Έκθεση Γ΄ Λυκείου: Ενεργός πολίτης

Έκθεση Γ΄ Λυκείου: Ενεργός πολίτης
 
Ο ενεργός πολίτης αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο κάθε υγιούς δημοκρατικής κοινωνίας, επειδή δεν αρκείται στον ρόλο του απαθούς θεατή, αλλά συμμετέχει ουσιαστικά στη διαμόρφωση των εξελίξεων. Κεντρικό γνώρισμά του είναι η ενεργός παρουσία στα κοινά και η υπεύθυνη άσκηση των πολιτικών του δικαιωμάτων, την οποία αντιλαμβάνεται ως ύψιστο καθήκον. Ενημερώνεται διαρκώς και πολύπλευρα για τα κοινωνικά ζητήματα, καλλιεργεί την κριτική του σκέψη και αντιστέκεται στον λαϊκισμό και την παραπληροφόρηση. Παράλληλα, γνωρίζει και διεκδικεί τα δικαιώματά του, ενώ αναγνωρίζει και εκπληρώνει πρόθυμα τις υποχρεώσεις του απέναντι στην πολιτεία και στους συνανθρώπους του. Η στάση του χαρακτηρίζεται από σεβασμό στη διαφορετικότητα, ανεκτικότητα και έμπρακτη αλληλεγγύη προς όσους βρίσκονται σε ανάγκη.
Δεν περιορίζεται, ωστόσο, σε θεωρητικές διακηρύξεις· εκφράζεται έμπρακτα μέσα από τη συμμετοχή σε εθελοντικές πρωτοβουλίες και τη συστηματική προστασία του φυσικού περιβάλλοντος. Μολονότι σέβεται και τηρεί τους νόμους, δεν διστάζει να αντιταχθεί με ειρηνικά μέσα σε φαινόμενα κοινωνικής αδικίας ή παραβίασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Εντέλει, ο ενεργός πολίτης θέτει με ωριμότητα το κοινό καλό πάνω από το στενό ατομικό συμφέρον και λειτουργεί ως κινητήρια δύναμη για την οικοδόμηση μιας δικαιότερης, βιώσιμης και προοδευτικής κοινωνίας.
Η συγκρότηση μιας κοινωνίας συνειδητοποιημένων και δραστήριων πολιτών μπορεί να μεταβάλει ουσιαστικά τόσο τη λειτουργία των θεσμών όσο και την ποιότητα της συλλογικής ζωής. Ειδικότερα, η ενεργός πολιτειότητα αποφέρει πολλαπλά οφέλη, τα σημαντικότερα από τα οποία παρουσιάζονται παρακάτω:
 
Προαγωγή της αυτονομίας, της συνεργασίας και της συμμετοχής
Η ενασχόληση με τον δημόσιο βίο αποτελεί ένα ζωντανό «σχολείο» πολιτικής και κοινωνικής ωρίμανσης. Σε ατομικό επίπεδο, ο πολίτης διαμορφώνει προσωπική κρίση, αντιστέκεται στη δημαγωγική χειραγώγηση και προσδιορίζει συνειδητά τη στάση του απέναντι στα γεγονότα. Σε διαπροσωπικό επίπεδο, εξασκείται στη συνεννόηση, στον επιμερισμό ευθυνών και στην κοινή δράση. Στον δημόσιο χώρο, τέλος, παύει να είναι απλός αποδέκτης αποφάσεων και αποκτά ουσιαστικό λόγο στη διαμόρφωση των συνθηκών της ζωής του.
 
Ανάπτυξη του «κοινωνικού κεφαλαίου» και του δημοκρατικού διαλόγου
Η δημοκρατική ζωή προϋποθέτει σχέσεις εμπιστοσύνης, αμοιβαιότητας και αλληλεγγύης μεταξύ των μελών της κοινωνίας — στοιχεία που συγκροτούν το λεγόμενο «κοινωνικό κεφάλαιο». Η συστηματική επαφή των πολιτών μέσα σε συλλόγους, κοινότητες και δημόσιες διαβουλεύσεις ενισχύει την αίσθηση του ανήκειν και αποκαθιστά δεσμούς που αποδυναμώνουν η καχυποψία και η απομόνωση. Παράλληλα, η ανταλλαγή τεκμηριωμένων επιχειρημάτων ευνοεί τη σύνθεση διαφορετικών θέσεων και επιτρέπει την αναζήτηση λύσεων με ευρύτερη κοινωνική αποδοχή.
 
