ή η παράλειψη του ιστορικού πλαισίου, κατευθύνουν την προσοχή του κοινού προς μια συγκεκριμένη ερμηνεία. Το ίδιο γεγονός μπορεί, για παράδειγμα, να παρουσιαστεί κυρίως ως οικονομικό πρόβλημα, ως κοινωνική αδικία ή ως ζήτημα δημόσιας ασφάλειας· κάθε πλαίσιο αναδεικνύει διαφορετικές αιτίες, συνέπειες και πιθανές λύσεις. Η πλαισίωση είναι αναπόφευκτη, επειδή καμία είδηση δεν μπορεί να περιλάβει όλες τις διαθέσιμες πληροφορίες. Ωστόσο, πρέπει να εφαρμόζεται με ακρίβεια, επαρκές πλαίσιο και σαφή διάκριση ανάμεσα στα τεκμηριωμένα γεγονότα και στη δημοσιογραφική ερμηνεία, ώστε να μην οδηγεί σε παραπλάνηση ή χειραγώγηση.

8. Σύγχρονες Μορφές και Εργαλεία
- Δημοσιογραφία δεδομένων: Αξιοποιεί σύνολα δεδομένων, στατιστική ανάλυση και οπτικοποίηση, ώστε να εντοπίζονται μοτίβα και να τεκμηριώνονται σύνθετα κοινωνικά φαινόμενα.
- Δημοσιογραφία λύσεων: Εξετάζει τεκμηριωμένες απαντήσεις σε κοινωνικά προβλήματα, χωρίς να μετατρέπεται σε προβολή ή ακτιβισμό.
- Συμμετοχική δημοσιογραφία & δημοσιογραφία πολιτών: Εντάσσει μαρτυρίες, ερωτήματα και εμπειρίες των πολιτών στη δημοσιογραφική διαδικασία, υπό την προϋπόθεση επαγγελματικού ελέγχου και επαλήθευσης.
- Τεχνητή Νοημοσύνη και αυτοματισμοί: Μπορούν να υποστηρίζουν την απομαγνητοφώνηση, την ανάλυση δεδομένων και την παραγωγή τυποποιημένων ενημερώσεων, αλλά απαιτούν ανθρώπινη εποπτεία, έλεγχο μεροληψίας, προστασία προσωπικών δεδομένων και σαφή γνωστοποίηση της χρήσης τους.

9. Παιδεία στα Μέσα και αξιολόγηση της πληροφορίας
Η σύγχρονη δημοσιογραφία συνδέεται άμεσα με την παιδεία στα μέσα. Ο ενημερωμένος πολίτης χρειάζεται να εξετάζει την ταυτότητα και την αξιοπιστία της πηγής, την ημερομηνία και το αρχικό πλαίσιο μιας δημοσίευσης, τη διάκριση είδησης και γνώμης, την ύπαρξη πρωτογενών τεκμηρίων, καθώς και το αν ένας τίτλος ανταποκρίνεται στο περιεχόμενο. Παράλληλα, τα μέσα οφείλουν να διορθώνουν εμφανώς τα λάθη τους, να εξηγούν τη μεθοδολογία τους και να καθιστούν σαφή τα όρια της βεβαιότητας των πληροφοριών τους.
 

Έκθεση Γ΄ Λυκείου: «Δεν υπάρχει ανάπτυξη χωρίς ανθρώπινα δικαιώματα»

Έκθεση Γ΄ Λυκείου: «Δεν υπάρχει ανάπτυξη χωρίς ανθρώπινα δικαιώματα»   
 
Κείμενο 1
Δεν υπάρχει ανάπτυξη χωρίς ανθρώπινα δικαιώματα. 
Το κείμενο αποτελεί άρθρο της Ναβί Πιλάι που διετέλεσε Ύπατη αρμοστής του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ στις  13- 05- 2011 (διασκευή).
 
Παρά τις τεχνολογικές επαναστάσεις των τελευταίων τριάντα ετών, τα προβλήματα στον κόσμο δεν εξέλιπαν. Το αντίθετο: η αύξηση της φτώχειας, η έλλειψη τροφίμων, οι οικονομικές κρίσεις και οι ένοπλες συγκρούσεις εξακολουθούν να μαστίζουν πολλές περιοχές του πλανήτη, και ιδιαίτερα αυτούς που ζουν στις 48 λιγότερο αναπτυγμένες χώρες του κόσμου. Σύμφωνα με την τελευταία Έκθεση του ΟΗΕ για την Ανθρώπινη Ανάπτυξη, ο αριθμός των υποσιτιζόμενων  ανθρώπων στον κόσμο αυξήθηκε από 850 εκατομμύρια το 1980 σε ένα δισεκατομμύριο το 2011. Τα στοιχεία αυτά είναι πραγματικά απογοητευτικά.
Κατ’ αρχάς, όταν κάποιος μιλάει για ανάπτυξη, χρησιμοποιεί τη γλώσσα των οικονομολόγων και την ταυτίζει με την άνοδο των οικονομικών δεικτών. Ωστόσο, οι στρατηγικές ανάπτυξης που εστιάζουν μόνο στην οικονομική μεγέθυνση δημιουργούν περισσότερη φτώχεια, ανισότητα, υποσιτισμό, ανεργία, και περισσότερες απειλές, όπως η υποβάθμιση του περιβάλλοντος. Με αυτόν τον τρόπο οι ευαίσθητες κοινωνικές ομάδες, δηλ. οι φτωχοί, οι μειονότητες, οι αυτόχθονες, οι μετανάστες, οι πρόσφυγες και τα άτομα με αναπηρία μένουν  στο περιθώριο των κοινωνιών τους και της παγκόσμιας κοινότητας.
Με δεδομένο ότι και η οικονομική ανάπτυξη αποτελεί δικαίωμα, ας σκεφτούμε  για λίγο ποιος οφείλει να είναι ο κύριος στόχος της:  η ανάπτυξη πρέπει να σημαίνει πρόσβαση σε ευκαιρίες για μια καλύτερη ζωή, για μια ζωή με αξιοπρέπεια και ελευθερία, χωρίς φτώχεια και φόβο. Έφτασε η στιγμή τα ανθρώπινα δικαιώματα και ο άνθρωπος να βρεθούν στην καρδιά της συζήτησης για την ανάπτυξη στις λιγότερο αναπτυγμένες χώρες, εφόσον οι χώρες αυτές περνούν από μια περίοδο δυσκολιών σε μια εποχή ελπίδας, καθώς θεωρείται ότι θα αποτελέσουν το επόμενο κύμα των οικονομιών της παγκοσμιοποίησης. Επιπλέον, οι χώρες αυτές είναι συχνά ευλογημένες με πλούσια κοιτάσματα φυσικών πόρων και ανεκμετάλλευτο ανθρώπινο δυναμικό. Η προσέγγιση της ανάπτυξης με βάση τα δικαιώματα θα εκθρέψει την ελπίδα.
Κατόπιν τούτων, το μήνυμά μου προς τη Διάσκεψη για τις λιγότερο αναπτυγμένες χώρες είναι ξεκάθαρο: τα ανθρώπινα δικαιώματα πρέπει να βρίσκονται στο κέντρο της αναπτυξιακής πολιτικής, στην καρδιά της παγκόσμιας συνεργασίας και να καθοδηγούν την παγκόσμια στρατηγική για την αντιμετώπιση των νέων προκλήσεων. Άλλωστε, η οικονομική μεγέθυνση μαζί με την προστασία του δικαιώματος στην ανάπτυξη θα συμβάλουν στην πραγμάτωση του οράματος του Χάρτη του ΟΗΕ για έναν κόσμο με μεγαλύτερη ελευθερία, έναν κόσμο που θα στηρίζεται στην ειρήνη, στην ανάπτυξη και στα ανθρώπινα δικαιώματα.
 
Κείμενο 2
 
Διώξεις, βασανιστήρια και διαρκής φόβος.
Απόσπασμα από έρευνα του Γιάννη Παπαδόπουλου που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ»  στις 09-09-2019.
 
Στην πατρίδα του ήταν για όλους εχθρός. Για τους Ταλιμπάν, ο 23χρονος Αφγανός ήταν ένας άπιστος συνεργάτης των δυτικών δυνάμεων, την ίδια στιγμή που οι κρατικές αρχές τον θεωρούσαν κατάσκοπο των τρομοκρατών. Παρά τις ουλές από τα βασανιστήρια στο σώμα του, η διήγησή του δεν έπεισε τον χειριστή ασύλου, που απέρριψε σε πρώτο βαθμό το αίτημά του για διεθνή προστασία τον Μάιο του 2018. Η υπόθεσή του παραπέμφθηκε τον Μάρτιο του 2019 σε ειδική επιτροπή της Αρχής Προσφυγών. Ο νεαρός διεκδικούσε μια δεύτερη ευκαιρία.
Τα μέλη της επιτροπής, δύο διοικητικοί δικαστές και ένας νομικός που υποδεικνύεται από την Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, διάβασαν ξανά τον μακρύ κατάλογο των δεινών που υπέστη στη χώρα του ο Αφγανός. Εργαζόταν ως συγκολλητής σε εταιρεία δυτικών συμφερόντων, η οποία προμήθευε με κοντέινερ αμερικανικές στρατιωτικές βάσεις και καταυλισμούς στο Αφγανιστάν. Επιστρέφοντας από τη δουλειά του μια μέρα, απήχθη μαζί με συναδέλφους του από ένοπλους μασκοφόρους. Τον οδήγησαν σε κρησφύγετο των Ταλιμπάν και τον απομόνωσαν σε ένα δωμάτιο χωρίς φυσικό φως για τουλάχιστον 11 ημέρες. Ο βασανιστής που τον ανέκρινε τον ρωτούσε γιατί δούλευε για τους Αμερικανούς. Τον χτυπούσαν με γροθιές και κλωτσιές, τον μαστίγωσαν με καλώδιο και τρύπησαν με λόγχη πολλά σημεία του σώματός του. Τον έδεναν σε μια καρέκλα, την αναποδογύριζαν και τον χτυπούσαν στις πατούσες. Ακόμη και τώρα, έχει δυσκολία στο περπάτημα.
Χρειάστηκε η παρέμβαση των γηραιότερων του χωριού του, για να μην εκτελεστεί από τους Ταλιμπάν και να γλιτώσει. Τον σημάδεψαν στο σώμα με καυτό σίδερο και πήραν τα δακτυλικά του αποτυπώματα. Ήταν ο μόνος που αφέθηκε ελεύθερος από τους συναδέλφους του, γι’ αυτό και οι αφγανικές αρχές τον αναζήτησαν ως ύποπτο για κατασκοπεία. Διωκόμενος από όλους. Στην Ελλάδα, αναγνωρίστηκε ως θύμα βασανιστηρίων. Και πριν από λίγους μήνες η Αρχή Προσφυγών έκανε δεκτό το αίτημά του για άσυλο σε δεύτερο βαθμό.
 
