Σημειώσεις του Κωνσταντίνου Μάντη

Ξενοφών, Οἰκονομικός, 13.1-4 [Κείμενο αυτενέργειας]

Κωνσταντίνος Μάντης | Best Blogger Tips
Andrew Hitchen
 
Ξενοφών, Οἰκονομικός, 13.1-4 [Κείμενο αυτενέργειας]
Στο έργο αυτό (γραμμένο μετά το 401 π.Χ.) ο Ξενοφών δίνει συμβουλές για την οικιακή και αγροτική οικονομία, γνώσεις που οφείλει να γνωρίζει ένας άντρας της εποχής εκείνης. Ο Σωκράτης παρουσιάζεται να μεταφέρει τις απόψεις του Αθηναίου Ισχόμαχου, αφηγούμενος έναν διάλογο που είχε κάποτε μαζί του.
 
Σωκράτης: Ὅταν δέ παραστήσῃς τινί, ἔφην ἐγώ, τοῦτο καί πάνυ ἰσχυρῶς, ὅτι δεῖ ἐπιμελεῖσθαι ὧν ἄν σύ βούλῃ, ἦ ἱκανός ἤδη ἔσται ὁ τοιοῦτος ἐπιτροπεύειν, ἤ τι καί ἄλλο προσμαθητέον αὐτῷ ἔσται, εἰ μέλλει ἐπίτροπος ἱκανός ἔσεσθαι;
Ισχόμαχος: Ναί μά Δί᾽, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, ἔτι μέντοι λοιπόν αὐτῷ ἐστι γνῶναι ὅ τι τε ποιητέον καί ὁπότε καί ὅπως, εἰ δέ μή, τί μᾶλλον ἐπιτρόπου ἄνευ τούτων ὄφελος ἤ ἰατροῦ ὅς ἐπιμελοῖτο μέν κάμνοντός τινος πρῴ τε ἰών καί ὀψέ, ὅ τι δέ συμφέρον τῷ κάμνοντι ποιεῖν εἴη, τοῦτο μή εἰδείη;
Σωκρ.: Ἐάν γε μήν καί τά ἔργα μάθῃ ὡς ἔστιν ἐργαστέα, ἔτι τινός, ἔφην ἐγώ, προσδεήσεται, ἤ ἀποτετελεσμένος ἤδη οὗτός σοι ἔσται ἐπίτροπος;
Ισχόμ.: Ἄρχειν γε, ἔφη, οἶμαι δεῖν αὐτόν μαθεῖν τῶν ἐργαζομένων.
Σωκρ.: Ἦ οὖν, ἔφην ἐγώ, καί σύ ἄρχειν ἱκανούς εἶναι παιδεύεις τούς ἐπιτρόπους;
Ισχόμ.: Πειρῶμαί γε δή, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος.
Σωκρ.: Καί πῶς δή, ἔφην ἐγώ, πρός τῶν θεῶν τό ἀρχικούς εἶναι ἀνθρώπων παιδεύεις;
Ισχόμ.: Φαύλως, ἔφη, πάνυ, ὦ Σώκρατες, ὥστε ἴσως ἄν καί καταγελάσαις ἀκούων.
 
Μετάφραση
Σωκράτης: Όταν, είπα εγώ, κάνεις κάποιον να πεισθεί, και μάλιστα πολύ έντονα, ότι πρέπει να φροντίζει όσα εσύ θέλεις, θα είναι πια ικανός ένας τέτοιος άνθρωπος να διευθύνει, ή θα πρέπει να μάθει και κάτι άλλο, αν πρόκειται να γίνει ικανός επιστάτης;
Ισχόμαχος: Ναι, μα τον Δία, είπε ο Ισχόμαχος, του μένει ακόμη να μάθει τι πρέπει να κάνει, και πότε και με ποιον τρόπο. Αλλιώς, ποιο όφελος έχει ο επιστάτης χωρίς αυτά περισσότερο από έναν γιατρό που θα φρόντιζε μεν κάποιον ασθενή, πηγαίνοντας νωρίς και αργά, αλλά δεν θα ήξερε τι είναι ωφέλιμο να κάνει στον ασθενή;
Σωκράτης: Αν όμως μάθει και πώς πρέπει να γίνονται οι δουλειές, είπα εγώ, θα χρειαστεί ακόμη κάτι ή θα είναι πια τέλειος για σένα ως επιστάτης;
Ισχόμαχος: Νομίζω, είπε, ότι πρέπει να μάθει και να άρχει στους εργαζομένους.
Σωκράτης: Λοιπόν, είπα εγώ, εκπαιδεύεις και συ τους επιστάτες σου να είναι ικανοί να άρχουν;
Ισχόμαχος: Προσπαθώ, βέβαια, είπε ο Ισχόμαχος.
Σωκράτης: Και πώς, είπα εγώ, για όνομα των θεών, εκπαιδεύεις τους ανθρώπους να είναι ικανοί να διοικούν;
Ισχόμαχος: Πολύ απλά, είπε, Σωκράτη, ώστε ίσως να γελούσες ακούγοντάς το.
 
Ενδεικτικές Δραστηριότητες
1. Ποια εφόδια πρέπει να έχει κάποιος για να είναι ικανός να διευθύνει άλλους ανθρώπους;
Απάντηση: Σύμφωνα με το κείμενο, για να διευθύνει κάποιος άλλους (π.χ. ένας επίτροπος) δεν αρκεί η προθυμία και η φροντίδα. Χρειάζεται: α) γνώση του αντικειμένου, δηλαδή να ξέρει τι πρέπει να γίνει, πότε και με ποιον τρόπο, όπως ο γιατρός που πρέπει να γνωρίζει τι ωφελεί τον ασθενή· β) πρακτική γνώση των εργασιών, δηλαδή πώς εκτελούνται σωστά οι δουλειές· γ) ικανότητα να άρχει, να καθοδηγεί και να πείθει τους εργαζομένους· δ) ενδιαφέρον και επιμέλεια για τα συμφέροντα του κυρίου του. Σε ευρύτερο επίπεδο, ένας καλός ηγέτης χρειάζεται επίσης αυτοπειθαρχία, δικαιοσύνη και καλή επικοινωνία με τους συνεργάτες του.
 
2. Πού νομίζετε ότι “δείχνει” η δεικτική αντωνυμία τοῦτο; Σε κάτι προηγούμενο ή επόμενο;
Απάντηση: Η δεικτική αντωνυμία τοῦτο δείχνει σε κάτι επόμενο (καταφορική χρήση): προαναγγέλλει την ειδική πρόταση «ὅτι δεῖ ἐπιμελεῖσθαι ὧν ἂν σύ βούλῃ», η οποία λειτουργεί ως επεξήγησή της. Το νόημα είναι: «να πείσεις κάποιον, και μάλιστα πολύ έντονα, γι᾽ αυτό: ότι πρέπει να φροντίζει όσα εσύ θέλεις».
 
3. Να δικαιολογήσετε τη χρήση των εγκλίσεων: παραστήσῃς, ἐπιμελοῖτο, εἰδείη, παιδεύεις, πειρῶμαι, καταγελάσαις.
Απάντηση:
• παραστήσῃς: υποτακτική αορίστου, γιατί βρίσκεται σε χρονική πρόταση που εισάγεται με το «ὅταν» (ὅτε + ἄν) και εκφράζει κάτι που αναμένεται να συμβεί στο μέλλον (προσδοκώμενο), με κύρια πρόταση σε μέλλοντα («ἔσται»).
• ἐπιμελοῖτο: ευκτική ενεστώτα· βρίσκεται σε αναφορική πρόταση («ἰατροῦ ὃς ἐπιμελοῖτο…») και δηλώνει υποθετική, φανταστική περίπτωση (δυνητική ευκτική, με ἄν που εννοείται): ένας γιατρός που θα φρόντιζε τον ασθενή.
• εἰδείη: ευκτική ενεστώτα (του οἶδα, που έχει σημασία ενεστώτα), στην ίδια αναφορική πρόταση, παρατακτικά συνδεδεμένη με το «ἐπιμελοῖτο» («…τοῦτο μή εἰδείη»)· δηλώνει επίσης το υποθετικό, φανταστικό ενδεχόμενο.
• παιδεύεις: οριστική ενεστώτα, γιατί ο Σωκράτης ρωτά για πραγματικό γεγονός, για κάτι που ο Ισχόμαχος κάνει πράγματι.
• πειρῶμαι: οριστική ενεστώτα, γιατί ο Ισχόμαχος βεβαιώνει κάτι πραγματικό (απάντηση στην ερώτηση).
• καταγελάσαις: ευκτική αορίστου με το «ἄν» (ἂν καί καταγελάσαις), δηλαδή δυνητική ευκτική, που δηλώνει δυνατότητα ή ενδεχόμενο: «ίσως να γελούσες».
 