Ενίσχυση της Κοινωνίας των Πολιτών ως αναχώματος στον αυταρχισμό
Ανάμεσα στο μεμονωμένο άτομο και το ισχυρό κράτος αναπτύσσεται ένας ζωτικός ενδιάμεσος χώρος: η Κοινωνία των Πολιτών. Μέσω συνδικάτων, περιβαλλοντικών οργανώσεων, εθελοντικών ομάδων και συλλόγων, οι ενεργοί πολίτες συγκροτούν θεσμούς συλλογικής οργάνωσης, αλληλεγγύης και κοινωνικής προστασίας. Ο χώρος αυτός επιτελεί διττό και καθοριστικό ρόλο: αφενός περιορίζει τον άκρατο, ωφελιμιστικό ατομικισμό, που προτάσσει αποκλειστικά το προσωπικό συμφέρον, και αφετέρου λειτουργεί ως ισχυρό ανάχωμα απέναντι στον κρατικό αυταρχισμό, ασκώντας έλεγχο στην εξουσία και αποτρέποντας φαινόμενα κυβερνητικής αυθαιρεσίας.
 
Ανανέωση και αναζωογόνηση της δημοκρατίας
Τα δημοκρατικά πολιτεύματα φθείρονται όταν η γραφειοκρατία διογκώνεται, οι θεσμοί χάνουν την αξιοπιστία τους και οι πολίτες απομακρύνονται από την πολιτική ζωή. Η πολιτική παιδεία και η σταθερή δημόσια συμμετοχή ανανεώνουν τη δημοκρατία, επειδή εισάγουν στον δημόσιο διάλογο νέες κοινωνικές ανάγκες, εναλλακτικές προτάσεις και αιτήματα ουσιαστικής λογοδοσίας. Οι πρωτοβουλίες που αναπτύσσονται «από τα κάτω» συμπληρώνουν τον θεσμικό σχεδιασμό, διορθώνουν δυσλειτουργίες και διατηρούν το πολίτευμα ανοιχτό στις μεταβολές της κοινωνίας.
 
Διεύρυνση της οικουμενικής και παγκόσμιας συνείδησης
Στη σύγχρονη εποχή της παγκοσμιοποίησης, οι σημαντικότερες προκλήσεις υπερβαίνουν τα εθνικά σύνορα, όπως καταδεικνύουν οι πανδημίες, η οικολογική κρίση και οι μεταναστευτικές ροές. Επομένως, η διαμόρφωση ενεργών πολιτών συνδέεται άρρηκτα με την καλλιέργεια μιας παγκόσμιας πολιτειότητας. Ο σύγχρονος ενεργός πολίτης υπερβαίνει τον στενό εθνοκεντρισμό και γίνεται φορέας οικουμενικών αξιών. Συνειδητοποιεί ότι η προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε κάθε γωνιά του κόσμου, η προστασία του πλανήτη και η αντιμετώπιση της ακραίας φτώχειας συνιστούν και δική του ευθύνη, την οποία μετουσιώνει σε έμπρακτη προσφορά μέσα από πρωτοβουλίες διεθνούς αλληλεγγύης και εθελοντισμού.
 
Καταπολέμηση των διακρίσεων και σεβασμός στην ετερότητα
Η πολυπολιτισμική σύνθεση των σύγχρονων κοινωνιών καθιστά αναγκαία μια πολιτειότητα θεμελιωμένη στον ανθρωπισμό. Ο συνειδητοποιημένος πολίτης απαλλάσσεται από στερεότυπα, επιδιώκει την ισότιμη επικοινωνία μεταξύ ανθρώπων διαφορετικής πολιτισμικής, θρησκευτικής ή φυλετικής προέλευσης και συμβάλλει στη δημιουργία κοινού χώρου συνύπαρξης. Έτσι, η ετερότητα παύει να εκλαμβάνεται ως παράγοντας φόβου ή διάσπασης και αξιοποιείται ως πηγή γνώσης, δημιουργικότητας και κοινωνικής ανανέωσης.
 
Ενδυνάμωση της κοινωνικής δικαιοσύνης και της ισότητας
Η πολιτική συμμετοχή επιτρέπει στις αρχές της ελευθερίας, της ισονομίας και της δικαιοσύνης να αποκτούν πρακτικό αντίκρισμα. Με την ανάδειξη κοινωνικών αναγκών, τον έλεγχο των δημόσιων πολιτικών και τη διεκδίκηση θεσμικών μεταρρυθμίσεων, οι πολίτες συμβάλλουν στη δικαιότερη κατανομή ευκαιριών και πόρων. Κατ’ αυτόν τον τρόπο ενισχύονται οι εγγυήσεις του κοινωνικού κράτους δικαίου και περιορίζονται οι μηχανισμοί που αναπαράγουν τον αποκλεισμό και τις ανισότητες.
 