Κείμενο 3
 
Επίλογοι στο πρώτο βιβλίο
Το πεζογράφημα που ακολουθεί είναι απόσπασμα από το μυθιστόρημα του Δημήτρη Χατζή «Το διπλό βιβλίο» (1977, Αθήνα: Καστανιώτης), στο οποίο αποδίδονται όψεις της ζωής των Ελλήνων μεταναστών στη Γερμανία. Στο συγκεκριμένο απόσπασμα ο κεντρικός ήρωας – ο Κώστας – αφού εγκατέλειψε την εργασία του ως μαραγκού στην Ελλάδα λόγω των συνθηκών και αφού εργάστηκε για πέντε χρόνια στη Γερμανία, βρίσκεται ξαφνικά άνεργος.
 
Τελευταία φορά περνάω την πόρτα του ΑΟΥΤΕΛ – είναι σα να ’κλεισε πίσω μου. Τέλος – είμαι στο δρόμο. Απέναντί μου είναι ο σταθμός των σιδηροδρόμων. Η πίσω πόρτα του. Πηγαίνω ως εκεί, κάθομαι λίγο πιο πέρα απ’ την πόρτα, πάνω σε ένα κασόνι. Μπροστά μου – φάτσα, το ΑΟΥΤΕΛ. Απάνω μας πέφτει στην ευθεία η μεγάλη λεωφόρος – που δεν φτάνει εδώ. Όλη η γερμανική μου ζωή. Πίσω μου τα τραίνα, ο μεγάλος κόσμος – ανύπαρκτος. Μπροστά μου αυτό το ΑΟΥΤΕΛ – ανύπαρκτο τώρα και αυτό. Στην ευθεία, η μεγάλη λεωφόρος – δε φτάνει ως εδώ.
Είμαι στο δρόμο – και δρόμο δεν έχω κανέναν. Κάθομαι σ’ αυτό το κασόνι, πουθενά δεν έχω να πάω – ένας χαμάλης απολυμένος από τη δουλειά του, ένας άνεργος Έλληνας μετανάστης στη Γερμανία. Έχω και το βιβλιάριο εργασίας στην τσέπη. Ξυλουργός, λέει, για την Ελλάδα όπως είχα δηλώσει και δεν πιάνεται – ανειδίκευτος για τη Γερμανία. ….
Σκέφτομαι εδώ, τα ξανασκέφτομαι όλα, θέλω να τα σκεφτώ. Στην Ελλάδα να ξεκινήσω να πάω πίσω, δεν θέλω. Έτσι το ’πα και φεύγοντας, έτσι το ξανάπα πολλές φορές εδώ, έτσι το σκέφτηκα και με την άδεια. Η Ελλάδα για μένα θα πει το ξυλάδικο. Δεν ξαναγυρίζω ζωντανός στο ξυλάδικο.
Εδώ; πέντε χρόνια το σκέφτομαι κάθε μέρα, είμαι το ξένο το σώμα. Είμαι και δεν είμαι. Περαστικός είμαι εδώ – για κάπου – για πού; Πού είναι ο κόσμος, ποιος είναι ο δικός μου; Εγώ πέντε χρόνια τώρα, δεν τον είδα. Σκέφτηκα, ξανασκέφτηκα με το μικρό το μυαλό μου, άκουσα και τους άλλους, προσπάθησα να τον δω – και δεν είδα τίποτα. Οι τζαμαρίες είναι μπροστά μου, δεν βλέπεται ο κόσμος αυτός, ο σημερινός ο δικός μας. Οι άλλοι, από την άλλη μεριά – κι αυτοί δεν βλέπονται. Τα πρόσωπά τους μου ξεφεύγουν. Όσους είδα, λαθεμένα τους είδα. … Και σκέφτομαι, ξανασκέφτομαι εδώ. Κόμματα, βιβλία, φυλλάδες, εφημερίδες, σοφοί και φιλόσοφοι, σοφίες όσες κι αν πεις – κι εμένα μια λέξη σωστή, να μου πει τι να κάνω τούτη την ώρα, δεν είναι κανένας.
Κάθομαι εδώ σ’ αυτό το κασόνι και μου φαίνεται, δε θα σηκωθώ ποτές από δω. Στο τέλος, λέω, θα με φορτώσουν και μένα μαζί μ’ αυτό το κασόνι, θα με κλείσουνε σε κανένα βαγόνι – έτσι θα φτάσω να τον βρω το μεγάλο τον κόσμο. Και χωρίς να κάνω τίποτα πάλι.
 
ΘΕΜΑΤΑ
 
ΘΕΜΑ 1
Να αποδώσετε συνοπτικά σε 60-70 λέξεις το περιεχόμενο της δεύτερης και της τρίτης παραγράφου του Κειμένου 1 («Κατ’ αρχάς, όταν κάποιος μιλάει για ανάπτυξη… με βάση τα δικαιώματα θα εκθρέψει την ελπίδα»).
 
Η ανάπτυξη ταυτίζεται συχνά με την οικονομική μεγέθυνση, η μονομερής επιδίωξη της οποίας εντείνει τη φτώχεια, τις ανισότητες, τον κοινωνικό αποκλεισμό και την περιβαλλοντική υποβάθμιση. Αντίθετα, η ουσιαστική ανάπτυξη πρέπει να υπηρετεί τον άνθρωπο, εξασφαλίζοντας αξιοπρέπεια, ελευθερία και ίσες ευκαιρίες. Ιδίως στις λιγότερο αναπτυγμένες χώρες, με τους πλούσιους φυσικούς πόρους και το αναξιοποίητο ανθρώπινο δυναμικό, η κατοχύρωση των δικαιωμάτων μπορεί να καλλιεργήσει ελπίδα και προοπτικές ευημερίας.
[Λέξεις: 66]
 
ΘΕΜΑ 2 
Ερώτημα 1^ο
 
Να χαρακτηρίσετε ως σωστή (Σ) ή λανθασμένη (Λ) καθεμία από τις παρακάτω περιόδους  με βάση το Κείμενο 1 και να αιτιολογήσετε την απάντησή σας, καταγράφοντας στο απαντητικό φύλλο το κατάλληλο χωρίο του κειμένου:
 
1. Η εξέλιξη της τεχνολογίας τα τελευταία 30 χρόνια περιόρισε τη διασπορά των κοινωνικών προβλημάτων στις λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες.
2. Το πρόβλημα της πείνας, αν και δεν εξέλιπε, ωστόσο περιορίστηκε σε κάποιο βαθμό κατά την πρώτη δεκαετία του 21^ου αιώνα.
3. Όσο η ανάπτυξη περιορίζεται μόνο στον οικονομικό τομέα, οι ευάλωτες κοινωνικές ομάδες κινδυνεύουν ολοένα και περισσότερο να περιθωριοποιηθούν.
4. Οι λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες διαθέτουν σήμερα τις μεγαλύτερες προοπτικές ανάπτυξης λόγω των ανεκμετάλλευτων φυσικών πόρων και του αναξιοποίητου ανθρώπινου δυναμικού.
5. Τα ανθρώπινα δικαιώματα μπορούν να συμβάλλουν στην αναπτυξιακή πολιτική και στην υλοποίηση του οράματος του Χάρτη του ΟΗΕ για τον κόσμο.
 
1.=Λ «Παρά τις τεχνολογικές επαναστάσεις… λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες του κόσμου». (1η παράγραφος)
2.=Λ «Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση… Απογοητευτικά». (1η παράγραφος)
3.=Σ «Οι στρατηγικές ανάπτυξης που εστιάζουν… μένουν στο περιθώριο». (3η παράγραφος)
4.=Σ «Επιπλέον, οι χώρες αυτές… ανθρώπινο δυναμικό». (3η παράγραφος)
5.=Σ «τα ανθρώπινα δικαιώματα πρέπει να βρίσκονται στο κέντρο… των νέων προκλήσεων». (4η παράγραφος)
 
Ερώτημα 2^ο
Να περιγράψετε πώς η συγγραφέας αποδεικνύει την παγκόσμια διασπορά των προβλημάτων στην 1η παράγραφο του Κειμένου 1.Τι επιτυγχάνει με την επιλογή της; Να απαντήσετε σε 60-70 λέξεις, λαμβάνοντας υπόψη και τη θέση της παραγράφου στο κείμενο.
 
Η συγγραφέας τεκμηριώνει την παγκόσμια διάσταση των προβλημάτων με δύο βασικές επιλογές:
- την αντίθεση ανάμεσα στην τεχνολογική πρόοδο και στην επιδείνωση των κοινωνικοοικονομικών προβλημάτων·
- την παράθεση συγκεκριμένων προβλημάτων και αριθμητικών δεδομένων για την αύξηση των υποσιτιζόμενων.
Ως εισαγωγή, η παράγραφος ανατρέπει τις προσδοκίες, προσδίδει εγκυρότητα στον ισχυρισμό και προσελκύει το ενδιαφέρον του αναγνώστη, προβάλλοντας εμφατικά την ανάγκη μιας ανθρωποκεντρικής αντίληψης της ανάπτυξης.
[Λέξεις: 62]
 
Ερώτημα 3^ο
α. Να εντοπίσετε 3 λέξεις / φράσεις που να δηλώνουν τιμωρία ή / και βασανισμό στο Κείμενο 2 και να εξηγήσετε πώς συμβάλλουν στη διαμόρφωση του ύφους λόγου του κειμένου.
β. Να γράψετε τους ρηματικούς χρόνους που κυριαρχούν στη 2^η παράγραφο του Κειμένου 2 και να αιτιολογήσετε τη χρήση τους.
 