4. Να εντοπίσετε τις πλάγιες ερωτηματικές προτάσεις του κειμένου, να τις χαρακτηρίσετε και να τις μετατρέψετε σε ευθείες ερωτήσεις.
Απάντηση: Οι πλάγιες ερωτηματικές προτάσεις του κειμένου είναι:
1) «ὅ τι τε ποιητέον καί ὁπότε καί ὅπως»: τρεις πλάγιες ερωτηματικές προτάσεις (ελλειπτικές, με εννοούμενο το «ποιητέον»). Εξαρτώνται από το «γνῶναι» και είναι αντικείμενό του. Είναι μερικής αγνοίας (εισάγονται με ερωτηματική αντωνυμία/επίρρημα). Ευθείες ερωτήσεις: «Τί ποιητέον ἐστίν;», «Πότε ποιητέον ἐστίν;», «Πῶς ποιητέον ἐστίν;».
2) «ὅ τι δέ συμφέρον τῷ κάμνοντι ποιεῖν εἴη»: πλάγια ερώτηση μερικής αγνοίας, αντικείμενο του «εἰδείη», με ρήμα σε ευκτική (εἴη) λόγω της ευκτικής από την οποία εξαρτάται. Ευθεία ερώτηση: «Τί συμφέρον ἐστὶ τῷ κάμνοντι ποιεῖν;».
3) «ὡς ἔστιν ἐργαστέα»: πλάγια ερώτηση μερικής αγνοίας (ὡς = πῶς), αντικείμενο του «μάθῃ». Ευθεία ερώτηση: «Πῶς ἐστιν ἐργαστέα (τά ἔργα);».
 
Συντακτική ανάλυση
Ὅταν δέ παραστήσῃς τινί τοῦτο καί πάνυ ἰσχυρῶς
Δευτερεύουσα επιρρηματική χρονική πρόταση (προσδοκώμενο), που εκφέρεται με ὅταν + υποτακτική αορίστου. Προσδιορίζει τις κύριες ερωτηματικές προτάσεις «ἦ ἱκανός … ἔσται» και «ἤ τι … ἔσται» (εκφέρεται πριν από αυτές, προτακτική).
παραστήσῃς: Ρήμα (υποτακτική αορίστου). (σύ): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). τινί: Έμμεσο αντικείμενο στο παραστήσῃς (δοτική προσωπική). τοῦτο: Αντικείμενο ρήματος (καταφορική αντωνυμία, επεξηγείται από την ὅτι-πρόταση). καί πάνυ ἰσχυρῶς: Επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου στο παραστήσῃς (πάνυ: επιρρηματικός προσδιορισμός του ποσού στο ἰσχυρῶς). καί: Επιρρηματικό καί (δηλώνει έμφαση). δέ: Μεταβατικός σύνδεσμος. Ὅταν: Χρονικός σύνδεσμος (ὅτε + ἄν).
 
ἔφην ἐγώ
Κύρια πρόταση, παρενθετική, που εκφέρεται με οριστική παρατατικού.
ἔφην: Ρήμα. ἐγώ: Υποκείμενο ρήματος.
 
ὅτι δεῖ ἐπιμελεῖσθαι ὧν ἂν σύ βούλῃ
Δευτερεύουσα ονοματική ειδική (επεξηγηματική) πρόταση, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα. Επεξηγεί την αντωνυμία τοῦτο της προηγούμενης πρότασης.
δεῖ: Ρήμα (απρόσωπο). ἐπιμελεῖσθαι: Υποκείμενο του δεῖ (απαρέμφατο ενεστώτα). (αὐτόν = τινά): Υποκείμενο του απαρεμφάτου (εννοείται, σε αιτιατική). ὧν ἂν σύ βούλῃ: Αντικείμενο του ἐπιμελεῖσθαι (η αναφορική πρόταση που ακολουθεί, με εννοούμενο το «τούτων» ως αντικείμενο του απαρεμφάτου). ὅτι: Ειδικός σύνδεσμος.
 
ὧν ἂν σύ βούλῃ
Δευτερεύουσα αναφορική προσδιοριστική πρόταση με υποθετική σημασία (ενδεχομένου), που εκφέρεται με ἄν + υποτακτική ενεστώτα. Προσδιορίζει το εννοούμενο «τούτων» (αντικείμενο του ἐπιμελεῖσθαι).
βούλῃ: Ρήμα (υποτακτική ενεστώτα). σύ: Υποκείμενο ρήματος. ὧν: Αντικείμενο ρήματος (σε γενική με έλξη προς τη γενική του εννοούμενου «τούτων»: ὧν αντί ἅ). ἄν: Δυνητικό μόριο (= ἐάν στο ὧν ἄν), δεν έχει συντακτικό ρόλο.
 
ἦ ἱκανός ἤδη ἔσται ὁ τοιοῦτος ἐπιτροπεύειν
Κύρια πρόταση, ευθεία ερωτηματική (ολικής αγνοίας, διαζευκτική ερώτηση), που εκφέρεται με οριστική μέλλοντα. Αποτελεί το πρώτο μέλος της διαζευκτικής ερώτησης.
ἔσται: Ρήμα (συνδετικό). ὁ τοιοῦτος: Υποκείμενο ρήματος. ἱκανός: Κατηγορούμενο στο υποκείμενο. ἐπιτροπεύειν: Απαρέμφατο ενεστώτα, συμπλήρωμα (επιρρηματικός προσδιορισμός της αναφοράς) στο ἱκανός. ἤδη: Επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου στο ἔσται. ἦ: Ερωτηματικό μόριο (δεν έχει συντακτικό ρόλο).
 
ἤ τι καί ἄλλο προσμαθητέον αὐτῷ ἔσται
Κύρια πρόταση, ευθεία ερωτηματική (διαζευκτική), που εκφέρεται με οριστική μέλλοντα. Αποτελεί το δεύτερο μέλος της διαζευκτικής ερώτησης (ἦ … ἤ) και συνδέεται διαζευκτικά με την προηγούμενη.
ἔσται: Ρήμα (συνδετικό). τι ἄλλο: Υποκείμενο ρήματος (ἄλλο: επιθετικός προσδιορισμός στο τι). προσμαθητέον: Κατηγορούμενο στο υποκείμενο (ρηματικό επίθετο σε -τέος, προσωπική σύνταξη). αὐτῷ: Ποιητικό αίτιο στο προσμαθητέον (δοτική προσωπική). καί: Επιρρηματικό καί. ἤ: Διαζευκτικός σύνδεσμος.
 
εἰ μέλλει ἐπίτροπος ἱκανός ἔσεσθαι
Δευτερεύουσα επιρρηματική υποθετική πρόταση (πραγματική υπόθεση), που εκφέρεται με εἰ + οριστική ενεστώτα. Προσδιορίζει τις δύο προηγούμενες κύριες ερωτηματικές προτάσεις.
μέλλει: Ρήμα. (αὐτός = ὁ τοιοῦτος): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). ἔσεσθαι: Απαρέμφατο μέλλοντα, αντικείμενο του μέλλει (συνδετικό). (αὐτός): Υποκείμενο του απαρεμφάτου (εννοείται, ταυτοπροσωπία). ἐπίτροπος: Κατηγορούμενο στο υποκείμενο του ἔσεσθαι. ἱκανός: Επιθετικός προσδιορισμός στο ἐπίτροπος. εἰ: Υποθετικός σύνδεσμος.
 
Ναί μά Δί᾽ ἔτι μέντοι λοιπόν αὐτῷ ἐστι γνῶναι
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα.
ἐστι: Ρήμα (συνδετικό). γνῶναι: Υποκείμενο ρήματος (απαρέμφατο αορίστου). λοιπόν: Κατηγορούμενο στο υποκείμενο («απομένει»). αὐτῷ: Δοτική προσωπική του προσώπου (ηθική) στο λοιπόν ἐστι, με υποκείμενο του απαρεμφάτου το εννοούμενο αὐτόν. μά Δί᾽: Αιτιατική του όρκου (επιρρηματικός προσδιορισμός της επίκλησης) στο ἐστι. ναί: Βεβαιωτικό μόριο. ἔτι: Επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου. μέντοι: Μόριο (αντιθετικό, δεν έχει συντακτικό ρόλο).
 
ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος
Κύρια πρόταση, παρενθετική, που εκφέρεται με οριστική παρατατικού.
ἔφη: Ρήμα. ὁ Ἰσχόμαχος: Υποκείμενο ρήματος.
 