Ανάπτυξη κριτικού αναστοχασμού και ικανοτήτων λήψης αποφάσεων
Στην εποχή της υπερπληροφόρησης, των ψευδών ειδήσεων και της προπαγάνδας, η ικανότητα του ατόμου να διαμορφώνει ορθή κρίση και να λαμβάνει υπεύθυνες αποφάσεις δοκιμάζεται έντονα. Η ενεργός πολιτειότητα λειτουργεί ως πολύτιμο αντίβαρο, καθώς καλλιεργεί τον κριτικό αναστοχασμό. Ο πολίτης μαθαίνει να ελέγχει την αξιοπιστία των πηγών, να αξιολογεί τις πληροφορίες, να αναγνωρίζει τις προσωπικές του προκαταλήψεις και να προσεγγίζει κάθε ζήτημα από διαφορετικές οπτικές γωνίες. Η διαρκής αυτή πνευματική άσκηση τον καθιστά ικανό να αποφασίζει αυτόνομα, με νηφαλιότητα και ορθολογισμό, χωρίς να παρασύρεται από συναισθηματικούς εκβιασμούς ή λαϊκιστικές υποσχέσεις.
 
Συλλογική επίλυση προβλημάτων και κοινωνικός μετασχηματισμός
Τα περισσότερα προβλήματα της καθημερινής ζωής, από την καθαριότητα μιας γειτονιάς έως την αναβάθμιση του εκπαιδευτικού συστήματος, δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν με ατομικές και αποσπασματικές προσπάθειες. Η συμμετοχή στα κοινά εφοδιάζει τους πολίτες με πολύτιμες γνώσεις και πρακτικές δεξιότητες, καθώς τους διδάσκει να οργανώνονται, να διατυπώνουν τεκμηριωμένες προτάσεις και να συνεργάζονται αποτελεσματικά με τους θεσμούς. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, η κοινότητα μετατρέπεται σε ζωντανό εργαστήριο συλλογικής επίλυσης προβλημάτων. Έτσι, ο πολίτης δεν προσαρμόζεται παθητικά στην υπάρχουσα πραγματικότητα, αλλά αναδεικνύεται σε φορέα κοινωνικού μετασχηματισμού, συμβάλλοντας από τη βάση στην οικοδόμηση μιας δικαιότερης και βιώσιμης κοινωνίας.
 
Υπευθυνότητα και μείωση της κρατικής εξάρτησης
Η παθητικότητα καλλιεργεί την εξάρτηση. Ένας λαός που αναμένει από έναν πατερναλιστικό κρατικό μηχανισμό να επιλύσει κάθε πρόβλημά του κινδυνεύει να αποποιηθεί την προσωπική και συλλογική του ευθύνη, περιορίζοντας παράλληλα την ελευθερία και την αυτενέργειά του. Αντίθετα, ο ενεργός πολίτης διακρίνεται πρωτίστως για την υπευθυνότητά του: αυτοκυβερνάται, αναλαμβάνει το μερίδιο ευθύνης που του αναλογεί για την πορεία της κοινωνίας και αναπτύσσει δημιουργικές πρωτοβουλίες. Η στάση αυτή συντελεί στη σταδιακή μείωση της εξάρτησης από το κράτος, καθώς η ίδια η Κοινωνία των Πολιτών κινητοποιείται για να καλύψει υπαρκτές ανάγκες, προσφέροντας έργο, στήριξη και καινοτόμες λύσεις με τις δικές της δυνάμεις.
 
Ενίσχυση της δημοκρατίας
Η ενεργός πολιτειότητα συνιστά θεμελιώδη προϋπόθεση για την εύρυθμη και ουσιαστική λειτουργία της δημοκρατίας. Μια δημοκρατική πολιτεία δεν αρκεί να στηρίζεται στους θεσμούς και στους αιρετούς αντιπροσώπους της· χρειάζεται πολίτες ενημερωμένους, συμμετοχικούς και πρόθυμους να ελέγχουν την άσκηση της εξουσίας. Ο ενεργός πολίτης ψηφίζει με επίγνωση, παρακολουθεί τις πολιτικές εξελίξεις, διατυπώνει τεκμηριωμένα τις απόψεις του και αξιώνει διαφάνεια και λογοδοσία. Έτσι, η δημοκρατία παύει να αποτελεί απλώς μια τυπική διαδικασία και καθίσταται καθημερινό βίωμα ουσιαστικής συμμετοχής. Η εξοικείωση, επομένως, με τις δημοκρατικές διαδικασίες και η συνειδητοποίηση της αξίας της προσωπικής συμβολής οφείλουν να καλλιεργούνται ήδη από το σχολείο, ώστε οι νέοι να διαμορφώνουν έγκαιρα επίγνωση της ευθύνης τους απέναντι στο κοινωνικό σύνολο.
 