α) Ενδεικτικές λέξεις και φράσεις που δηλώνουν τιμωρία ή βασανισμό στο Κείμενο 2 είναι οι ακόλουθες:
- «τα βασανιστήρια»
- «τον απομόνωσαν σε ένα δωμάτιο χωρίς φυσικό φως»
- «τον χτυπούσαν με γροθιές και κλωτσιές»
- «τον μαστίγωσαν με καλώδιο»
- «τρύπησαν με λόγχη πολλά σημεία του σώματός του»
- «τον έδεναν σε μια καρέκλα […] και τον χτυπούσαν στις πατούσες»
- «τον σημάδεψαν στο σώμα με καυτό σίδερο».
Οι παραπάνω λέξεις και φράσεις, με τη σκληρή και παραστατική τους σημασία, διαμορφώνουν ύφος δραματικό, συναισθηματικά φορτισμένο και καταγγελτικό. Παράλληλα, αποδίδουν με ρεαλισμό την αγριότητα των βασανιστηρίων, προκαλούν αποτροπιασμό και συμπόνια για τον νεαρό Αφγανό και ευαισθητοποιούν τον αναγνώστη σχετικά με την ανάγκη προστασίας των διωκόμενων ανθρώπων και δίκαιης εξέτασης των αιτημάτων ασύλου.
 
β. Στη δεύτερη παράγραφο του Κειμένου 2 κυριαρχούν δύο παρελθοντικοί χρόνοι: ο παρατατικός και ο αόριστος.
- Ο παρατατικός δηλώνει διάρκεια, εξέλιξη ή επανάληψη στο παρελθόν. Με τύπους όπως «εργαζόταν», «προμήθευε» και «δούλευε» παρουσιάζεται η προηγούμενη επαγγελματική ζωή του νεαρού, ενώ με τα «ανέκρινε», «χτυπούσαν», «έδεναν» και «αναποδογύριζαν» υπογραμμίζεται η παρατεταμένη και επαναλαμβανόμενη φύση των βασανιστηρίων.
- Ο αόριστος παρουσιάζει ολοκληρωμένες πράξεις και περιστατικά του παρελθόντος. Οι τύποι «απήχθη», «οδήγησαν», «απομόνωσαν», «μαστίγωσαν» και «τρύπησαν» αποδίδουν διαδοχικά τα γεγονότα, επιταχύνουν την αφήγηση και αναδεικνύουν την κλιμάκωση της βίας, ενώ τα «διάβασαν» και «υπέστη» συνδέουν την εξέταση της υπόθεσης με όσα είχε βιώσει ο πρόσφυγας.
Η εναλλαγή των δύο χρόνων προσδίδει στο απόσπασμα ζωντάνια και σαφή αφηγηματική οργάνωση: ο παρατατικός λειτουργεί ως χρονικό υπόβαθρο και τονίζει τη διάρκεια του μαρτυρίου, ενώ ο αόριστος προβάλλει τα καθοριστικά επεισόδια. Έτσι, ενισχύεται η παραστατικότητα της μαρτυρίας, τεκμηριώνεται η βαρύτητα των διώξεων και προκαλείται η συναισθηματική ανταπόκριση του αναγνώστη απέναντι στη δοκιμασία των προσφύγων.
 
Ερώτημα 4^ο
Ποια είναι η βασική θέση της αρθρογράφου στην καταληκτική παράγραφο του κειμένου της (Κείμενο 1); Πώς τεκμηριώνει τη θέση της;
 
Βασική θέση: Τα ανθρώπινα δικαιώματα οφείλουν να αποτελούν τον απόλυτο πυρήνα κάθε αναπτυξιακής πολιτικής και την κατευθυντήρια γραμμή της παγκόσμιας στρατηγικής συνεργασίας.
 
Τρόπος τεκμηρίωσης: Η αρθρογράφος τεκμηριώνει τη θέση της με αιτιολόγηση (διακρίνεται από τη διαρθρωτική λέξη «Άλλωστε»). Συγκεκριμένα, υποστηρίζει ότι μόνο η ταυτόχρονη επιδίωξη της οικονομικής μεγέθυνσης και της προστασίας των δικαιωμάτων μπορεί να κάνει πράξη το συλλογικό όραμα του Χάρτη του ΟΗΕ. Η αρμονική συνύπαρξη αυτών των δύο παραγόντων αποτελεί, σύμφωνα με τη συγγραφέα, αναγκαία προϋπόθεση για να οικοδομηθεί ένας κόσμος θεμελιωμένος στην αληθινή ελευθερία και την ειρήνη.
 
Ερώτημα 5^ο
Στην τελευταία παράγραφο του Κειμένου 1, η αρθρογράφος διατυπώνει την τελική της θέση με τρόπο άμεσο, πειστικό και κατηγορηματικό. Να εντοπίσετε τρεις (3) διαφορετικούς κειμενικούς δείκτες (π.χ. ρηματικό πρόσωπο, στίξη, λεξιλόγιο/τροπικότητα, εκφραστικά μέσα) που αξιοποιεί για να πετύχει αυτόν τον σκοπό, εξηγώντας τη λειτουργία του καθενός μέσα στο συγκεκριμένο απόσπασμα.
 
Στην καταληκτική παράγραφο του Κειμένου 1, η αρθρογράφος αξιοποιεί συγκεκριμένους κειμενικούς δείκτες, ώστε να διατυπώσει την τελική της θέση με αμεσότητα, πειστικότητα και κατηγορηματικό τόνο. Αρχικά, η δεοντική τροπικότητα στις φράσεις «πρέπει να βρίσκονται» και «να καθοδηγούν» εκφράζει αναγκαιότητα, χρέος και ηθική υποχρέωση, μετατρέποντας τη διαπίστωση σε ισχυρή προτροπή προς τη διεθνή κοινότητα. Παράλληλα, η μεταφορά «στην καρδιά της παγκόσμιας συνεργασίας» αισθητοποιεί το μήνυμα και προσδίδει συναισθηματικό βάρος, καθώς προβάλλει τα ανθρώπινα δικαιώματα ως ζωτικό και απολύτως κεντρικό στοιχείο κάθε αναπτυξιακής πολιτικής. Τέλος, οι διαρθρωτικές φράσεις «Κατόπιν τούτων» και «Άλλωστε» ενισχύουν τη συνοχή και τη λογική οργάνωση του λόγου: η πρώτη εισάγει το συμπέρασμα που προκύπτει από όσα προηγήθηκαν, ενώ η δεύτερη προσθέτει την τελική αιτιολόγηση, σύμφωνα με την οποία η οικονομική μεγέθυνση, σε συνδυασμό με την προστασία του δικαιώματος στην ανάπτυξη, μπορεί να υπηρετήσει το όραμα του ΟΗΕ για έναν κόσμο ελευθερίας, ειρήνης και σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
 
ΘΕΜΑ 3
Πώς βιώνει ο ήρωας του Κειμένου 3 την εργασιακή και κοινωνική του κατάσταση; Πώς ερμηνεύετε εσείς τις σκέψεις και τα συναισθήματά του; Να απαντήσετε με στοιχεία από το κείμενο (150-200 λέξεις).
 
Ο ήρωας του Κειμένου 3 βιώνει την ανεργία και την ξενιτιά ως ένα οδυνηρό προσωπικό και κοινωνικό αδιέξοδο. Με την απόλυσή του αισθάνεται ότι χάνει όχι μόνο την εργασία του, αλλά και κάθε σταθερό σημείο αναφοράς: «ο μεγάλος κόσμος» και το ΑΟΥΤΕΛ μοιάζουν πλέον «ανύπαρκτα», ενώ η «μεγάλη λεωφόρος» δεν φτάνει ως εκείνον. Η φράση «είμαι στον δρόμο – και δρόμο δεν έχω κανέναν» αποδίδει μεταφορικά την ακινησία και την έλλειψη προοπτικής που τον βασανίζουν. Δεν επιθυμεί να επιστρέψει στην Ελλάδα, την οποία ταυτίζει με το καταπιεστικό «ξυλάδικο», αλλά ούτε στη Γερμανία νιώθει ότι ανήκει, αφού παραμένει «ξένο σώμα» και περαστικός. Τα ρητορικά ερωτήματα («Εδώ;» «Πού είναι ο κόσμος, ποιος είναι ο δικός μου;»), ο εσωτερικός μονόλογος («… άκουσα και τους άλλους, προσπάθησα να τον δω – και δεν είδα τίποτα…») και οι επαναλήψεις («Σκέφτηκα, ξανασκέφτηκα με το μικρό το μυαλό μου», «Και σκέφτομαι, ξανασκέφτομαι εδώ») φανερώνουν μοναξιά, σύγχυση και βαθιά αποξένωση, ενώ η εικόνα του κασονιού στο τέλος υποδηλώνει παραίτηση και παθητικότητα.
Κατά τη γνώμη μου, οι σκέψεις του είναι εύλογες, καθώς η ανεργία, η μετανάστευση και η απουσία κοινωνικής στήριξης μπορούν να κλονίσουν την αξιοπρέπεια και την ταυτότητα του ανθρώπου. Η στάση του προκαλεί συμπόνια, αλλά και προβληματισμό για την ευθύνη της κοινωνίας να εξασφαλίζει ουσιαστική ένταξη, προστασία και πραγματικές ευκαιρίες σε κάθε εργαζόμενο και μετανάστη.
 
ΘΕΜΑ Δ
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, το σχολείο σας διοργανώνει ημερίδα με θέμα: «Ανθρώπινα Δικαιώματα και Κοινωνική Ανάπτυξη στη σύγχρονη εποχή». Ως εκπρόσωπος του δεκαπενταμελούς συμβουλίου, καλείστε να εκφωνήσετε μια ομιλία (350-400 λέξεων) στην οποία:
α) Να αιτιολογήσετε τεκμηριωμένα -αξιοποιώντας ιδέες των Κειμένων 1 και 2- γιατί η πραγματική πρόοδος και ανάπτυξη μιας κοινωνίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον σεβασμό των δικαιωμάτων των πιο ευάλωτων ομάδων (όπως είναι οι πρόσφυγες και τα θύματα διώξεων).
β) Να εκφράσετε τα συναισθήματα που σας προκαλεί η ανάγνωση ιστοριών ακραίας παραβίασης της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και να περιγράψετε πώς θα δρούσατε εσείς και οι συμμαθητές σας στην καθημερινότητά σας (στο σχολείο, στη γειτονιά, στα κοινωνικά δίκτυα) προκειμένου να στηρίξετε έμπρακτα τον συνάνθρωπο που βιώνει τον αποκλεισμό ή τον φόβο.
 