ὅ τι τε ποιητέον
Δευτερεύουσα ονοματική πλάγια ερωτηματική πρόταση (μερικής αγνοίας), που εκφέρεται με οριστική (εννοείται ἐστί). Είναι αντικείμενο του απαρεμφάτου γνῶναι.
ποιητέον (ἐστί): Ρήμα (ρηματικό επίθετο σε -τέον, απρόσωπη σύνταξη). ὅ τι: Αντικείμενο του ποιητέον (ερωτηματική αντωνυμία). (αὐτῷ): Ποιητικό αίτιο (εννοείται). τε: Συμπλεκτικός σύνδεσμος (τε … καί … καί).
 
καί ὁπότε (ποιητέον ἐστί)
Δευτερεύουσα ονοματική πλάγια ερωτηματική πρόταση (μερικής αγνοίας), που εκφέρεται με οριστική (εννοείται). Αντικείμενο του γνῶναι· συνδέεται συμπλεκτικά με την προηγούμενη.
(ποιητέον ἐστί): Ρήμα (εννοείται). ὁπότε: Επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου. καί: Συμπλεκτικός σύνδεσμος.
 
καί ὅπως (ποιητέον ἐστί)
Δευτερεύουσα ονοματική πλάγια ερωτηματική πρόταση (μερικής αγνοίας), που εκφέρεται με οριστική (εννοείται). Αντικείμενο του γνῶναι· συνδέεται συμπλεκτικά με τις προηγούμενες.
(ποιητέον ἐστί): Ρήμα (εννοείται). ὅπως: Επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου. καί: Συμπλεκτικός σύνδεσμος.
 
εἰ δέ μή (γνῷ)
Δευτερεύουσα επιρρηματική υποθετική πρόταση, ελλειπτική (εἰ δέ μή = «αλλιώς»). Προσδιορίζει την επόμενη κύρια πρόταση.
(γνῷ): Ρήμα (εννοείται). (αὐτός): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). (ταῦτα): Αντικείμενο (εννοείται). μή: Αρνητικό μόριο. εἰ: Υποθετικός σύνδεσμος. δέ: Μεταβατικός σύνδεσμος.
 
τί μᾶλλον ἐπιτρόπου ἄνευ τούτων ὄφελος ἢ ἰατροῦ
Κύρια πρόταση, ευθεία ερωτηματική (ρητορική ερώτηση), ελλειπτική του ρήματος (εννοείται ἐστί). Αποτελεί την απόδοση της προηγούμενης υποθετικής.
(ἐστί): Ρήμα (συνδετικό, εννοείται). ὄφελος: Υποκείμενο ρήματος. τί: Επιθετικός προσδιορισμός στο ὄφελος (ερωτηματική αντωνυμία: «ποιο;»). μᾶλλον: Επιρρηματικός προσδιορισμός του ποσού. ἐπιτρόπου: Γενική υποκειμενική (του προσώπου) στο ὄφελος. ἄνευ τούτων: Εμπρόθετος προσδιορισμός της στέρησης στο ἐπιτρόπου. ἢ ἰατροῦ: Δεύτερος όρος της σύγκρισης, ομοιόπτωτος με το ἐπιτρόπου (γενική)· ἢ: Συγκριτικός σύνδεσμος.
 
ὃς ἐπιμελοῖτο μέν κάμνοντός τινος πρῴ τε ἰών καί ὀψέ
Δευτερεύουσα αναφορική προσδιοριστική πρόταση με δυνητική-υποθετική σημασία, που εκφέρεται με ευκτική ενεστώτα. Προσδιορίζει το ἰατροῦ.
ἐπιμελοῖτο: Ρήμα (ευκτική ενεστώτα). ὅς: Υποκείμενο ρήματος. κάμνοντος: Αντικείμενο ρήματος σε γενική (ουσιαστικοποιημένη μετοχή). τινος: Επιθετικός προσδιορισμός στο κάμνοντος. ἰών: Τροπική-χρονική μετοχή, συνημμένη στο υποκείμενο (ὅς) του ἐπιμελοῖτο. πρῴ, ὀψέ: Επιρρηματικοί προσδιορισμοί του χρόνου στη μετοχή ἰών. μέν: Μόριο αντίθεσης, αντιστοιχεί στο δέ της επόμενης πρότασης. τε … καί: Συμπλεκτικοί σύνδεσμοι.
 
ὅ τι δέ συμφέρον τῷ κάμνοντι ποιεῖν εἴη
Δευτερεύουσα ονοματική πλάγια ερωτηματική πρόταση (μερικής αγνοίας), που εκφέρεται με ευκτική ενεστώτα (λόγω εξάρτησης από ευκτική). Είναι αντικείμενο του εἰδείη (το τοῦτο που ακολουθεί το επαναλαμβάνει).
εἴη: Ρήμα (συνδετικό). ποιεῖν: Υποκείμενο ρήματος (απαρέμφατο ενεστώτα). ὅ τι: Αντικείμενο στο ποιεῖν. συμφέρον: Κατηγορούμενο στο υποκείμενο (ουσιαστικοποιημένη μετοχή: «ωφέλιμο»). τῷ κάμνοντι: Δοτική προσωπική της ωφέλειας στο συμφέρον (κάμνοντι: ουσιαστικοποιημένη μετοχή). δέ: Αντιθετικός σύνδεσμος (μέν … δέ).
 
τοῦτο μή εἰδείη
Δευτερεύουσα αναφορική προσδιοριστική πρόταση (το ὅς εννοείται), που εκφέρεται με ευκτική ενεστώτα· συνδέεται αντιθετικά (μέν … δέ) με το «ὃς ἐπιμελοῖτο». Προσδιορίζει το ἰατροῦ.
εἰδείη: Ρήμα (ευκτική του οἶδα). (ὅς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). τοῦτο: Αντικείμενο ρήματος (ανάληψη της πλάγιας ερώτησης «ὅ τι … εἴη»). μή: Αρνητικό μόριο.
 
Ἐάν γε μήν καί τά ἔργα μάθῃ
Δευτερεύουσα επιρρηματική υποθετική πρόταση (προσδοκώμενο), που εκφέρεται με ἐάν + υποτακτική αορίστου. Προσδιορίζει την κύρια πρόταση «ἔτι τινός προσδεήσεται».
μάθῃ: Ρήμα (υποτακτική αορίστου). (αὐτός): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). τά ἔργα: Αντικείμενο ρήματος. γε μήν: Μόρια (δεν έχουν συντακτικό ρόλο). καί: Επιρρηματικό καί. Ἐάν: Υποθετικός σύνδεσμος.
 
ὡς ἔστιν ἐργαστέα
Δευτερεύουσα ονοματική πλάγια ερωτηματική πρόταση (μερικής αγνοίας, = πῶς δεῖ ἐργάζεσθαι), που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα. Είναι αντικείμενο του μάθῃ.
ἔστιν: Ρήμα (συνδετικό). (τά ἔργα): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται· ίδιο με το αντικείμενο του μάθῃ, πρόληψη). ἐργαστέα: Κατηγορούμενο στο υποκείμενο (ρηματικό επίθετο σε -τέος, προσωπική σύνταξη). (αὐτῷ): Ποιητικό αίτιο (εννοείται). ὡς: Επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου (= πῶς).
 
ἔτι τινός προσδεήσεται
Κύρια πρόταση, ευθεία ερωτηματική (ολικής αγνοίας, διαζευκτική), που εκφέρεται με οριστική μέλλοντα.
προσδεήσεται: Ρήμα. (αὐτός): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). τινός: Αντικείμενο ρήματος (γενική). ἔτι: Επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου.
 
ἔφην ἐγώ
Κύρια πρόταση, παρενθετική, που εκφέρεται με οριστική παρατατικού.
ἔφην: Ρήμα. ἐγώ: Υποκείμενο ρήματος.
 
ἢ ἀποτετελεσμένος ἤδη οὗτός σοι ἔσται ἐπίτροπος
Κύρια πρόταση, ευθεία ερωτηματική (διαζευκτική), που εκφέρεται με οριστική μέλλοντα. Συνδέεται διαζευκτικά (ἤ) με την προηγούμενη ερώτηση.
ἔσται: Ρήμα (συνδετικό). οὗτος: Υποκείμενο ρήματος. ἐπίτροπος: Κατηγορούμενο στο υποκείμενο. ἀποτετελεσμένος: Κατηγορηματική μετοχή παρακειμένου στο υποκείμενο (οὗτος), με σημασία «τέλειος». ἤδη: Επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου. σοι: Δοτική προσωπική του ενδιαφερομένου προσώπου (ηθική). ἤ: Διαζευκτικός σύνδεσμος.
 