Καλλιέργεια υπευθυνότητας και κοινωνικής συνείδησης
Η ενεργός πολιτειότητα βοηθά το άτομο να συνειδητοποιήσει ότι οι πράξεις και οι παραλείψεις του δεν έχουν μόνο προσωπικό αντίκτυπο, αλλά επιφέρουν συνέπειες για ολόκληρη την κοινωνία. Μαθαίνει, επομένως, να μην προτάσσει αποκλειστικά την ατομική του ευημερία, αλλά να συνεκτιμά το συλλογικό συμφέρον. Η συμμετοχή σε εθελοντικές δράσεις, περιβαλλοντικές πρωτοβουλίες και κοινωνικές οργανώσεις καλλιεργεί την πεποίθηση ότι κάθε πολίτης φέρει μερίδιο ευθύνης για την κοινωνία στην οποία ζει. Η έλλειψη αίματος στα νοσοκομεία εξαιτίας της περιορισμένης συμμετοχής στην αιμοδοσία, μια πυρκαγιά που προκαλείται από την αμέλεια ενός ατόμου και καταστρέφει τις περιουσίες πολλών, τα αδέσποτα ζώα που λιμοκτονούν ή μια γειτονιά γεμάτη απορρίμματα δεν αποτελούν ζητήματα ξένα προς την ευθύνη των πολιτών ούτε συνιστούν αποκλειστική αρμοδιότητα ενός απρόσωπου κρατικού μηχανισμού. Αντίθετα, συχνά αποτελούν συνέπειες της αδιαφορίας, της αμέλειας και της απροθυμίας των ίδιων των πολιτών να αναλάβουν δράση.
 
Αντιμετώπιση της αδιαφορίας και του κοινωνικού ατομικισμού
Στις σύγχρονες κοινωνίες ελλοχεύει ο κίνδυνος της ιδιώτευσης: το άτομο εγκλωβίζεται στις προσωπικές και επαγγελματικές του επιδιώξεις και αποστασιοποιείται από τα κοινωνικά προβλήματα. Η διαμόρφωση ενεργών πολιτών λειτουργεί ως ουσιαστικό αντίβαρο σε αυτή την τάση, καθώς ενισχύει τη συνείδηση ότι η φτώχεια, η ανισότητα, η ανεργία, η περιβαλλοντική υποβάθμιση και ο κοινωνικός αποκλεισμός δεν αποτελούν «προβλήματα των άλλων», αλλά ζητήματα που αφορούν το σύνολο της κοινωνίας. Οι πολίτες μπορούν, για παράδειγμα, να εντάξουν την ανακύκλωση στην καθημερινότητά τους, συμβάλλοντας έμπρακτα στην προστασία του περιβάλλοντος· να συμμετέχουν εθελοντικά σε δράσεις της τοπικής τους ενορίας, ώστε κανένας συνάνθρωπός τους να μη στερείται την απαραίτητη τροφή· να αντιμάχονται τη φοροδιαφυγή, ενισχύοντας τη δυνατότητα του κράτους να ασκεί αποτελεσματική κοινωνική πολιτική· και, ως γονείς και ενήλικες, να διδάσκουν με το παράδειγμά τους τις αρχές της συμπερίληψης και του σεβασμού προς την ετερότητα.
 
Ανάπτυξη κριτικής σκέψης και δημοκρατικού διαλόγου
Η κριτική επεξεργασία των πληροφοριών αποκτά δημόσια αξία όταν συνοδεύεται από διάθεση ακρόασης και τεκμηριωμένης αντιπαράθεσης. Ο πολίτης οφείλει να εκθέτει τις θέσεις του με επιχειρήματα, να αναθεωρεί όταν τα δεδομένα το επιβάλλουν και να διαφωνεί χωρίς να απαξιώνει τον συνομιλητή του. Η ανάγκη αυτή είναι ιδιαίτερα επιτακτική στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπου ο χλευασμός, η συκοφαντία και η κομματική πόλωση συχνά παρουσιάζουν κάθε διαφορετική άποψη ως «εχθρική». Ενεργός πολίτης, όμως, δεν είναι ο φανατικός οπαδός, αλλά ο δημοκρατικά ώριμος άνθρωπος που συνδυάζει την πνευματική αυτονομία με τον σεβασμό στον αντίλογο.
 
Προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων
Η ενεργός συμμετοχή των πολιτών συνιστά ουσιαστική εγγύηση για την προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των δημοκρατικών ελευθεριών. Ο ενεργός πολίτης δεν περιορίζεται στην υπεράσπιση των δικών του δικαιωμάτων, αλλά στέκεται αλληλέγγυος και σε ευάλωτες ή περιθωριοποιημένες κοινωνικές ομάδες. Αντιτάσσεται έμπρακτα στον ρατσισμό, στις διακρίσεις, στην κοινωνική αδικία και σε κάθε αυθαίρετη άσκηση εξουσίας. Έτσι, εδραιώνεται η αντίληψη ότι η δημοκρατία δεν εξαντλείται στην ελευθερία της πλειοψηφίας, αλλά προϋποθέτει τον απαρέγκλιτο σεβασμό της αξιοπρέπειας και των δικαιωμάτων κάθε ανθρώπου.
 
Ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής
Οι συλλογικές πρωτοβουλίες δημιουργούν σημεία συνάντησης ανάμεσα σε ανθρώπους διαφορετικής ηλικίας, καταγωγής, κοινωνικής θέσης και κοσμοαντίληψης. Η κοινή επιδίωξη ενός σκοπού μειώνει τις κοινωνικές αποστάσεις, αποδυναμώνει τις προκαταλήψεις και καλλιεργεί την αίσθηση ότι όλοι συμμετέχουν σε μια κοινή μοίρα. Έτσι, ενισχύεται η κοινωνική συνοχή, όχι ως απουσία διαφορών, αλλά ως ικανότητα μιας κοινωνίας να διαχειρίζεται τις διαφορές της χωρίς αποκλεισμούς και διασπάσεις.
 
Δυνατότητα ουσιαστικής αντιμετώπισης κοινωνικών προβλημάτων
Πολλά από τα σύγχρονα προβλήματα δεν είναι δυνατόν να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά μόνο με την κρατική παρέμβαση. Η προστασία του περιβάλλοντος, η ενίσχυση της κοινωνικής αλληλεγγύης, η στήριξη των ευάλωτων ομάδων, η καταπολέμηση της φτώχειας και η αναβάθμιση της ποιότητας ζωής προϋποθέτουν την ενεργό συμβολή των πολιτών. Ο ενεργός πολίτης, επομένως, δεν αρκείται στην απλή διαπίστωση ενός προβλήματος ούτε αναμένει παθητικά την κινητοποίηση της πολιτείας· αναλαμβάνει πρωτοβουλίες και μετουσιώνει την κοινωνική του ευαισθησία σε έμπρακτη προσφορά.
 
Καλλιέργεια συνεργασίας και σεβασμού στη διαφορετικότητα
Η συμμετοχή στα κοινά φέρνει το άτομο σε ουσιαστική επαφή με ανθρώπους που έχουν διαφορετικές αντιλήψεις, ανάγκες και τρόπους ζωής. Μέσα από αυτή τη δημιουργική αλληλεπίδραση μαθαίνει να συνεργάζεται, να αναζητά συναινετικές λύσεις, να διαπραγματεύεται με σεβασμό και να αναγνωρίζει την αξία της διαφορετικής οπτικής. Επομένως, η ενεργός πολιτειότητα δεν ενισχύει μόνο την προσωπική αυτονομία, αλλά καλλιεργεί και την ικανότητα αρμονικής συνύπαρξης σε μια πλουραλιστική κοινωνία.
 
Ενδυνάμωση του ατόμου και αίσθηση κοινωνικής αποτελεσματικότητας
Η συμμετοχή στα κοινά βοηθά το άτομο να συνειδητοποιήσει ότι η δράση του μπορεί να επιφέρει ουσιαστικές αλλαγές. Όταν ένας νέος λαμβάνει μέρος σε μια περιβαλλοντική πρωτοβουλία, όταν μια ομάδα πολιτών διεκδικεί την αναβάθμιση της γειτονιάς της ή όταν μια κοινωνική δράση στηρίζει ευάλωτους ανθρώπους, εδραιώνεται η πεποίθηση ότι δεν αποτελεί ανίσχυρο θεατή των εξελίξεων, αλλά δύναμη ικανή να τις επηρεάσει. Με αυτόν τον τρόπο ενισχύονται η αυτοπεποίθηση, η πρωτοβουλιακή διάθεση και η προθυμία για ακόμη πιο ενεργό συμμετοχή.
 