Επικοινωνιακό Πλαίσιο
Είδος κειμένου: Προσχεδιασμένη ομιλία στο πλαίσιο σχολικής ημερίδας, με σαφή επιχειρηματολογικό και παραινετικό χαρακτήρα.
Πομπός: Εκπρόσωπος του δεκαπενταμελούς μαθητικού συμβουλίου, ο οποίος εκφράζει τις ανησυχίες και τις προτάσεις της μαθητικής κοινότητας.
Δέκτες: Οι συμμαθητές και οι εκπαιδευτικοί, καθώς και γονείς ή άλλα μέλη της σχολικής κοινότητας που συμμετέχουν στην ημερίδα.
Ύφος: Σοβαρό, τεκμηριωμένο και επιχειρηματολογικό στο πρώτο μέρος· περισσότερο άμεσο, βιωματικό, συναισθηματικό και παραινετικό στο δεύτερο, με χρήση α΄ πληθυντικού προσώπου για τη δημιουργία συλλογικού αισθήματος ευθύνης.
 
Πρόλογος
Προσφώνηση: «Αγαπητοί συμμαθητές και συμμαθήτριες, αξιότιμοι εκπαιδευτικοί, αγαπητά μέλη της σχολικής μας κοινότητας».
Αφόρμηση: Αναφορά στην Παγκόσμια Ημέρα Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και στον σκοπό της ημερίδας: να αναλογιστούμε αν η σύγχρονη κοινωνική πρόοδος συμβαδίζει πράγματι με τον σεβασμό της ανθρώπινης αξίας.
Θέση / Κεντρική ιδέα: Η πρόοδος μιας κοινωνίας δεν αποτιμάται μόνο με οικονομικούς δείκτες ή τεχνολογικά επιτεύγματα, αλλά πρωτίστως με τον βαθμό στον οποίο προστατεύει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, διασφαλίζει ίσες ευκαιρίες και στηρίζει έμπρακτα τους πιο ευάλωτους.
 
Κύριο Μέρος
Α΄ Ζητούμενο: Η σύνδεση ανάπτυξης και ανθρωπίνων δικαιωμάτων
Η πλάνη της μονοδιάστατης οικονομικής μεγέθυνσης: Η ταύτιση της ανάπτυξης αποκλειστικά με την άνοδο των οικονομικών δεικτών μπορεί να οξύνει τη φτώχεια, τις ανισότητες, τον υποσιτισμό, την ανεργία και την περιβαλλοντική υποβάθμιση. Επομένως, η αριθμητική ευημερία δεν αρκεί, όταν μεγάλα τμήματα του πληθυσμού παραμένουν στο περιθώριο.
Ανθρωποκεντρική ανάπτυξη: Πραγματική πρόοδος υπάρχει μόνο όταν κάθε άνθρωπος έχει πρόσβαση σε εκπαίδευση, εργασία, υγεία, ασφάλεια και δικαιοσύνη και μπορεί να ζει με ελευθερία, αξιοπρέπεια και χωρίς φόβο. Τα ανθρώπινα δικαιώματα, επομένως, δεν αποτελούν συμπλήρωμα της ανάπτυξης, αλλά θεμελιώδη προϋπόθεσή της.
Η προστασία των ευάλωτων ως δείκτης πολιτισμού: Δεν νοείται κοινωνική ανάπτυξη όταν πρόσφυγες και θύματα διώξεων αντιμετωπίζονται με καχυποψία, αποκλεισμό ή αδιαφορία. Το γεγονός πως άνθρωποι που έχουν υποστεί απάνθρωπα βασανιστήρια στη χώρα τους δυσκολεύονται να εξασφαλίσουν διεθνή προστασία, αποδεικνύει ότι ο σεβασμός των δικαιωμάτων κρίνεται στην πράξη: στην αμερόληπτη εξέταση κάθε υπόθεσης, στην προστασία της ζωής και στην αποκατάσταση της αξιοπρέπειας.
Συμπέρασμα ενότητας: Η προστασία των δικαιωμάτων των ευάλωτων ομάδων αποτελεί τον πυρήνα μιας δίκαιης και ειρηνικής κοινωνίας, ενισχύει την κοινωνική συνοχή και καθιστά την ανάπτυξη ουσιαστική και βιώσιμη.
 
Β΄ Ζητούμενο: Συναισθήματα και τρόποι δράσης των νέων
Συναισθηματική αντίδραση:
- Σοκ, αποτροπιασμός και βαθιά θλίψη απέναντι στην ωμή βία και στην ταπείνωση της ανθρώπινης ύπαρξης, (όπως αποτυπώνονται στο Κείμενο 2).
- Οργή και αγανάκτηση για την αδικία, αλλά και ανησυχία για την αδιαφορία ή τη δυσπιστία με την οποία συχνά αντιμετωπίζονται τα θύματα.
- Ενσυναίσθηση, αλληλεγγύη και αίσθημα προσωπικής ευθύνης απέναντι σε όσους στερούνται ασφάλεια, ελευθερία και τις στοιχειώδεις προϋποθέσεις μιας αξιοπρεπούς ζωής.
Έμπρακτη Δράση / Προτάσεις (Πώς δρούμε εμείς;):
- Στο σχολείο: δημιουργούμε ένα ασφαλές και συμπεριληπτικό περιβάλλον, εντάσσουμε στις παρέες και στις δραστηριότητές μας τους μαθητές που κινδυνεύουν να απομονωθούν, παρεμβαίνουμε σε περιστατικά ρατσιστικού εκφοβισμού και οργανώνουμε ενημερωτικές δράσεις, συζητήσεις και συνεργασίες με φορείς προστασίας δικαιωμάτων.
- Στη γειτονιά και στην τοπική κοινωνία: συμμετέχουμε εθελοντικά σε κοινωνικά παντοπωλεία, φροντιστήρια αλληλεγγύης και δομές υποστήριξης, συγκεντρώνουμε είδη πρώτης ανάγκης και προσφέρουμε πρακτική βοήθεια σε οικογένειες ή άτομα που βιώνουν αποκλεισμό.
- Στα κοινωνικά δίκτυα: δεν αναπαράγουμε στερεότυπα ή ανεπιβεβαίωτες πληροφορίες, καταγγέλλουμε τη ρητορική μίσους, κοινοποιούμε έγκυρο ενημερωτικό υλικό και χρησιμοποιούμε την ψηφιακή μας παρουσία για να προβάλλουμε μηνύματα σεβασμού, ισότητας και αλληλεγγύης.
 
Επίλογος
Ανακεφαλαίωση: Η προστασία της ζωής, της ελευθερίας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας αποτελεί αδιαπραγμάτευτη προϋπόθεση κάθε αυθεντικής μορφής ανάπτυξης και κοινωνικής προόδου.
Προτροπή: Εμείς, η νέα γενιά, δεν δικαιούμαστε να παραμένουμε θεατές. Ας κάνουμε την αλληλεγγύη καθημερινή στάση ζωής και ας γίνουμε η γενιά που θα τοποθετήσει τον άνθρωπο, τα δικαιώματα και την αξιοπρέπειά του πάνω από τους αριθμούς και την αδιαφορία.
 
Αποφώνηση: Σας ευχαριστώ για την προσοχή σας.

Έκθεση Β΄ Λυκείου: «Εξουσία αν μου δίναν»

Έκθεση Β΄ Λυκείου: «Εξουσία αν μου δίναν»
 
Το παρακάτω κείμενο αποτελεί απόσπασμα, ελαφρώς διασκευασμένο, από το ομώνυμο άρθρο του Παντελή Μπουκάλα που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Καθημερινή» στις 27 Σεπτεμβρίου 2018.
 
     Ας κάνουμε προσωρινά την παραχώρηση να δεχτούμε ότι τέταρτη εξουσία δεν είναι οι ιδιοκτήτες των ενημερωτικών μέσων, αλλά οι λειτουργοί τους. Ότι όλη τη δύναμη που προσφέρουν τα ΜΜΕ, χάρτινα, γυάλινα και διαδικτυακά, τη χαίρονται οι εργαζόμενοί τους. Και μάλιστα όσοι δεν δουλεύουν με ωραία συμβόλαια ποδοσφαιρικού τύπου, αλλά με επισφαλές1 μισθολόγιο.
     Όταν λοιπόν οι δημοσιογράφοι χρησιμοποιούν τη δοτή δύναμή τους για να παραβούν κάθε κώδικα δεοντολογίας, γραπτό και άγραφο, και να υπηρετήσουν προσωπικούς στόχους, παραοικονομικού ή παραπολιτικού περιεχομένου, είναι απλώς καταχραστές2. Και δικαιώνουν με τη δράση τους ένα πολύ μεγάλο τμήμα της πάντα καχύποπτης κοινής γνώμης, το οποίο χλευάζει σαν αναξιόπιστο το δημοσιογραφικό επάγγελμα.
     Ο όρος «λειτούργημα» χάνει όλο του το νόημα και όταν οι δημοσιογράφοι, δρώντας σαν τεταρτοεξουσιούχοι, νοικιάζουν τη δύναμη και το όποιο κύρος τους σε κομματικούς ή οικονομικούς μηχανισμούς, καταντώντας προπαγανδιστές, υπηρέτες άδηλων συμφερόντων και διακινητές ψευδών. Αν αυτό το κάνουν στα φανερά, προσφέροντας τη γραφή και την υπογραφή τους έναντι αμοιβής, είναι άξιοι του μισθού τους, αλλά και των λοιδοριών3 που εισπράττουν από το κοινό. Αν όμως το κάνουν στα κρυφά, ενώ δημοσίως συνεχίζουν να παριστάνουν τους αδέσμευτους και ακριβοδίκαιους τιμητές4 όλων ανεξαιρέτως, τότε δρουν με διπλασιασμένη δολιότητα και υποκρισία. Αλλά αυτό ακριβώς τους ακυρώνει, έστω κι αν δεν το κατανοούν, ίσως ζαλισμένοι από τη φήμη, μια αποδεδειγμένα εφήμερη θεότητα. Έτσι όπως συλλαμβάνονται να ψεύδονται συνειδητά και συστηματικά («για το καλό της πατρίδας», όπως έχουν τολμήσει να πουν οι κυνικότεροι εξ αυτών), δεν μπορούν να πείσουν πια. Μόνο να φανατίσουν λίγο ακόμα περισσότερο τους ήδη φανατισμένους μπορούν.
 