Ἄρχειν γε οἶμαι δεῖν αὐτόν μαθεῖν τῶν ἐργαζομένων
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα.
οἶμαι: Ρήμα. (ἐγώ): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). δεῖν: Ειδικό απαρέμφατο ενεστώτα, αντικείμενο του οἶμαι (απρόσωπο). μαθεῖν: Υποκείμενο του δεῖν (απαρέμφατο αορίστου). αὐτόν: Υποκείμενο του μαθεῖν (αιτιατική). Ἄρχειν: Αντικείμενο του μαθεῖν (απαρέμφατο ενεστώτα). τῶν ἐργαζομένων: Αντικείμενο του ἄρχειν (γενική, ουσιαστικοποιημένη μετοχή). γε: Μόριο έμφασης.
 
ἔφη
Κύρια πρόταση, παρενθετική, που εκφέρεται με οριστική παρατατικού.
ἔφη: Ρήμα. (ὁ Ἰσχόμαχος): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται).
 
Ἦ οὖν καί σύ ἄρχειν ἱκανούς εἶναι παιδεύεις τούς ἐπιτρόπους
Κύρια πρόταση, ευθεία ερωτηματική (ολικής αγνοίας), που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα.
παιδεύεις: Ρήμα. σύ: Υποκείμενο ρήματος. τούς ἐπιτρόπους: Αντικείμενο ρήματος. εἶναι: Τελικό απαρέμφατο ενεστώτα (επιρρηματικός προσδιορισμός του σκοπού) στο παιδεύεις, με υποκείμενο το τούς ἐπιτρόπους. ἱκανούς: Κατηγορούμενο στο υποκείμενο του εἶναι. ἄρχειν: Απαρέμφατο ενεστώτα, συμπλήρωμα (επιρρηματικός προσδιορισμός της αναφοράς) στο ἱκανούς. καί: Επιρρηματικό καί. οὖν: Συμπερασματικό μόριο. ἦ: Ερωτηματικό μόριο.
 
ἔφην ἐγώ
Κύρια πρόταση, παρενθετική, που εκφέρεται με οριστική παρατατικού.
ἔφην: Ρήμα. ἐγώ: Υποκείμενο ρήματος.
 
Πειρῶμαί γε δή
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα· ελλειπτική (εννοείται «ἄρχειν ἱκανούς εἶναι παιδεύειν αὐτούς»).
Πειρῶμαι: Ρήμα. (ἐγώ): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). γε δή: Μόρια έμφασης (δεν έχουν συντακτικό ρόλο).
 
ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος
Κύρια πρόταση, παρενθετική, που εκφέρεται με οριστική παρατατικού.
ἔφη: Ρήμα. ὁ Ἰσχόμαχος: Υποκείμενο ρήματος.
 
Καί πῶς δή πρός τῶν θεῶν τό ἀρχικούς εἶναι ἀνθρώπων παιδεύεις
Κύρια πρόταση, ευθεία ερωτηματική (μερικής αγνοίας), που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα.
παιδεύεις: Ρήμα. (σύ): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). τό εἶναι: Αντικείμενο ρήματος (ουσιαστικοποιημένο απαρέμφατο). (τινάς): Υποκείμενο του εἶναι (εννοείται, αιτιατική). ἀρχικούς: Κατηγορούμενο στο υποκείμενο του εἶναι. ἀνθρώπων: Αντικείμενο στο ἀρχικούς (γενική αντικειμενική). πῶς: Επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου. πρός τῶν θεῶν: Εμπρόθετος προσδιορισμός της επίκλησης (όρκου) στο παιδεύεις. δή: Μόριο έμφασης. Καί: Επιτατικό μόριο.
 
ἔφην ἐγώ
Κύρια πρόταση, παρενθετική, που εκφέρεται με οριστική παρατατικού.
ἔφην: Ρήμα. ἐγώ: Υποκείμενο ρήματος.
 
Φαύλως πάνυ ὦ Σώκρατες
Κύρια πρόταση, κρίσεως, ελλειπτική του ρήματος (εννοείται «παιδεύω»).
(παιδεύω): Ρήμα (εννοείται). (ἐγώ): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). φαύλως: Επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου. πάνυ: Επιρρηματικός προσδιορισμός του ποσού στο φαύλως. ὦ Σώκρατες: Κλητική προσφώνηση.
 
ἔφη
Κύρια πρόταση, παρενθετική, που εκφέρεται με οριστική παρατατικού.
ἔφη: Ρήμα. (ὁ Ἰσχόμαχος): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται).
 
ὥστε ἴσως ἂν καί καταγελάσαις ἀκούων
Δευτερεύουσα επιρρηματική συμπερασματική πρόταση, που εκφέρεται με ὥστε + δυνητική ευκτική (ἄν + ευκτική αορίστου). Προσδιορίζει το «Φαύλως πάνυ».
καταγελάσαις: Ρήμα (δυνητική ευκτική αορίστου). (σύ): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). ἀκούων: Υποθετική-χρονική μετοχή, συνημμένη στο υποκείμενο (σύ) του καταγελάσαις· αντικείμενό της εννοείται (ταῦτα). ἄν: Δυνητικό μόριο (δεν έχει συντακτικό ρόλο). ἴσως: Επιρρηματικός προσδιορισμός της δυνατότητας (δισταγμού). καί: Επιρρηματικό καί. ὥστε: Συμπερασματικός σύνδεσμος.

Ιστορία Προσανατολισμού: Χ. Τρικούπης – Θ. Δηλιγιάννης: Σύγκριση αντιλήψεων (πηγές)

Κωνσταντίνος Μάντης | Best Blogger Tips

Ιστορία Προσανατολισμού: Χ. Τρικούπης – Θ. Δηλιγιάννης: Σύγκριση αντιλήψεων (πηγές)
 
Αξιοποιώντας τις ιστορικές σας γνώσεις και αντλώντας στοιχεία από τα κείμενα που σας δίνονται, να αναφερθείτε στις αλλαγές που επέφερε ο εκχρηματισμός της οικονομίας στα αιτήματα των κοινωνικών στρωμάτων, καθώς και στις βασικές διαφορές στις πολιτικές αντιλήψεις του Χαρίλαου Τρικούπη και του Θεόδωρου Δηλιγιάννη.
Μονάδες 25
 
Κείμενο Α
Χαρακτηριστική είναι η ονομασία των δύο κομμάτων: ο Τρικούπης είχε το «Νεωτερικό» κόμμα, ενώ ο Δηλιγιάννης το «Εθνικό». Για τον Τρικούπη, νεωτερισμός ήταν η διάκριση των εξουσιών και η ανάπτυξη της ιδιωτικής κοινωνίας μέχρι την αυτονόμησή της. Για τους αντιπάλους του, «εθνική» ήταν αυτή καθαυτή η ανάπτυξη του ανάμικτου «κρατικο-κοινωνικού» συγκροτήματος, μέσα στο οποίο έδρευαν αναπόσπαστα και τα ιδιωτικά συμφέροντα. Έτσι ο αγώνας μεταξύ των δύο παρατάξεων αναφερόταν πρώτιστα στη χρήση της κρατικής μηχανής, και γι’ αυτό ήταν κατευθείαν πολιτικός. Από τα δύο πολιτικά προγράμματα, του Τρικούπη ήταν περισσότερο εντοπισμένο κοινωνικά: εξυπηρέτηση του μεγάλου ιδιωτικού κεφαλαίου στην πορεία για την αστικοποίηση και τον εξευρωπαϊσμό των κοινωνικών σχέσεων. Οι επιδιώξεις του Δηλιγιάννη ήταν λιγότερο χρωματισμένες ταξικά, πράγμα που επέτρεπε τη συνύπαρξη στον ίδιο χώρο «όλων των δυσαρεστημένων, από την άκρα δεξιά ως την άκρα αριστερά». Κοινός παρονομαστής μέσα στο δηλιγιαννικό συνονθύλευμα ήταν η άρνηση του χωρισμού των εξουσιών. Κεντρικός στόχος του αντιτρικουπισμού ήταν όχι ο μερισμός, αλλά η συγκέντρωση των εξουσιών και η διεύθυνσή τους από την πολιτική. Χαρακτηριστικό του Τρικούπη ήταν το πάθος για την οικονομική ανάπτυξη, ενώ των αντιπάλων του το πάθος για την αναρρίχηση στα δημόσια αξιώματα και για την κυριαρχία της πολιτικής εξουσίας πάνω στην οικονομική. Έτσι, ο Τρικούπης κατηγορήθηκε σαν «πλουτοκράτης», ενώ οι αντίπαλοί του σαν «αρχομανείς». […]
Το κράτος, για τον Τρικούπη, ήταν ένα εργαλείο για την οικονομική ανάπτυξη, ενώ για το Δηλιγιάννη ήταν ένας αντικειμενικός στόχος. Ο Τρικούπης απέβλεπε στο να χρησιμοποιήσει το κράτος, ενώ ο Δηλιγιάννης στο να το κατακτήσει. Έτσι, ο κρατικός παρεμβατισμός στην οικονομική και κοινωνική ζωή ήταν επιδίωξη παροδική για τον ένα, μονιμότερη για τον άλλο.
 
Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Τόμος ΙΔ΄, Εκδοτική Αθηνών.
 
Κείμενο Β
Ο Δηλιγιάννης, αντίθετα, αμέσως μετά την προσάρτηση της Θεσσαλίας είχε καταθέσει νομοσχέδια για τη χορήγηση γης στους αγρότες, για τη δημιουργία ταμείων αγροτικής πίστης και για τη ρύθμιση της σχέσης μεταξύ τσιφλικάδων και αγροτών, τα οποία όμως προσέκρουαν στην αντίσταση των μεγαλογαιοκτημόνων και των Τρικουπικών.
 
Gunnar Hering, Τα πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα, 1821-1936 (μετάφραση: Θόδωρος
Παρασκευόπουλος), ΜΙΕΤ, Αθήνα 2004, τόμος Α ́, σ. 604.
 
Κείμενο Γ
Ὁ ἴδιος ὁ Τρικούπης διευκρίνιζε μέ σαφήνεια τή στάση του στή βουλή: «... ἐάν ἐπιβάλωμεν τήν διανομήν τῶν κτημάτων εἰς τούς καλλιεργητάς, ὅπως μοῦ τό ζητεῖτε, θά ἐκδιώξωμεν ἐξ Ἑλλάδος τό χρῆμα τῶν Ἑλλήνων τοῦ ἐξωτερικοῦ. Ἀντιθέτως, ὀφείλομεν νά προσελκύσωμεν τά κεφάλαια αὐτῶν τῶν Ἑλλήνων καί ὄχι νά τούς ἐκφοβίσωμεν... Ἡ κατάστασις εἰς τήν Θεσσαλίαν πρέπει νά παραμείνῃ ὡς ἔχει, διότι τοῦτο ἀπαιτοῦν τά γενικώτερα συμφέροντα τῆς χώρας μας...»[...]
Μόνο ὁ Δηλιγιάννης, λόγω τῆς μόνιμης ἐχθρότητάς του ἔναντι τῶν «πλουτοκρατῶν τῆς διασπορᾶς», ἐπιχείρησε τό 1896 νά περάσει ἀπό τή βουλή ἕνα νόμο γιά τήν ἀπαλλοτρίωση ἑνός μέρους τῶν τσιφλικιῶν ὑπέρ τῶν καλλιεργητῶν τους.
 
Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἐθνους, τομ. ΙΔ: Νεώτερος Ἑλληνισμός ἀπό τό 1881 ὣς τό 1913, Αθήνα: Ἐκδοτική Ἀθηνῶν, 2000, σσ. 70.
 
Ενδεικτική Απάντηση
Μέχρι τη δεκαετία του 1870 το κράτος αποτελούσε τον κύριο εργοδότη, που εξασφάλιζε θέσεις εργασίας στο δημόσιο και δυνατότητα κοινωνικής ανέλιξης, εφόσον στους ανώτατους λειτουργούς του εξασφάλιζε εισόδημα που σχεδόν ξεπερνούσε το εισόδημα όλων των άλλων μελών της κοινωνίας. Μεγάλος αριθμός ανθρώπων απευθύνονταν στο κράτος για την κατοχή μιας θέσης στο δημόσιο. Με τις νέες συνθήκες που προέκυψαν από τον εκχρηματισμό της οικονομίας δημιουργήθηκαν κοινωνικά στρώματα τα οποία δεν ζητούσαν διορισμό αλλά τη λήψη μέτρων που θα ευνοούσαν την προώθηση των συμφερόντων τους. Φορέας των αιτημάτων αυτών ήταν ο Χαρίλαος Τρικούπης. Τον κοινωνικό προσανατολισμό του πολιτικού του προγράμματος επιβεβαιώνει το Κείμενο Α: το πρόγραμμα αυτό είχε σαφέστερο ταξικό στίγμα, αφού απέβλεπε στην εξυπηρέτηση του μεγάλου ιδιωτικού κεφαλαίου και στον εξαστισμό και τον εξευρωπαϊσμό των κοινωνικών σχέσεων. Στον αντίποδα, ο συγγραφέας του ίδιου κειμένου υποστηρίζει ότι οι αντίπαλοί του κινούνταν από την επιθυμία να καταλάβουν δημόσια αξιώματα, δηλαδή από την παλαιότερη λογική της προσδοκίας διορισμού. Οι αντίθετοι με την πολιτική του Τρικούπη βουλευτές συσπειρώθηκαν γύρω από τον Θ. Δηλιγιάννη, ο οποίος σε μεγάλο βαθμό εξέφραζε πολιτικές απόψεις αντίθετες από εκείνες του Χ. Τρικούπη. Ο Δηλιγιάννης δεν αποδεχόταν το χωρισμό των εξουσιών και στόχευε στη συγκέντρωση και τον έλεγχο τους από το κόμμα. Η διαφορά αυτή αποτυπώνεται ήδη στις ονομασίες των κομμάτων, όπως επισημαίνεται στο Κείμενο Α: ο Τρικούπης ηγούνταν του «Νεωτερικού» και ο Δηλιγιάννης του «Εθνικού» κόμματος. Ο συγγραφέας εξηγεί ότι ο νεωτερισμός για τον Τρικούπη σήμαινε διάκριση των εξουσιών και ανάπτυξη της ιδιωτικής κοινωνίας ως την πλήρη αυτονομία της, ενώ οι δηλιγιαννικοί είχαν ως κοινό σημείο την απόρριψη αυτού του διαχωρισμού, αφού θεωρούσαν ότι στο πλαίσιο του κρατικο-κοινωνικού μηχανισμού εμπεριέχονταν και τα ιδιωτικά συμφέροντα, και στόχευαν στη συγκέντρωση των εξουσιών υπό τον έλεγχο της κρατικής εξουσίας. Συμπληρώνει, επιπλέον, ότι οι επιδιώξεις του Δηλιγιάννη δεν είχαν έντονο ταξικό χαρακτήρα, με αποτέλεσμα να συγκεντρώνονται στο κόμμα του δυσαρεστημένοι από όλο το πολιτικό φάσμα. Ο Τρικούπης θεωρούσε το κράτος ως μοχλό της οικονομικής ανάπτυξης και επιδίωκε τον εκσυγχρονισμό με κάθε κόστος. Την πεποίθηση αυτή ενισχύει το Κείμενο Α, σύμφωνα με το οποίο ο Τρικούπης ήθελε να αξιοποιήσει το κράτος ως εργαλείο, θεωρούσε προσωρινό τον κρατικό παρεμβατισμό και διακρινόταν από πάθος για την οικονομική πρόοδο· εξαιτίας του πάθους αυτού οι αντίπαλοί του τον χαρακτήρισαν «πλουτοκράτη». Ο Δηλιγιάννης, αντίθετα, προέβαλλε το αίτημα της κοινωνικής δικαιοσύνης, με τη μείωση των φόρων και την παροχή ευκαιριών στους προστατευομένους του για κατάληψη δημοσίων θέσεων. Το ίδιο κείμενο δείχνει ότι για εκείνον το κράτος ήταν στόχος προς κατάκτηση, ο παρεμβατισμός είχε πιο μόνιμο χαρακτήρα και προείχε η επιβολή της πολιτικής εξουσίας στην οικονομία· γι’ αυτό και οι δηλιγιαννικοί κατηγορήθηκαν ως «αρχομανείς».
Οι διαφορές αυτές φάνηκαν στα εδάφη της Θεσσαλίας, στα οποία κυριαρχούσε η μεγάλη ιδιοκτησία, οι τρικουπικοί υποστήριζαν τους μεγαλογαιοκτήμονες, ενώ οι δηλιγιαννικοί προσπάθησαν, χωρίς τελικά να το κατορθώσουν, να χορηγήσουν γη στους αγρότες και έλαβαν κάποια μέτρα για τη βελτίωση της θέσης τους. Το Κείμενο Β συμπληρώνει την εικόνα αυτή: αμέσως μετά την ενσωμάτωση της Θεσσαλίας, ο Δηλιγιάννης έφερε στη βουλή νομοσχέδια για τη διανομή γης στους καλλιεργητές, τη σύσταση ταμείων αγροτικής πίστης και τη ρύθμιση των σχέσεων τσιφλικάδων και αγροτών, τα οποία όμως βρήκαν απέναντί τους τους μεγαλογαιοκτήμονες και τους τρικουπικούς. Τη στάση των τρικουπικών φωτίζει το Κείμενο Γ, όπου ο ίδιος ο Τρικούπης δικαιολογεί στη βουλή την άρνησή του: η διανομή της γης θα έδιωχνε τα κεφάλαια των Ελλήνων του εξωτερικού, τα οποία έπρεπε αντίθετα να προσελκυστούν, και γι’ αυτό το καθεστώς της Θεσσαλίας δεν έπρεπε να αλλάξει, προς το γενικό συμφέρον της χώρας. Το ίδιο κείμενο προσθέτει ότι μόνο ο Δηλιγιάννης, εξαιτίας της σταθερής εχθρότητάς του προς τους πλούσιους της διασποράς, προσπάθησε το 1896 να περάσει νόμο για την απαλλοτρίωση τμήματος των τσιφλικιών υπέρ των καλλιεργητών.
Ο Δηλιγιάννης επέκρινε το κοινωνικό κόστος του εκσυγχρονισμού και υποστήριζε ένα κράτος κοινωνικής αλληλεγγύης. Το κόμμα του απεχθανόταν το τυχοδιωκτικό χρηματιστικό κεφάλαιο και υποστήριζε μια αργή οικονομική ανάπτυξη που θα βασιζόταν σε παραδοσιακές παραγωγικές δραστηριότητες. Η στάση αυτή συνδέεται με την εχθρότητα προς τους πλούσιους ομογενείς, που αναφέρει το Κείμενο Γ, και έρχεται σε αντίθεση με το πάθος του Τρικούπη για οικονομική ανάπτυξη, το οποίο επισημαίνει το Κείμενο Α.