Δημιουργία μιας βιώσιμης και ανθρωποκεντρικής κοινωνίας
Οι αλληλένδετες προκλήσεις του 21ου αιώνα —η κλιματική κρίση, ο ψηφιακός μετασχηματισμός, η όξυνση των ανισοτήτων και η ταχύτητα της τεχνολογικής εξέλιξης— απαιτούν πολίτες ικανούς να συνδέουν το άμεσο με το μακροπρόθεσμο και το τοπικό με το παγκόσμιο. Η συμβολή τους στον δημόσιο σχεδιασμό μπορεί να αποτρέψει μονοδιάστατες επιλογές και να κατευθύνει την πρόοδο προς ένα βιώσιμο και ανθρωποκεντρικό πρότυπο ανάπτυξης, στο οποίο η οικονομική ευημερία συμβαδίζει με την κοινωνική δικαιοσύνη, την οικολογική ισορροπία και τον σεβασμό της ανθρώπινης αξίας.
Η διαμόρφωση ενεργών πολιτών δεν συνιστά απλώς παιδαγωγική επιδίωξη, αλλά ουσιαστική επένδυση στη δημοκρατία και στο μέλλον της κοινωνίας. Ο ενεργός πολίτης ενημερώνεται πολύπλευρα, σκέφτεται κριτικά, συμμετέχει στα κοινά, συνεργάζεται, αναλαμβάνει τις ευθύνες του και διεκδικεί με συνέπεια. Γι’ αυτό η εκπαίδευση δεν πρέπει να εξαντλείται στη μετάδοση γνώσεων, αλλά να διαμορφώνει πολίτες ικανούς να μετουσιώνουν τη γνώση σε κοινωνική δράση και την ατομική ελευθερία σε συλλογική ευθύνη.
 

Λατινικά Γ΄ Λυκείου: Κείμενο 18 [Αναλυτική σύνταξη & Συντακτικές μετατροπές]

Design Turnpike
 
Λατινικά Γ΄ Λυκείου: Κείμενο 18 [Αναλυτική σύνταξη & Συντακτικές μετατροπές]
 
XVIII: Ο ΗΡΑΚΛΗΣ ΣΤΗΝ ΙΤΑΛΙΑ
Hercules boves Geryŏnis ex Hispaniā in eum locum adduxisse dicitur, ubi postea Rōmulus urbem Rōmam condidit. Prope Tiberim fluvium Hercules boves refecisse fertur et ipse de viā fessus ibi dormivisse. Tum Cacus pastor, fretus viribus, boves quosdam in speluncam caudis traxit aversos. Ubi Hercules, e somno excitātus, gregem aspexit et partem abesse sensit, pergit ad proximam speluncam; sed postquam boum vestigia foras versa vidit, confūsus gregem ex loco infesto amovēre coepit. Sed bovum mugītus ex speluncā audītus Herculem convertit. Tum Cacus, vi prohibēre eum conātus, Herculis clavā interficitur.
 
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΤΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ XVIII
Λέγεται ότι ο Ηρακλής οδήγησε τα βόδια του Γηρυόνη από την Ισπανία σε αυτόν τον τόπο, όπου αργότερα ο Ρωμύλος έχτισε τη Ρώμη (την πόλη Ρώμη). Λέγεται (αναφέρεται) ότι ο Ηρακλής ξεκούρασε τα βόδια κοντά στον Τίβερη ποταμό και ότι ο ίδιος κοιμήθηκε εκεί κουρασμένος από το δρόμο. Τότε ο βοσκός Κάκος, έχοντας εμπιστοσύνη στις δυνάμεις του, έσυρε από τις ουρές σε μια σπηλιά μερικά βόδια γυρισμένα ανάποδα. Όταν ο Ηρακλής, αφού ξύπνησε (ή σηκώθηκε από τον ύπνο), είδε το κοπάδι και κατάλαβε ότι έλειπε ένα μέρος, κατευθύνθηκε στη σπηλιά που ήταν πολύ κοντά του∙ αλλά όταν είδε τις πατημασιές των βοδιών στραμμένες προς τα έξω (ή ότι οι πατημασιές των βοδιών ήταν στραμμένες προς τα έξω), μπερδεμένος (ή επειδή βρέθηκε σε αμηχανία) άρχισε να απομακρύνει το κοπάδι από κείνο τον εχθρικό τόπο. Αλλά το μουγκρητό των βοδιών που ακούστηκε από τη σπηλιά έκανε τον Ηρακλή να γυρίσει προς τα πίσω. Τότε ο Κάκος, αφού προσπάθησε να τον εμποδίσει με τη βία, σκοτώθηκε από το ρόπαλο του Ηρακλή (Τότε ο Κάκος προσπάθησε να τον εμποδίσει με τη βία, αλλά ο Ηρακλής τον σκότωσε με το ρόπαλό του).
 