1. επισφαλής: αυτός που δεν είναι απολύτως ασφαλής
2. καταχραστές: αυτοί που εκμεταλλεύονται την εξουσία τους
3. λοιδορίες: κατηγορίες
4. τιμητής: αυτός που κρίνει και επικρίνει τη γνώμη και τις πράξεις των άλλων. Στην αρχαία Ρώμη, αξίωμα που προέβλεπε την εκτίμηση της περιουσίας και τον έλεγχο των ηθών των πολιτών.
 
ΘΕΜΑ 1 
1ο ερώτημα 
Να παρουσιάσετε περιληπτικά σε 50-60 λέξεις τους τρόπους με τους οποίους, κατά τον αρθρογράφο του Κειμένου 1, ένας δημοσιογράφος καταχράται την εξουσία του και παύει να επιτελεί «λειτούργημα».
 
Σύμφωνα με τον αρθρογράφο, οι δημοσιογράφοι καταχρώνται την εξουσία τους και ευτελίζουν το λειτούργημά τους όταν παραβιάζουν τη δεοντολογία επιδιώκοντας προσωπικά οφέλη. Αυτό συμβαίνει όταν εξαγοράζονται από πολιτικά ή οικονομικά κέντρα, διαδίδοντας σκόπιμα ψεύδη ως προπαγανδιστές. Η κατάχρηση επιτείνεται όταν υποκρίνονται δημόσια τους ανεξάρτητους κριτές, ενώ εξυπηρετούν κρυφά άδηλα συμφέροντα, καταλήγοντας απλώς να φανατίζουν περαιτέρω το κοινό.
 
2ο ερώτημα
Στο Κείμενο 1 πώς συνδέονται γλωσσικά (συνοχή) οι επιμέρους παράγραφοι; Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας.
 
- Η συνοχή μεταξύ της δεύτερης παραγράφου και της πρώτης επιτυγχάνεται με τη χρήση της συμπερασματικής διαρθρωτικής λέξης «λοιπόν» («Όταν λοιπόν οι δημοσιογράφοι...»). Η λέξη αυτή συνδέει την υποθετική παραδοχή της πρώτης παραγράφου (έστω ότι τη δύναμη την έχουν οι εργαζόμενοι) με τη συνέπεια/συμπέρασμα που αναπτύσσεται στη δεύτερη. Επιπλέον, συντελεί στη συνοχή και η επανάληψη λέξεων-κλειδιών (η λέξη «δύναμη» της 1^ης  επαναλαμβάνεται στη 2^η, ενώ οι «λειτουργοί» της 1ης γίνονται «δημοσιογράφοι» στη 2^η (χρήση συνωνύμων).
 
- Η συνοχή μεταξύ της τρίτης και της δεύτερης παραγράφου εξασφαλίζεται με τη χρήση του συμπλεκτικού συνδέσμου «και» σε συνδυασμό με το χρονικοϋποθετικό «όταν» («...χάνει όλο του το νόημα και όταν οι δημοσιογράφοι...»). Λειτουργεί προσθετικά, εισάγοντας μία ακόμη περίπτωση καταπάτησης της δεοντολογίας, παράλληλη με εκείνη της 2^ης παραγράφου («Όταν λοιπόν...»). Παράλληλα, η λέξη «λειτούργημα» στην αρχή της 3^ης παραγράφου παραπέμπει άμεσα στη λέξη «λειτουργοί» (1^η παράγραφος) και νοηματικά στους «δημοσιογράφους» (2^η παράγραφος), δημιουργώντας εμφανείς λεκτικούς δεσμούς συνοχής μεταξύ των παραγράφων.
 
3ο ερώτημα 
α) Ο τίτλος του Κειμένου 1 αποτελείται από μια δευτερεύουσα υποθετική πρόταση: «Εξουσία αν μου δίναν». Για ποια εξουσία θεωρείτε ότι γίνεται λόγος (με βάση το περιεχόμενο του κειμένου) και πώς αιτιολογείται κατά τη γνώμη σας η χρήση του α΄ ενικού προσώπου;
β) Συμπληρώστε τη δευτερεύουσα υποθετική πρόταση του τίτλου με μια «απόδοση», ώστε να σχηματίσετε έναν πλήρη υποθετικό λόγο (υπόθεση-απόδοση) που νοηματικά να ταιριάζει με το μήνυμα που θέλει να περάσει ο συντάκτης μέσα από το συγκεκριμένο άρθρο του.
 
α) Ο τίτλος αναφέρεται στη λεγόμενη «τέταρτη εξουσία», δηλαδή στην τεράστια δύναμη και επιρροή που ασκούν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και οι λειτουργοί τους (οι δημοσιογράφοι) στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης.
Η επιλογή του α΄ ρηματικού προσώπου προσδίδει προσωπικό, βιωματικό και άμεσο τόνο στο κείμενο. Ο αρθρογράφος (που προφανώς ανήκει στον δημοσιογραφικό χώρο) διαχωρίζει τη θέση του από τους διεφθαρμένους συναδέλφους του. Προβάλλοντας ένα υποθετικό, προσωπικό ηθικό δίλημμα, καλεί ουσιαστικά τον αναγνώστη να αναλογιστεί την ατομική ευθύνη που έχει ο κάθε λειτουργός απέναντι στο λειτούργημά του και την κοινωνία, αποφεύγοντας την ξύλινη και απρόσωπη γλώσσα.
 
β) Για να συνάδει ο υποθετικός λόγος με το επικριτικό ύφος του κειμένου απέναντι στη διαπλοκή και την ανηθικότητα των δημοσιογράφων, η απόδοση πρέπει να εκφράζει την τήρηση της δεοντολογίας:
- «Εξουσία αν μου δίναν, δεν θα την καταχρώμουν για να εξυπηρετήσω προσωπικά ή κομματικά συμφέροντα.»
- «Εξουσία αν μου δίναν, θα παρέμενα πιστός στην αλήθεια και τη δημοσιογραφική δεοντολογία.»
 
4^ο ερώτημα
Να προσδιορίσετε πώς οργανώνονται η 2^η και η 3^η παράγραφος του Κειμένου 1.
 
Η 2η παράγραφος αναπτύσσεται με αίτιο και αποτέλεσμα. Ως αίτιο καταγράφεται από τον αρθρογράφο η καταχρηστική αξιοποίηση της δύναμης από τους δημοσιογράφους, η παραβίαση της δεοντολογίας και η εξυπηρέτηση προσωπικών σκοπιμοτήτων («Όταν λοιπόν οι δημοσιογράφοι... παραπολιτικού περιεχομένου»). Αποτέλεσμα αυτής της κατάστασης είναι ο χαρακτηρισμός τους ως καταχραστών και η δικαίωση της καχυποψίας της κοινής γνώμης απέναντι στο επάγγελμα («είναι απλώς καταχραστές. Και δικαιώνουν...»).
 
Η 3η παράγραφος αναπτύσσεται με συνδυασμό μεθόδων, κυρίως με σύγκριση και αντίθεση καθώς και με αίτιο και αποτέλεσμα. Στο μέσο της παραγράφου, ο συγγραφέας αντιπαραβάλλει-συγκρίνει δύο διαφορετικές, αντικρουόμενες συμπεριφορές των δημοσιογράφων-προπαγανδιστών: την πρακτική που γίνεται «στα φανερά» με εκείνη που γίνεται «στα κρυφά». Η αντίθεση εντοπίζεται εύκολα από τις φράσεις: «Αν αυτό το κάνουν... Αν όμως το κάνουν...». Παραλλήλως, ολόκληρη η παράγραφος καταγράφει τις συνέπειες (τα αποτελέσματα) της αντιδεοντολογικής αυτής συμπεριφοράς. Για παράδειγμα, το γεγονός ότι ψεύδονται (αίτιο) οδηγεί στο να μην μπορούν να πείσουν πια, αλλά μόνο να φανατίσουν (αποτέλεσμα).
 
5^ο ερώτημα
Να προσδιορίσετε τη συλλογιστική πορεία στη 2^η και στην 3^η παράγραφο του Κειμένου 1.
 
Στη 2η παράγραφο ο αρθρογράφος ακολουθεί επαγωγική συλλογιστική πορεία (από το ειδικό στο γενικό). Ειδικότερα, ο συγγραφέας ξεκινά περιγράφοντας συγκεκριμένες, αθέμιτες συμπεριφορές κάποιων δημοσιογράφων (παραβίαση του κώδικα δεοντολογίας, εξυπηρέτηση προσωπικών στόχων, παραοικονομικό ή παραπολιτικό περιεχόμενο). Από αυτές τις επιμέρους περιπτώσεις καταλήγει σε ένα γενικότερο συμπέρασμα που αφορά την ιδιότητά τους («είναι απλώς καταχραστές») και τον αντίκτυπο που έχει η δράση τους στη συνολική εικόνα του επαγγέλματος (δικαιώνουν τη γενική καχυποψία της κοινής γνώμης για το δημοσιογραφικό επάγγελμα).
 
Στην 3η παράγραφο ο αρθρογράφος ακολουθεί παραγωγική συλλογιστική πορεία (από το γενικό στο ειδικό). Η παράγραφος ξεκινά με μια γενική διαπίστωση-θέση: «Ο όρος "λειτούργημα" χάνει όλο του το νόημα... όταν οι δημοσιογράφοι... καταντώντας προπαγανδιστές...». Ενώ στη συνέχεια, ο συγγραφέας εξειδικεύει αυτή τη γενική θέση, αναλύοντας τις συγκεκριμένες μορφές που παίρνει αυτή η συμπεριφορά (τι συμβαίνει όταν δρουν «στα φανερά» και τι όταν δρουν «στα κρυφά») και καταλήγει στις ειδικές συνέπειες (δεν μπορούν να πείσουν πια, απλώς φανατίζουν).
 
6^ο ερώτημα
Να προσδιορίσετε τη λειτουργία των εισαγωγικών και της παρένθεσης στο πλαίσιο της τρίτης παραγράφου του Κειμένου 1.
 