Ισοκράτης, Νικοκλῆς ἤ Κύπριοι, 5-7 [Κείμενο αυτενέργειας]

Κωνσταντίνος Μάντης | Best Blogger Tips
Deb Chaney
 
Ισοκράτης, Νικοκλῆς ἤ Κύπριοι, 5-7 [Κείμενο αυτενέργειας]
Ο Νικοκλής, γιος του Ευαγόρα Α΄, ήταν βασιλιάς της αρχαίας Σαλαμίνας στην Κύπρο (374-361 π.Χ.). Στον ομώνυμο λόγο του ο Ισοκράτης εμφανίζει τον Νικοκλή να απευθύνει παραινέσεις στον λαό του. Στο απόσπασμα τονίζεται ότι η λογική αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση της ηθικότητας.
 
Τοῖς μέν γάρ ἄλλοις οἷς ἔχομεν οὐδέν τῶν ἄλλων ζῴων διαφέρομεν, ἀλλά πολλῶν καί τῷ τάχει καί τῇ ῥώμῃ καί ταῖς ἄλλαις εὐπορίαις καταδεέστεροι τυγχάνομεν ὄντες· ἐγγενομένου δ’ ἡμῖν τοῦ πείθειν ἀλλήλους καί δηλοῦν πρός ἡμᾶς αὐτούς περί ὧν ἄν βουληθῶμεν, οὐ μόνον τοῦ θηριωδῶς ζῆν ἀπηλλάγημεν, ἀλλά καί συνελθόντες πόλεις ᾠκίσαμεν καί νόμους ἐθέμεθα καί τέχνας εὕρομεν, καί σχεδόν ἅπαντα τά δι’ ἡμῶν μεμηχανημένα λόγος ἡμῖν ἐστιν ὁ συγκατασκευάσας. Οὗτος γάρ περί τῶν δικαίων καί τῶν ἀδίκων καί τῶν αἰσχρῶν καί τῶν καλῶν ἐνομοθέτησεν· ὧν μή διαταχθέντων οὐκ ἄν οἷοί τ’ ἦμεν οἰκεῖν μετ’ ἀλλήλων. Τούτῳ καί τούς κακούς ἐξελέγχομεν καί τούς ἀγαθούς ἐγκωμιάζομεν. Διά τούτου τούς τ’ ἀνοήτους παιδεύομεν καί τούς φρονίμους δοκιμάζομεν· τό γάρ λέγειν ὡς δεῖ τοῦ φρονεῖν εὖ μέγιστον σημεῖον ποιούμεθα, καί λόγος ἀληθής καί νόμιμος καί δίκαιος ψυχῆς ἀγαθῆς καί πιστῆς εἴδωλόν ἐστιν.
 
Μετάφραση
Γιατί σε όλα τα άλλα που διαθέτουμε δεν διαφέρουμε σε τίποτα από τα άλλα ζώα, αλλά σε πολλά, και στην ταχύτητα και στη δύναμη και στα υπόλοιπα μέσα, βρισκόμαστε σε χειρότερη θέση. Επειδή όμως μας δόθηκε η ικανότητα να πείθουμε ο ένας τον άλλον και να εκφράζουμε μεταξύ μας ό,τι θελήσουμε, όχι μόνο απαλλαχτήκαμε από τη ζωή των θηρίων, αλλά και συναθροισμένοι ιδρύσαμε πόλεις και θεσπίσαμε νόμους και ανακαλύψαμε τέχνες, και σχεδόν όλα όσα έχουν επινοηθεί από εμάς τα έχει δημιουργήσει μαζί μας ο λόγος. Αυτός δηλαδή νομοθέτησε για τα δίκαια και τα άδικα και τα αισχρά και τα ωραία· και αν αυτά δεν είχαν οριστεί, δεν θα μπορούσαμε να ζούμε μαζί ο ένας με τον άλλον. Με τον λόγο ελέγχουμε τους κακούς και εξυμνούμε τους καλούς. Μέσω αυτού εκπαιδεύουμε τους ανόητους και δοκιμάζουμε τους φρόνιμους· διότι το να μιλά κανείς όπως πρέπει το θεωρούμε το μεγαλύτερο δείγμα της ορθής σκέψης, και ο λόγος που είναι αληθινός και σύμφωνος με τον νόμο και δίκαιος είναι είδωλο ψυχής καλής και αξιόπιστης.
 
Ενδεικτικές Δραστηριότητες
1. Να εξετάσετε τη συντακτική λειτουργία του ἂν στις δύο περιπτώσεις που συναντάται στο κείμενο. Λάβετε υπόψη σας ότι την πρώτη φορά συναντάται μέσα σε δευτερεύουσα πρόταση (τι είδους;) και τη δεύτερη σε κύρια πρόταση.
Απάντηση: Και στις δύο περιπτώσεις το ἄν είναι δυνητικό μόριο και δεν αποτελεί συντακτικό μέλος της πρότασης· δηλώνει το ενδεχόμενο και τροποποιεί το νόημα του ρήματος με το οποίο συνάπτεται. (α) Στο «περί ὧν ἂν βουληθῶμεν» το ἄν βρίσκεται σε δευτερεύουσα αναφορική πρόταση με υποθετική σημασία: ενώνεται με την αναφορική αντωνυμία (ὧν ἄν = περί ὧν ἐάν) και συντάσσεται με υποτακτική (βουληθῶμεν). Η πρόταση είναι ισοδύναμη με υποθετική πρόταση προσδοκώμενου («για όσα ενδεχομένως θελήσουμε») και λειτουργεί ως εμπρόθετος προσδιορισμός στο απαρέμφατο δηλοῦν. (β) Στο «οὐκ ἂν οἷοί τ’ ἦμεν οἰκεῖν» το ἄν βρίσκεται στην κύρια πρόταση και συντάσσεται με ιστορικό χρόνο της οριστικής (παρατατικό ἦμεν): πρόκειται για δυνητική οριστική που δηλώνει το αντίθετο του πραγματικού στο παρόν («δεν θα μπορούσαμε να ζούμε»). Η υπόθεσή της εκφέρεται με υποθετική μετοχή, τη γενική απόλυτη «ὧν μή διαταχθέντων» («αν δεν είχαν οριστεί αυτά»).
 
2. Να διερευνήσετε την ονοματική και ρηματική λειτουργία των τεσσάρων έναρθρων απαρεμφάτων του κειμένου.
Απάντηση: Τα τέσσερα έναρθρα απαρέμφατα είναι τα εξής. (1) τοῦ πείθειν (στο οποίο εξαρτάται και το δηλοῦν): ονοματική λειτουργία: ως ουσιαστικοποιημένο απαρέμφατο σε γενική, είναι υποκείμενο της μετοχής στη γενική απόλυτη «ἐγγενομένου τοῦ πείθειν»· ρηματική λειτουργία: έχει αντικείμενο το ἀλλήλους (και το δηλοῦν έχει τους εμπρόθετους προσδιορισμούς πρός ἡμᾶς αὐτούς, περί ὧν…). (2) τοῦ θηριωδῶς ζῆν: ονοματική: γενική αποχωριστική, αντικείμενο του ἀπηλλάγημεν· ρηματική: προσδιορίζεται από το επίρρημα θηριωδῶς (τρόπου). (3) τό λέγειν (ὡς δεῖ): ονοματική: αιτιατική ως αντικείμενο του ποιούμεθα· ρηματική: προσδιορίζεται από την τροπική πρόταση ὡς δεῖ. (4) τοῦ φρονεῖν (εὖ): ονοματική: γενική αντικειμενική στο ουσιαστικό σημεῖον· ρηματική: προσδιορίζεται από το επίρρημα εὖ. Με τα έναρθρα απαρέμφατα ο συγγραφέας εκφράζει αφηρημένες έννοιες (η πειθώ, η λογική σκέψη, ο λόγος) με συντομία και ουσιαστικό χαρακτήρα, διατηρώντας ταυτόχρονα τη ρηματική δυνατότητα προσδιορισμών.
 