Συντακτική ανάλυση
Hercules boves Geryŏnis ex Hispaniā in eum locum adduxisse dicitur: κύρια πρόταση κρίσης, εκφέρεται με οριστική και δηλώνει το πραγματικό γεγονός.
dicitur: ρήμα.
Hercules: υποκείμενο ρήματος.
adduxisse: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο στο dicitur.
Hercules: υποκείμενο του απαρεμφάτου adduxisse (ταυτοπροσωπία). Το υποκείμενο του ειδικού απαρεμφάτου δεν επαναλαμβάνεται σε πτώση αιτιατική, επειδή το απαρέμφατο εξαρτάται από προσωπικό παθητικό λεκτικό ρήμα (άρση λατινισμού).
boves: αντικείμενο του απαρεμφάτου adduxisse.
Geryonis: γενική κτητική στο boves.
ex Hispania: εμπρόθετος προσδιορισμός της από τόπο κίνησης (απομάκρυνσης) στο adduxisse.
in locum: εμπρόθετος προσδιορισμός της προς τόπο κίνησης (κατεύθυνσης) στο adduxisse.
eum: ομοιόπτωτος, επιθετικός προσδιορισμός στο locum.
 
ubi postea Rōmulus urbem Rōmam condidit: δευτερεύουσα αναφορική πρόταση, προσδιοριστική στο eum locum. Εισάγεται με το αναφορικό επίρρημα ubi, εκφέρεται με οριστική, γιατί εκφράζει κάτι το πραγματικό και χρόνου παρακειμένου condidit, καθώς αναφέρεται στο παρελθόν.
condidit: ρήμα.
Rōmulus: υποκείμενο ρήματος.
urbem: αντικείμενο στο condidit.
Rōmam: ομοιόπτωτος προσδιορισμός, επεξήγηση στο urbem.
postea: επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου στο condidit.
ubi: επιρρηματικός προσδιορισμός της στάσης σε τόπο στο condidit.
 
Prope Tiberim fluvium Hercules boves refecisse fertur: κύρια πρόταση κρίσης, εκφέρεται με οριστική και δηλώνει το πραγματικό γεγονός.
fertur: ρήμα.
Hercules: υποκείμενο ρήματος.
refecisse: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο στο fertur.
Hercules: υποκείμενο του απαμεμφάτου refecisse (ταυτοπροσωπία). Το υποκείμενο του ειδικού απαρεμφάτου δεν επαναλαμβάνεται σε πτώση αιτιατική, επειδή το απαρέμφατο εξαρτάται από προσωπικό παθητικό λεκτικό ρήμα (άρση λατινισμού).
boves: αντικείμενο του απαρεμφάτου refecisse.
Prope Tiberim: εμπρόθετος προσδιορισμός τόπου (του πλησίον) στο refecisse.
fluvium: ομοιόπτωτος προσδιορισμός, παράθεση στο Tiberim.
 
et ipse de viā fessus ibi dormivisse (fertur): κύρια πρόταση κρίσης, εκφέρεται με οριστική και δηλώνει το πραγματικό γεγονός. Συνδέεται παρατακτικά με την προηγούμενη κύρια πρόταση με τον συμπλεκτικό σύνδεσμο et.
(fertur): εννοούμενο ρήμα.
ipse: υποκείμενο ρήματος.
dormivisse: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο στο εννοούμενο fertur.
ipse: υποκείμενο του απαρεμφάτου dormivisse (ταυτοπροσωπία). Το υποκείμενο του ειδικού απαρεμφάτου δεν επαναλαμβάνεται σε πτώση αιτιατική, επειδή το απαρέμφατο εξαρτάται από προσωπικό παθητικό λεκτικό ρήμα (άρση λατινισμού).
ibi: επιρρηματικός προσδιορισμός της στάσης σε τόπο στο dormivisse.
fessus: επιρρηματικό κατηγορούμενο τρόπου στο ipse. [Λειτουργεί και ως επιρρηματική (αιτιολογική) μετοχή, συνημμένη στο υποκείμενο του ρήματος (ipse).]
de viā: εμπρόθετος προσδιορισμός της αιτίας (εξωτερικό αναγκαστικό αίτιο) στο fessus.
 