Στη λέξη «λειτούργημα» (3η παράγραφος), τα εισαγωγικά εχουν ειρωνική λειτουργία. Ο συγγραφέας αμφισβητεί ανοιχτά την ιδιότητα αυτή, επισημαίνοντας ότι στα χέρια των συγκεκριμένων επαγγελματιών ο όρος χρησιμοποιείται καταχρηστικά και δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.
Στη φράση «για το καλό της πατρίδας» (3η παράγραφος) μέσω των εισαγωγικών ο συγγραφέας αφενός δηλώνει πως παραθέτει αυτούσια μια συνηθισμένα έκφραση και αφετέρου υποδηλώνει την αποστασιοποίησή του από τον ισχυρισμό αυτό. Στηλιτεύει, άλλωστε, την υποκρισία των δημοσιογράφων, αναδεικνύοντας τη φράση ως μια ψευδή και προσχηματική δικαιολογία.
Στο χωρίο («για το καλό της πατρίδας», όπως έχουν τολμήσει να πουν οι κυνικότεροι εξ αυτών) (3η παράγραφος), η παρένθεση επιτρέπει την παράθεση ενός αιχμηρού σχολίου. Ο συγγραφέας διακόπτει τη ροή του λόγου του για να προσθέσει μια επικριτική πληροφορία (την κυνική δικαιολογία τους), ενισχύοντας την προσωπική του καταγγελτική στάση.
 
7^ο ερώτημα
Να χαρακτηρίσετε το ύφος του Κειμένου 1 και να τεκμηριώσετε την απάντησή σας σε γλωσσικές επιλογές του γράφοντος.
 
Το ύφος του κειμένου είναι κυρίως επικριτικό και καταγγελτικό, καθώς ο αρθρογράφος στηλιτεύει την κατάχρηση της δημοσιογραφικής δύναμης και την υποταγή της σε πολιτικά ή οικονομικά συμφέροντα. Παράλληλα, γίνεται ειρωνικό και σαρκαστικό, όταν αποδομεί την επίφαση ανεξαρτησίας των συγκεκριμένων δημοσιογράφων, ενώ διατηρεί σοβαρό και αιχμηρό τόνο, ανάλογο με τη βαρύτητα του κοινωνικοπολιτικού ζητήματος.
Ο χαρακτήρας αυτός του ύφους διαμορφώνεται με τις ακόλουθες γλωσσικές και εκφραστικές επιλογές:
- Αξιολογικό και συναισθηματικά φορτισμένο λεξιλόγιο: Οι χαρακτηρισμοί «καταχραστές», «προπαγανδιστές», «υπηρέτες άδηλων συμφερόντων» και «διακινητές ψευδών», καθώς και οι λέξεις «δολιότητα» και «υποκρισία», αποδίδουν έντονη απαξία στις πράξεις των δημοσιογράφων. Έτσι, η κριτική δεν διατυπώνεται ουδέτερα, αλλά αποκτά αυστηρό, καταγγελτικό και ηθικά αποδοκιμαστικό τόνο.
- Ειρωνεία και σαρκασμός: Η αναφορά στα «ωραία συμβόλαια ποδοσφαιρικού τύπου» σχολιάζει σκωπτικά τις προνομιακές αμοιβές ορισμένων δημοσιογράφων, ενώ οι χαρακτηρισμοί «αδέσμευτοι» και «ακριβοδίκαιοι τιμητές» χρησιμοποιούνται ειρωνικά για όσους υπηρετούν κρυφά συμφέροντα. Με αυτόν τον τρόπο, ο αρθρογράφος αποκαλύπτει την απόσταση ανάμεσα στη δημόσια εικόνα και στην πραγματική τους δράση και οξύνει την καταγγελία της υποκρισίας τους.
- Μεταφορικός και παραστατικός λόγος: Η φράση «νοικιάζουν τη δύναμη και το όποιο κύρος τους» παρουσιάζει τη δημοσιογραφική επιρροή ως εμπορεύσιμο αγαθό και αναδεικνύει την ηθική έκπτωση όσων την παραχωρούν σε μηχανισμούς συμφερόντων. Αντίστοιχα, η φήμη ως «εφήμερη θεότητα» που τους έχει «ζαλίσει» υπογραμμίζει αφενός τη ματαιοδοξία τους και αφετέρου την παροδικότητα της δημόσιας προβολής. Οι εικόνες αυτές καθιστούν το ύφος γλαφυρό και αιχμηρό.
- Σχολιαστική στίξη: Τα εισαγωγικά στη λέξη «λειτούργημα» δηλώνουν αμφισβήτηση της συγκεκριμένης ιδιότητας, ενώ στη φράση «για το καλό της πατρίδας» φανερώνουν αποστασιοποίηση από μια προσχηματική δικαιολογία. Επιπλέον, η παρένθεση «όπως έχουν τολμήσει να πουν οι κυνικότεροι εξ αυτών» παρεμβάλλει ένα άμεσο και αιχμηρό σχόλιο, ενισχύοντας τον ειρωνικό και καταγγελτικό τόνο.
- Αντίθεση και κλιμάκωση: Η αντιπαραβολή ανάμεσα στη φανερή και στην κρυφή εξυπηρέτηση συμφερόντων, με τα σχήματα «Αν αυτό το κάνουν στα φανερά» και «Αν όμως το κάνουν στα κρυφά», οργανώνει με σαφήνεια την επιχειρηματολογία. Η δεύτερη περίπτωση χαρακτηρίζεται από «διπλασιασμένη δολιότητα και υποκρισία», οπότε η επίκριση κλιμακώνεται και κορυφώνεται στην τελική διαπίστωση ότι οι συγκεκριμένοι δημοσιογράφοι δεν μπορούν πλέον να πείσουν, αλλά μόνο να φανατίσουν.
 
ΘΕΜΑ 2
«...νοικιάζουν τη δύναμη και το όποιο κύρος τους σε κομματικούς ή οικονομικούς μηχανισμούς, καταντώντας προπαγανδιστές, υπηρέτες άδηλων συμφερόντων και διακινητές ψευδών.»
Με αφορμή τη διαπίστωση του Παντελή Μπουκάλα στο κείμενο αναφοράς, καλείστε να εκφωνήσετε μια ομιλία σε μια ημερίδα του Δήμου σας με θέμα «Νέοι, Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και Δημοκρατία». Στο κείμενο της ομιλίας σας:
α) Να σχολιάσετε τις συνέπειες που έχει για τον πολίτη και τη δημοκρατία η μετατροπή των δημοσιογράφων σε «προπαγανδιστές» και «διακινητές ψευδών».
β) Να προτείνετε συγκεκριμένους τρόπους με τους οποίους ο σύγχρονος δέκτης (και ειδικά οι νέοι) μπορεί να αμυνθεί απέναντι στην παραπληροφόρηση και τη χειραγώγηση.
(350 - 400 λέξεις)
 
Διάγραμμα ενδεικτικής απάντησης
 
Επικοινωνιακό Πλαίσιο
Προσφώνηση: «Αξιότιμοι εκπρόσωποι της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, αγαπητοί συμπολίτες, φίλες και φίλοι,» (επειδή βρισκόμαστε σε ημερίδα του Δήμου).
Αποφώνηση: «Σας ευχαριστώ για την προσοχή σας.» (στο τέλος του κειμένου).
 
Πρόλογος
Αφόρμηση: Αναφορά στην εκδήλωση (ημερίδα του Δήμου) και τον σκοπό της ομιλίας. Εισαγωγή του θέματος με έμμεση αναφορά στο παράθεμα του Π. Μπουκάλα (π.χ. «Συχνά γινόμαστε μάρτυρες της μετατροπής της δημοσιογραφίας από λειτούργημα σε μηχανισμό προπαγάνδας...»).
Θέση: Η παραπληροφόρηση και η υποταγή των ΜΜΕ σε άδηλα συμφέροντα αποτελούν ευθεία απειλή για τον πολίτη και τη δημοκρατία, καθιστώντας επιτακτική την ανάγκη θωράκισης των νέων απέναντι σε αυτά τα φαινόμενα.
 