3. Ποιος χρόνος και ποιο γραμματικό πρόσωπο κυριαρχούν στο κείμενο; Σε τι εξυπηρετεί τον συντάκτη του λόγου αυτή η επιλογή;
Απάντηση: Στο κείμενο κυριαρχεί ο ενεστώτας (διαφέρομεν, ἔχομεν, ἐξελέγχομεν, ἐγκωμιάζομεν, παιδεύομεν, δοκιμάζομεν, ποιούμεθα) και το α΄ πληθυντικό πρόσωπο, ενώ οι αόριστοι (ᾠκίσαμεν, ἐθέμεθα, εὕρομεν, ἀπηλλάγημεν) αναφέρονται στα επιτεύγματα του παρελθόντος. Ο ενεστώτας δίνει στις διαπιστώσεις γενικό και διαχρονικό κύρος, ως διαρκείς αλήθειες· το α΄ πληθυντικό περιλαμβάνει τον ομιλητή (Νικοκλή) μαζί με τους ακροατές του, δηλαδή όλους τους ανθρώπους, ως κοινωνούς της ίδιας εμπειρίας. Έτσι ο συντάκτης αποφεύγει τον διδακτισμό και τον αυταρχικό τόνο, δημιουργεί αίσθημα κοινότητας και συναίνεσης, και πείθει τους ακροατές, κάτι που ταιριάζει σε έναν βασιλιά που απευθύνει παραινέσεις στον λαό του και σε έναν λόγο που υμνεί τη δύναμη της πειθούς.
 
4. Θα μπορούσαν να αντικατασταθούν οι επιρρηματικές δοτικές του κειμένου από άλλες ισοδύναμες νοηματικά συντακτικές δομές;
Απάντηση: Οι επιρρηματικές δοτικές του κειμένου είναι: τῷ τάχει, τῇ ῥώμῃ, ταῖς ἄλλαις εὐπορίαις (δοτικές της αναφοράς, προσδιορίζουν το καταδεέστεροι), τοῖς ἄλλοις οἷς ἔχομεν (δοτική της αναφοράς στο διαφέρομεν) και Τούτῳ (δοτική οργανική· ο λόγος ως μέσο). Μπορούν να αντικατασταθούν από ισοδύναμες δομές: οι δοτικές της αναφοράς με εμπρόθετους προσδιορισμούς, π.χ. «κατά τό τάχος, κατά τήν ῥώμην, κατά τάς ἄλλας εὐπορίας, κατά τά ἄλλα», ή με αιτιατική της αναφοράς· η οργανική δοτική με εμπρόθετο, π.χ. «διά τούτου» (όπως ήδη στη συνέχεια του κειμένου: «Διά τούτου τούς τ’ ἀνοήτους παιδεύομεν»), ή «ἐν τούτῳ / μετά τούτου». Το νόημα παραμένει το ίδιο, αλλά η δοτική προσφέρει συντομία και κομψότητα, ενώ οι εμπρόθετοι προσδιορισμοί δίνουν μεγαλύτερη σαφήνεια.
 
Συντακτική ανάλυση
Τοῖς μέν γάρ ἄλλοις οἷς ἔχομεν οὐδέν τῶν ἄλλων ζῴων διαφέρομεν
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα.
διαφέρομεν: Ρήμα. (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). οὐδέν: Επιρρηματικός προσδιορισμός του ποσού (αιτιατική, «σε τίποτα»). τῶν ἄλλων ζῴων: Γενική συγκριτική στο διαφέρομεν. ἄλλων: Επιθετικός προσδιορισμός στο ζῴων. Τοῖς ἄλλοις: Δοτική της αναφοράς (επιρρηματικός προσδιορισμός της αναφοράς) στο διαφέρομεν. ἄλλοις: Ουσιαστικοποιημένο επίθετο («στα υπόλοιπα»). μέν: Μόριο που δηλώνει αντίθεση (δεν έχει συντακτικό ρόλο), αντιστοιχεί στο δ(έ) της συνέχειας. γάρ: Αιτιολογικός σύνδεσμος (δεν έχει συντακτικό ρόλο).
 
οἷς ἔχομεν
Δευτερεύουσα αναφορική προσδιοριστική πρόταση, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα. Προσδιορίζει το εννοούμενο «τούτοις» του «Τοῖς ἄλλοις».
ἔχομεν: Ρήμα. (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). οἷς: Αντικείμενο ρήματος (με έλξη του αναφορικού: οἷς αντί ἅ, λόγω της δοτικής του (τούτοις) που εννοείται).
 
ἀλλά πολλῶν καί τῷ τάχει καί τῇ ῥώμῃ καί ταῖς ἄλλαις εὐπορίαις καταδεέστεροι τυγχάνομεν ὄντες ἐγγενομένου δ’ ἡμῖν τοῦ πείθειν ἀλλήλους καί δηλοῦν πρός ἡμᾶς αὐτούς περί (τούτων)
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα. Συνδέεται αντιθετικά (ἀλλά) με την προηγούμενη.
τυγχάνομεν: Ρήμα. (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). ὄντες: Κατηγορηματική (συμπληρωματική) μετοχή στο υποκείμενο, που συμπληρώνει νοηματικά το τυγχάνομεν. καταδεέστεροι: Κατηγορούμενο στο υποκείμενο της μετοχής (συγκριτικός βαθμός). πολλῶν: Γενική συγκριτική στο καταδεέστεροι (εννοείται το «ζῴων»). τῷ τάχει, τῇ ῥώμῃ, ταῖς ἄλλαις εὐπορίαις: Δοτικές της αναφοράς (επιρρηματικοί προσδιορισμοί της αναφοράς) στο καταδεέστεροι. ἄλλαις: Επιθετικός προσδιορισμός στο εὐπορίαις. καί … καί … καί: Συμπλεκτικοί σύνδεσμοι (δεν έχουν συντακτικό ρόλο). ἀλλά: Αντιθετικός σύνδεσμος.
ἐγγενομένου: Μετοχή (αιτιολογική, γενική απόλυτη). τοῦ πείθειν: Υποκείμενο της μετοχής (ουσιαστικοποιημένο απαρέμφατο). ἀλλήλους: Αντικείμενο στο πείθειν. δηλοῦν: Ουσιαστικοποιημένο απαρέμφατο, συνδεδεμένο με το τοῦ πείθειν (κοινό άρθρο), ως υποκείμενο της μετοχής. πρός ἡμᾶς αὐτούς: Εμπρόθετος προσδιορισμός της αναφοράς («μεταξύ μας»), έμμεσο αντικείμενο στο δηλοῦν. περί (τούτων): Εμπρόθετος προσδιορισμός του περιεχομένου στο δηλοῦν. ἡμῖν: Δοτική προσωπική στη μετοχή ἐγγενομένου. καί: Συμπλεκτικός σύνδεσμος. δ(έ): Μεταβατικός σύνδεσμος, αντιστοιχεί στο μέν (δεν έχει συντακτικό ρόλο).
 
ὧν ἄν βουληθῶμεν
Δευτερεύουσα αναφορική προσδιοριστική πρόταση με υποθετική σημασία (ενδεχομένου), που εκφέρεται με υποτακτική αορίστου (ἄν + υποτακτική). Προσδιορίζει το εννοούμενο «τούτων» του «περί (τούτων)».
βουληθῶμεν: Ρήμα (υποτακτική αορίστου). (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). ὧν: Αντικείμενο ρήματος (εννοείται το δηλοῦν), σε γενική με έλξη προς τη γενική του (τούτων). ἄν: Δυνητικό μόριο (= ἐάν στο ὧν ἄν), δεν έχει συντακτικό ρόλο.
 
οὐ μόνον τοῦ θηριωδῶς ζῆν ἀπηλλάγημεν
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική αορίστου.
ἀπηλλάγημεν: Ρήμα (οριστική παθητικού αορίστου, με ενεργητική σημασία). (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). τοῦ ζῆν: Αντικείμενο ρήματος σε γενική αποχωριστική (ουσιαστικοποιημένο απαρέμφατο). θηριωδῶς: Επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου στο ζῆν. οὐ μόνον: Αρνητικό μόριο και επιρρηματικός προσδιορισμός του ποσού (σε συνδυασμό με το ἀλλά καί της επόμενης πρότασης).
 
ἀλλά καί συνελθόντες πόλεις ᾠκίσαμεν
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική αορίστου. Συνδέεται αντιθετικά (οὐ μόνον … ἀλλά καί) με την προηγούμενη.
ᾠκίσαμεν: Ρήμα. (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). πόλεις: Αντικείμενο ρήματος. συνελθόντες: Χρονική (ή τροπική) μετοχή, συνημμένη στο υποκείμενο (ἡμεῖς) του ᾠκίσαμεν. ἀλλά: Αντιθετικός σύνδεσμος. καί: Επιρρηματικό καί, που δηλώνει έμφαση («μάλιστα»).
 
καί νόμους ἐθέμεθα
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική αορίστου. Συνδέεται συμπλεκτικά (καί) με την προηγούμενη.
ἐθέμεθα: Ρήμα (οριστική μέσου αορίστου του τίθεμαι). (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). νόμους: Αντικείμενο ρήματος. καί: Συμπλεκτικός σύνδεσμος.
 
καί τέχνας εὕρομεν
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική αορίστου. Συνδέεται συμπλεκτικά (καί) με την προηγούμενη.
εὕρομεν: Ρήμα. (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). τέχνας: Αντικείμενο ρήματος. καί: Συμπλεκτικός σύνδεσμος.
 
καί σχεδόν ἅπαντα τά δι’ ἡμῶν μεμηχανημένα λόγος ἡμῖν ἐστιν ὁ συγκατασκευάσας
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα. Συνδέεται συμπλεκτικά (καί) με τις προηγούμενες.
ἐστιν: Ρήμα (συνδετικό). λόγος: Υποκείμενο ρήματος. ὁ συγκατασκευάσας: Κατηγορούμενο στο υποκείμενο (ουσιαστικοποιημένη μετοχή αορίστου, «αυτός που δημιούργησε»). τά μεμηχανημένα: Αντικείμενο στη μετοχή συγκατασκευάσας (ουσιαστικοποιημένη μετοχή παρακειμένου). ἅπαντα: Επιθετικός προσδιορισμός στο μεμηχανημένα. σχεδόν: Επιρρηματικός προσδιορισμός του ποσού στο ἅπαντα. δι’ ἡμῶν: Εμπρόθετος προσδιορισμός του ποιητικού αιτίου στη μετοχή μεμηχανημένα. ἡμῖν: Δοτική προσωπική (συνοδευτική, «μαζί μας») στη μετοχή συγκατασκευάσας. καί: Συμπλεκτικός σύνδεσμος.
 
Οὗτος γάρ περί τῶν δικαίων καί τῶν ἀδίκων καί τῶν αἰσχρῶν καί τῶν καλῶν ἐνομοθέτησεν
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική αορίστου.
ἐνομοθέτησεν: Ρήμα. Οὗτος: Υποκείμενο ρήματος (αναφέρεται στο λόγος). περί τῶν δικαίων καί τῶν ἀδίκων καί τῶν αἰσχρῶν καί τῶν καλῶν: Εμπρόθετος προσδιορισμός του περιεχομένου στο ἐνομοθέτησεν. τῶν δικαίων, τῶν ἀδίκων, τῶν αἰσχρῶν, τῶν καλῶν: Ουσιαστικοποιημένα επίθετα (ομοιόπτωτοι προσδιορισμοί στο περί). καί … καί … καί: Συμπλεκτικοί σύνδεσμοι. γάρ: Αιτιολογικός σύνδεσμος (δεν έχει συντακτικό ρόλο).
 
ὧν μή διαταχθέντων
Δευτερεύουσα επιρρηματική υποθετική μετοχική πρόταση (γενική απόλυτη). Αποτελεί την υπόθεση του υποθετικού λόγου του αντίθετου του πραγματικού (= εἰ μή διετάχθη ταῦτα), του οποίου απόδοση είναι η επόμενη κύρια πρόταση.
διαταχθέντων: Μετοχή αορίστου παθητικού (υποθετική, γενική απόλυτη). ὧν: Υποκείμενο της μετοχής (αναφορική αντωνυμία που αναφέρεται στα δίκαια, άδικα κτλ., με λειτουργία σύνδεσης με την προηγούμενη πρόταση = ταῦτα). μή: Αρνητικό μόριο της υπόθεσης.
 
οὐκ ἄν οἷοί τ’ ἦμεν οἰκεῖν μετ’ ἀλλήλων
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με δυνητική οριστική παρατατικού (δηλώνει το αντίθετο του πραγματικού στο παρόν). Αποτελεί την απόδοση του υποθετικού λόγου.
ἦμεν: Ρήμα (συνδετικό). (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). οἷοί τε: Κατηγορούμενο στο υποκείμενο («ικανοί»). οἰκεῖν: Απαρέμφατο ενεστώτα, ως συμπλήρωμα (επιρρηματικός προσδιορισμός της αναφοράς) στο οἷοί τε. μετ’ ἀλλήλων: Εμπρόθετος προσδιορισμός της συνοδείας στο οἰκεῖν. ἄν: Δυνητικό μόριο (δεν έχει συντακτικό ρόλο). οὐκ: Αρνητικό μόριο.
 
Τούτῳ καί τούς κακούς ἐξελέγχομεν
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα.
ἐξελέγχομεν: Ρήμα. (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). τούς κακούς: Αντικείμενο ρήματος. Τούτῳ: Επιρρηματικός προσδιορισμός του μέσου (οργανική δοτική, αναφέρεται στο λόγος). καί: Επιρρηματικό καί (ή συμπλεκτικός σύνδεσμος στο ζεύγος καί … καί).
 
καί τούς ἀγαθούς ἐγκωμιάζομεν
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα. Συνδέεται συμπλεκτικά (καί) με την προηγούμενη.
ἐγκωμιάζομεν: Ρήμα. (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). τούς ἀγαθούς: Αντικείμενο ρήματος. (Τούτῳ): Επιρρηματικός προσδιορισμός του μέσου (εννοείται). καί: Συμπλεκτικός σύνδεσμος.
 
Διά τούτου τούς τ’ ἀνοήτους παιδεύομεν
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα.
παιδεύομεν: Ρήμα. (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). τούς ἀνοήτους: Αντικείμενο ρήματος. Διά τούτου: Εμπρόθετος προσδιορισμός του μέσου. τε: Συμπλεκτικός σύνδεσμος (τε … καί).
 
καί τούς φρονίμους δοκιμάζομεν
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα. Συνδέεται συμπλεκτικά (τε … καί) με την προηγούμενη.
δοκιμάζομεν: Ρήμα. (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). τούς φρονίμους: Αντικείμενο ρήματος. (Διά τούτου): Εμπρόθετος προσδιορισμός του μέσου (εννοείται). καί: Συμπλεκτικός σύνδεσμος.
 
τό γάρ λέγειν ὡς δεῖ τοῦ φρονεῖν εὖ μέγιστον σημεῖον ποιούμεθα
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα.
ποιούμεθα: Ρήμα (μέση φωνή, = θεωρούμε). (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). τό λέγειν: Αντικείμενο ρήματος (ουσιαστικοποιημένο απαρέμφατο). σημεῖον: Κατηγορούμενο στο αντικείμενο. μέγιστον: Επιθετικός προσδιορισμός στο σημεῖον (υπερθετικός βαθμός). τοῦ φρονεῖν: Γενική αντικειμενική στο σημεῖον (ουσιαστικοποιημένο απαρέμφατο). εὖ: Επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου στο φρονεῖν. γάρ: Αιτιολογικός σύνδεσμος (δεν έχει συντακτικό ρόλο).
 
ὡς δεῖ
Δευτερεύουσα επιρρηματική αναφορική παραβολική πρόταση του τρόπου, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα. Προσδιορίζει το απαρέμφατο λέγειν.
δεῖ: Ρήμα (απρόσωπο). (λέγειν): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). ὡς: Τροπικός σύνδεσμος.
 
καί λόγος ἀληθής καί νόμιμος καί δίκαιος ψυχῆς ἀγαθῆς καί πιστῆς εἴδωλόν ἐστιν
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα. Συνδέεται συμπλεκτικά (καί) με την προηγούμενη.
ἐστιν: Ρήμα (συνδετικό). λόγος: Υποκείμενο ρήματος. εἴδωλον: Κατηγορούμενο στο υποκείμενο. ἀληθής, νόμιμος, δίκαιος: Επιθετικοί προσδιορισμοί στο λόγος. ψυχῆς: Γενική κτητική στο εἴδωλον. ἀγαθῆς, πιστῆς: Επιθετικοί προσδιορισμοί στο ψυχῆς. καί: Συμπλεκτικός σύνδεσμος (καί … καί … καί και καί … καί).