Κύριο Μέρος
Ζητούμενο 1ο: Οι συνέπειες (πώς πλήττεται ο πολίτης και η Δημοκρατία) (Εστίαση στον αντίκτυπο της προπαγάνδας και των ψευδών ειδήσεων)
- Πολιτικό επίπεδο (νόθευση της Δημοκρατίας): Ο πολίτης δεν ενημερώνεται αντικειμενικά, με αποτέλεσμα να αδυνατεί να διαμορφώσει ελεύθερη και τεκμηριωμένη πολιτική κρίση. Η επιλεκτική παρουσίαση γεγονότων, η απόκρυψη ουσιωδών πληροφοριών και η συστηματική διάδοση ψευδών μπορούν να κατευθύνουν τις απόψεις, τις επιλογές και τελικά την ψήφο του. Όταν, λοιπόν, κρίσιμες αποφάσεις, όπως η επιλογή πολιτικών εκπροσώπων ή η στάση απέναντι σε σημαντικά δημόσια ζητήματα, βασίζονται σε παραποιημένα δεδομένα, υπονομεύονται η γνησιότητα της λαϊκής βούλησης και η ίδια η λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος. Παράλληλα, περιορίζεται ο ουσιαστικός δημόσιος διάλογος, ευνοούνται δημαγωγικές πρακτικές και ενισχύονται πολιτικές δυνάμεις που εκμεταλλεύονται τον φόβο, την προκατάληψη ή την άγνοια των πολιτών.
- Κοινωνικό Επίπεδο (πόλωση και φανατισμός): Όπως είναι γνωστό, η προπαγάνδα «φανατίζει», καθώς παρουσιάζει σύνθετα κοινωνικά ζητήματα με απλουστευτικό και απόλυτο τρόπο, χωρίζοντας συχνά τους πολίτες σε αντιμαχόμενα στρατόπεδα. Έτσι, η κοινωνική συνοχή διαρρηγνύεται, ο γόνιμος διάλογος καταργείται και τη θέση της ψύχραιμης ανταλλαγής επιχειρημάτων καταλαμβάνουν η μισαλλοδοξία, η καχυποψία και η αδυναμία αποδοχής της διαφορετικής άποψης. Παράλληλα, καλλιεργούνται στερεότυπα και προκαταλήψεις, ενισχύονται ακραίες ιδεολογίες και λαϊκιστικές φωνές, ενώ δεν αποκλείεται να εκδηλωθούν φαινόμενα λεκτικής ή ακόμη και έμπρακτης βίας. Με αυτόν τον τρόπο, αποδυναμώνονται οι δεσμοί αλληλεγγύης και συνεργασίας που είναι αναγκαίοι για την ομαλή λειτουργία μιας δημοκρατικής κοινωνίας.
- Πνευματικό & ατομικό Επίπεδο: Ο πολίτης αποπροσανατολίζεται, χάνει σταδιακά την κριτική του ικανότητα και μετατρέπεται σε παθητικό δέκτη, σε ένα «άβουλο ον» που αποδέχεται χωρίς έλεγχο όσα του προβάλλονται. Η συνεχής έκθεσή του σε μονομερείς, παραποιημένες ή ψευδείς πληροφορίες δυσχεραίνει τη διάκριση ανάμεσα στο πραγματικό γεγονός, την άποψη και τη σκόπιμη προπαγάνδα. Έτσι, η αλήθεια συσκοτίζεται, προκειμένου να εξυπηρετηθούν οικονομικά ή κομματικά συμφέροντα, ενώ περιορίζονται η πνευματική αυτονομία, η ελεύθερη βούληση και η δυνατότητα λήψης συνειδητών αποφάσεων. Παράλληλα, ο καταιγισμός αντιφατικών πληροφοριών προκαλεί σύγχυση, ανασφάλεια και κόπωση, με συνέπεια το άτομο είτε να υιοθετεί άκριτα την ευκολότερη εκδοχή είτε να αδιαφορεί πλήρως για την ενημέρωση και τα κοινά.
- Θεσμικό επίπεδο: Κλονίζεται η εμπιστοσύνη των πολιτών προς τους θεσμούς και την «Τέταρτη Εξουσία», καθώς η συστηματική παραπληροφόρηση δημιουργεί την εντύπωση ότι η δημοσιογραφία, η πολιτική και οι δημόσιοι φορείς υπηρετούν αδιαφανή οικονομικά ή κομματικά συμφέροντα. Όταν οι πολίτες αδυνατούν να διακρίνουν την έγκυρη ενημέρωση από την προπαγάνδα, αντιμετωπίζουν με καχυποψία ακόμη και αξιόπιστες πηγές, αμφισβητούν συλλήβδην τις θεσμικές διαδικασίες και απομακρύνονται από τον δημόσιο διάλογο. Έτσι, ενισχύονται ο κυνισμός, η απαξίωση της πολιτικής και η πεποίθηση ότι η συμμετοχή δεν μπορεί να επιφέρει ουσιαστική αλλαγή, γεγονός που οδηγεί σε πολιτική απάθεια, μειωμένη συμμετοχή στις συλλογικές δράσεις και εκλογική αποχή, ιδιαίτερα μεταξύ των νέων. Τελικά, ο αποδυναμωμένος έλεγχος των πολιτών επιτρέπει σε αυθαίρετες ή αντιδημοκρατικές πρακτικές να εδραιώνονται ευκολότερα.
 
Ζητούμενο 2ο: Τρόποι άμυνας (Τι μπορούμε να κάνουμε εμείς οι νέοι) (Στο ζητούμενο αυτό δίνεται έμφαση στον ρόλο του ενεργού δέκτη-πολίτη)
- Κριτική προσέγγιση και διασταύρωση: Δεν δεχόμαστε άκριτα καμία είδηση, ακόμη και όταν επιβεβαιώνει τις ήδη διαμορφωμένες απόψεις μας ή διαδίδεται ευρέως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Συγκρίνουμε την πληροφορία με διαφορετικές και ανεξάρτητες πηγές, αναζητούμε την υπογραφή και την ιδιότητα του συντάκτη και ελέγχουμε την αξιοπιστία, τη διαφάνεια και τη γενικότερη πορεία του μέσου. Παράλληλα, εξετάζουμε την ημερομηνία δημοσίευσης, τη γνησιότητα των φωτογραφιών ή των βίντεο, τα τεκμήρια στα οποία στηρίζεται το δημοσίευμα και αν ο τίτλος αποδίδει πιστά το περιεχόμενό του ή αποσκοπεί απλώς στην πρόκληση εντυπώσεων. Πριν αναπαραγάγουμε μια αμφίβολη πληροφορία, συμβουλευόμαστε έγκυρους φορείς και ιστοτόπους επαλήθευσης γεγονότων, ώστε να μην συμβάλλουμε άθελά μας στη διάδοση ψευδών ειδήσεων.
- Πλουραλισμός στην ενημέρωση: Αποφυγή του «εγκλωβισμού» στους αλγόριθμους των μέσων κοινωνικής δικτύωσης που μας δείχνουν μόνο όσα συμφωνούν με τις απόψεις μας και ενισχύουν, έτσι, τις προκαταλήψεις μας. Για τον λόγο αυτό, χρειάζεται να επιλέγουμε συνειδητά ποικίλες και ανεξάρτητες πηγές, με διαφορετικό ιδεολογικό προσανατολισμό, και να μην περιοριζόμαστε στην αρχική μας ροή ή στις προτεινόμενες αναρτήσεις. Χρήσιμο είναι, επίσης, να διαβάζουμε ολόκληρα τα δημοσιεύματα, να αναζητούμε την πρωτογενή πηγή και να συγκρίνουμε τον τρόπο με τον οποίο διαφορετικά μέσα παρουσιάζουν το ίδιο γεγονός. Έτσι, αναζητούμε διαφορετικές οπτικές γωνίες, αποκτούμε σφαιρικότερη εικόνα, αναγνωρίζουμε ευκολότερα τις παραλείψεις και τις σκοπιμότητες κάθε αφήγησης και διαμορφώνουμε προσωπική, τεκμηριωμένη άποψη.
- Ψηφιακός γραμματισμός: Ενίσχυση της παιδείας, μέσα και έξω από το σχολείο, ώστε οι νέοι να κατανοούν πώς δημιουργούνται και διαδίδονται τα fake news, πώς το clickbait εκμεταλλεύεται την περιέργεια ή το συναίσθημά τους και με ποιους τρόπους λειτουργούν οι μηχανισμοί της προπαγάνδας. Μέσα από ειδικά μαθήματα, βιωματικά εργαστήρια και ενημερωτικές δράσεις μπορούν να εξοικειωθούν με τον έλεγχο της προέλευσης μιας είδησης, την αναζήτηση πρωτογενών πηγών, την αναγνώριση παραποιημένων εικόνων και βίντεο και τη διάκριση ανάμεσα στο γεγονός, το σχόλιο και τη διαφήμιση. Παράλληλα, χρειάζεται να γνωρίζουν τον τρόπο με τον οποίο οι αλγόριθμοι, οι αυτοματοποιημένοι λογαριασμοί και οι «φούσκες πληροφόρησης» επηρεάζουν όσα βλέπουν στο διαδίκτυο. Έτσι, αποκτούν πρακτικά εργαλεία αυτοπροστασίας, αξιολογούν κριτικά κάθε ψηφιακό μήνυμα και χρησιμοποιούν τα μέσα με υπευθυνότητα, χωρίς να αναπαράγουν άκριτα παραπλανητικό περιεχόμενο.
- Στάση ενεργού πολίτη: Αντίδραση απέναντι στην ελλιπή δημοσιογραφία. Οι νέοι οφείλουν να στηρίζουν, ακόμη και οικονομικά, την ανεξάρτητη και ερευνητική δημοσιογραφία και να απορρίπτουν ή να καταδικάζουν μέσα που συλλαμβάνονται να ψεύδονται συστηματικά. Παράλληλα, μπορούν να αναφέρουν παραπλανητικό περιεχόμενο στις ψηφιακές πλατφόρμες, να ζητούν δημόσιες διορθώσεις και να μην επιβραβεύουν με προβολές, κοινοποιήσεις ή συνδρομές όσους καταφεύγουν στον εντυπωσιασμό και τη διαστρέβλωση. Η συμμετοχή σε συζητήσεις, δράσεις ενημέρωσης και πρωτοβουλίες υπέρ της διαφάνειας ενισχύει τη λογοδοσία των μέσων και μετατρέπει τον δέκτη από παθητικό καταναλωτή πληροφοριών σε υπεύθυνο και απαιτητικό πολίτη.
 
Επίλογος
- Ανακεφαλαίωση: Η ελευθερία και η δημοκρατία δεν μπορούν να υπάρξουν χωρίς αληθινή ενημέρωση. Ο ρόλος της δημοσιογραφίας είναι να ελέγχει την εξουσία, όχι να γίνεται φερέφωνό της.
- Προτροπή: Ειδικά εμείς οι νέοι, ως η γενιά του διαδικτύου, έχουμε χρέος να διηθήσουμε τον καταιγισμό των πληροφοριών, να γίνουμε απαιτητικοί αναγνώστες και να προστατεύσουμε την αλήθεια.
 
Κείμενο 2: Ζητείται ελπίς
Το παρακάτω κείμενο είναι απόσπασμα από το ομώνυμο διήγημα του Αντώνη Σαμαράκη, το οποίο εκδόθηκε το 1954.
 
     Όταν μπήκε στο καφενείο, κείνο το απόγευμα, ήτανε νωρίς ακόμα. Κάθισε σ’ ένα τραπέζι, πίσω από το μεγάλο τζάμι που έβλεπε στη λεωφόρο. Παράγγειλε καφέ. Σε άλλα τραπέζια, παίζανε χαρτιά ή συζητούσανε. Ήρθε ο καφές. Άναψε τσιγάρο, ήπιε δυο γουλιές, κι άνοιξε την απογευματινή εφημερίδα.
     Καινούριες μάχες είχαν αρχίσει στην Ινδοκίνα. […] «Η σκιά του νέου παγκοσμίου πολέμου απλούται εις τον κόσμον μας», ήταν ο τίτλος μιας άλλης είδησης. Ύστερα διάβασε άλλα πράγματα: το έλλειμμα του προϋπολογισμού, προαγωγές εκπαιδευτικών, μια απαγωγή, ένα βιασμό, τρεις αυτοκτονίες. Οι δυο, για οικονομικούς λόγους. […] Αλλού είδε κριτική για ένα ρεσιτάλ πιάνου, έπειτα κάτι για τη μόδα, τέλος την «Κοσμική Κίνηση»: «Κοκταίηλ προχθές… […] Άναψε κι άλλο τσιγάρο. Έριξε μια ματιά στις «Μικρές Αγγελίες»: ΠΩΛΕΙΤΑΙ νεόδμητος μονοκατοικία… […], ΖΗΤΕΙΤΑΙ πιάνο προς αγοράν…
     Σκέψεις γυρίζανε στο νου του. Από τότε που τέλειωσε ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος, η σκιά του τρίτου δεν είχε πάψει να βαραίνει πάνω στον κόσμο μας. […] Πέρασε το χέρι του στα μαλλιά του. Σκούπισε τον ιδρώτα στο μέτωπό του· είχε ιδρώσει, κι όμως δεν έκανε ζέστη. […] Δεν είχε αλλάξει διόλου προς το καλύτερο η ζωή μας ύστερ’ από τον πόλεμο. Όλα είναι τα ίδια σαν και πριν. Κι όμως είχε ελπίσει κι αυτός, όπως είχαν ελπίσει εκατομμύρια άνθρωποι σ’ όλη τη γη, πως ύστερ’ από τον πόλεμο, ύστερ’ από τόσο αίμα που χύθηκε, κάτι θ’ άλλαζε[…].
     Σκέφτηκε τη σύγχυση που επικρατεί στον κόσμο μας σήμερα. […] Δεν έφταιγε η εφημερίδα που έκανε τώρα αυτές τις σκέψεις. Τα σκεφτότανε όλα αυτά τον τελευταίο καιρό, πότε με λιγότερη, πότε με περισσότερη ένταση. […] Είχε πολεμήσει κι αυτός στον τελευταίο πόλεμο. Και είχε ελπίσει. Μα τώρα ήτανε πια χωρίς ελπίδα. […] Στις έξι σελίδες της εφημερίδας: η ζωή. Κι αυτός ήτανε τώρα ένας άνθρωπος που δεν έχει ελπίδα. […]
     Ξανάριξε μια ματιά στην εφημερίδα: η Ινδοκίνα, η «Κοσμική Κίνησις», το ρεσιτάλ πιάνου, οι δυο αυτοκτονίες για οικονομικούς λόγους, οι «Μικρές Αγγελίες»… ΖΗΤΕΙΤΑΙ γραφομηχανή… ΖΗΤΕΙΤΑΙ ραδιογραμμόφωνον… […]. Έβγαλε την ατζέντα του, έκοψε ένα φύλλο κι έγραψε με το μολύβι του: ΖΗΤΕΙΤΑΙ ελπίς.
     Ύστερα πρόσθεσε το όνομά του και τη διεύθυνσή του. Φώναξε το γκαρσόνι. Ήθελε να πληρώσει, να πάει κατευθείαν στην εφημερίδα, να δώσει την αγγελία του, να παρακαλέσει, να επιμείνει να μπει οπωσδήποτε στο αυριανό φύλλο.
 
ΘΕΜΑ 3
 
1^ο Ερώτημα
Στο διήγημα (Κείμενο 2) κυριαρχεί το γ΄ ρηματικό πρόσωπο. Πώς λειτουργεί αυτή η επιλογή του συγγραφέα ως προς την απόδοση της ψυχολογικής κατάστασης του ήρωα και την ανάδειξη του κεντρικού θέματος;
 
Η χρήση του γ΄ ρηματικού προσώπου (ετεροδιηγητικός-παντογνώστης αφηγητής) λειτουργεί αρχικά σε ένα επίπεδο ρεαλιστικής καταγραφής. Ο αφηγητής παρατηρεί τις κινήσεις του ήρωα με φαινομενική αντικειμενικότητα και αποστασιοποίηση («μπήκε», «κάθισε», «παράγγειλε», «άνοιξε»). Ωστόσο, σύντομα η αφήγηση εστιάζει εσωτερικά και εισχωρεί στις σκέψεις του («Σκέψεις γυρίζανε στο νου του», «Δεν είχε αλλάξει διόλου…»). Μέσα από το γ΄ πρόσωπο, ο πρωταγωνιστής δεν κατονομάζεται ποτέ. Παραμένει ένας ανώνυμος, συνηθισμένος άνθρωπος, μετατρεπόμενος έτσι σε σύμβολο ολόκληρης της μεταπολεμικής γενιάς. Η επιλογή αυτή καθιστά την ατομική του απελπισία (την έλλειψη ελπίδας) ένα καθολικό, πανανθρώπινο βίωμα. Ο αναγνώστης νιώθει το υπαρξιακό κενό ενός ανθρώπου που, ενώ περιβάλλεται από άλλους σε ένα καφενείο, βιώνει την απόλυτη μοναξιά και αποξένωση.
 
2^ο Ερώτημα
Στην προτελευταία παράγραφο του αποσπάσματος του Κειμένου 2 («Ξανάριξε μια ματιά… ΖΗΤΕΙΤΑΙ ραδιογραμμόφωνον…») γίνεται εκτενής χρήση αποσιωπητικών. Να σχολιάσετε τη λειτουργία τους σε σχέση με τον ρυθμό του κειμένου και τον εσωτερικό κόσμο του πρωταγωνιστή.
 
Τα αποσιωπητικά στο συγκεκριμένο χωρίο λειτουργούν τόσο ρυθμικά όσο και ψυχογραφικά:
- Ως προς τον ρυθμό, δημιουργούν αλλεπάλληλες παύσεις και τεμαχίζουν την απαρίθμηση των ειδήσεων. Έτσι, η ανάγνωση γίνεται διακεκομμένη και νευρική, μιμούμενη την περιπλάνηση του βλέμματος του ήρωα από την Ινδοκίνα στην «Κοσμική Κίνηση», στο ρεσιτάλ, στις αυτοκτονίες και στις μικρές αγγελίες. Η ασύνδετη διαδοχή τραγικών και ασήμαντων πληροφοριών αποδίδει παραστατικά τον χαοτικό καταιγισμό της επικαιρότητας.
- Ως προς τον εσωτερικό κόσμο του πρωταγωνιστή, οι παύσεις αποτυπώνουν τη σύγχυση, την ταραχή και τη συναισθηματική του εξάντληση. Οι εικόνες πολέμου, κοινωνικής δυστυχίας και καθημερινής αδιαφορίας συσσωρεύονται στη συνείδησή του χωρίς να ολοκληρώνονται σε έναν συνεκτικό συλλογισμό· αντίθετα, τον οδηγούν σε ψυχικό αδιέξοδο. Παράλληλα, τα τελευταία αποσιωπητικά πριν από το «ΖΗΤΕΙΤΑΙ ελπίς» δημιουργούν αναμονή και προετοιμάζουν την κορύφωση: η διάχυτη απελπισία μετατρέπεται αιφνίδια σε πράξη, καθώς ο ήρωας συντάσσει τη δική του αγγελία.
 
3^ο Ερώτημα
«η σκιά του τρίτου [παγκόσμιου πολέμου] δεν είχε πάψει να βαραίνει πάνω στον κόσμο μας.» Αφού αναγνωρίσετε το εκφραστικό μέσο στη συγκεκριμένη περίοδο του Κειμένου 2, να εξηγήσετε πώς αυτό εξυπηρετεί το νόημα του κειμένου και διαμορφώνει το ύφος του.
 
Στο χωρίο αξιοποιείται η μεταφορά «η σκιά του τρίτου [παγκόσμιου πολέμου] […] βαραίνει», με την οποία η αόρατη απειλή ενός νέου πολέμου αποκτά υλική υπόσταση. Οι λέξεις «σκιά» και «βαραίνει» υποδηλώνουν αντίστοιχα το σκοτάδι και την ασφυκτική πίεση που εξακολουθούν να απλώνονται πάνω από την ανθρωπότητα μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Έτσι, η μεταφορά αποδίδει παραστατικά τον μόνιμο φόβο, την ανασφάλεια και την ψυχική καταπίεση των ανθρώπων, ενώ ενισχύει τη διαπίστωση ότι η μεταπολεμική ειρήνη παραμένει εύθραυστη και η προσδοκία για έναν καλύτερο κόσμο έχει διαψευστεί. Παράλληλα, συνδέεται με την απόγνωση του ήρωα και προοικονομεί την απώλεια της ελπίδας του. Ως προς το ύφος, προσδίδει έντονα μελαγχολικό, δραματικό και απαισιόδοξο τόνο, ενώ η παραστατικότητα της εικόνας ενισχύει τη συναισθηματική επίδραση του κειμένου στον αναγνώστη.
 
ΘΕΜΑ 4
Ποιοι λόγοι οδηγούν τον ήρωα του Κειμένου 2 να δημοσιεύσει στην εφημερίδα την αγγελία «ΖΗΤΕΙΤΑΙ ελπίς»; Τι συναισθήματα σας προκαλεί η απόφασή του αυτή και γιατί; Να τεκμηριώσετε σε κάθε περίπτωση την απάντησή σας καταγράφοντας τις απόψεις σας σε 100-150 λέξεις.
 
Ο ήρωας οδηγείται στη δημοσίευση της αγγελίας επειδή βιώνει βαθιά απογοήτευση από τη μεταπολεμική πραγματικότητα. Οι ειδήσεις για νέους πολέμους, οικονομική εξαθλίωση και αυτοκτονίες διαψεύδουν την προσδοκία του ότι, μετά τη θυσία τόσων ανθρώπων, ο κόσμος θα γινόταν δικαιότερος και ειρηνικότερος. Η διαπίστωση ότι «δεν είχε αλλάξει διόλου προς το καλύτερο η ζωή μας» τον βυθίζει στην απόγνωση. Έτσι, η αγγελία εκφράζει παραστατικά την ανάγκη του να αναζητήσει ό,τι δεν βρίσκει πια μέσα του ή γύρω του.
Η απόφασή του μού προκαλεί θλίψη και συμπόνια, επειδή φανερώνει την ψυχική συντριβή ενός ανθρώπου ανήμπορου απέναντι στη βία και την αδικία. Ταυτόχρονα, όμως, με συγκινεί: παρότι δηλώνει «χωρίς ελπίδα», εξακολουθεί να την αναζητά. Η παρουσίασή της σαν αντικείμενο μικρής αγγελίας δημιουργεί τραγική ειρωνεία και μετατρέπει την πράξη του σε κραυγή βοήθειας, αλλά και σε έσχατη άρνηση να παραδοθεί ολοκληρωτικά στην απόγνωση.