Tum Cacus pastor, fretus viribus, boves quosdam in speluncam caudis traxit aversos: κύρια πρόταση κρίσης, εκφέρεται με οριστική και δηλώνει το πραγματικό γεγονός.
traxit: ρήμα.
Cacus: υποκείμενο ρήματος.
boves: αντικείμενο στο traxit.
pastor: ομοιόπτωτος προσδιορισμός, παράθεση στο Cacus.
fretus: επιρρηματικό κατηγορούμενο τρόπου στο Cacus από το ρήμα κίνησης traxit.
viribus: (οργανική) αφαιρετική του μέσου στο fretus.
quosdam: ομοιόπτωτος, επιθετικός προσδιορισμός στο boves.
in speluncam: εμπρόθετος προσδιορισμός της προς τόπο κίνησης (κατεύθυνσης) στο traxit.
caudis: αφαιρετική οργανική στο traxit.
aversos: επιθετική μετοχή. Εδώ λειτουργεί ως επίθετο και είναι επιρρηματικό κατηγορούμενο τρόπου στο boves από το ρήμα κίνησης traxit.
Tum: επιρρηματικός προσδιορισμός χρόνου στο traxit.
 
Ubi Hercules, e somno excitātus, gregem aspexit: Δευτερεύουσα επιρρηματική χρονική πρόταση ως επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου στο περιεχόμενο της κύριας πρότασης με ρήμα το pergit. Εισάγεται με το χρονικό σύνδεσμο ubi και εκφέρεται με οριστική, διότι δηλώνει μόνο τον χρόνο και τίποτε άλλο· και χρόνου παρακειμένου, γιατί εκφράζει το προτερόχρονο στο παρελθόν.(Σύμφωνα με τις σημειώσεις του σχολικό βιβλίου, στη θεωρία του κειμένου 38 ( τ. Β΄, σελ. 106) αναφέρει: δηλώνεται μόνο ο χρόνος και τίποτα άλλο, ενώ σε άλλες προτάσεις π.χ. στις αιτιολογικές επισημαίνει πως η οριστική εκφράζει το αντικειμενικό-πραγματικό (αντικειμενική αιτιολογία).
aspexit: ρήμα.
Hercules: υποκείμενο ρήματος.
gregem: αντικείμενο στο aspexit.
excitātus: επιρρηματική χρονική μετοχή, συνημμένη στο υποκείμενο του ρήματος Hercules (δηλώνει το προτερόχρονο).
[Ανάλυση σε πρόταση: (αν θέλουμε να δηλώσουμε μόνο τον χρόνο) postquam/ut Hercules excitatus est (erat), (αν θέλουμε να δηλώσουμε τη σχέση αιτίου-αποτελέσματος ανάμεσα στη μετοχή και το ρήμα) cum Hercules excitatus esset]
e somno: εμπρόθετος προσδιορισμός της κατάστασης στο excitātus.
 
et partem abesse sensit: Δευτερεύουσα επιρρηματική χρονική πρόταση ως επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου στο περιεχόμενο της κύριας πρότασης με ρήμα το pergit. Συνδέεται παρατακτικά (με τον συμπλεκτικό σύνδεσμο et) με την προηγούμενη χρονική πρόταση και εκφέρεται με οριστική (δηλώνεται μόνο ο χρόνος) παρακειμένου, γιατί εκφράζει το προτερόχρονο στο παρελθόν.
sensit: ρήμα.
(Hercules): εννοούμενο υποκείμενο ρήματος.
abesse: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο στο sensit.
partem: υποκείμενο του απαρεμφάτου abesse (ετεροπροσωπία).
 
pergit ad proximam speluncam: κύρια πρόταση κρίσης, εκφέρεται με οριστική και δηλώνει το πραγματικό γεγονός.
pergit: ρήμα.
(Hercules): εννοούμενο υποκείμενο ρήματος.
ad speluncam: εμπρόθετος προσδιορισμός της προς τόπο κίνησης (κατεύθυνσης) στο pergit.
proximam: ομοιόπτωτος, επιθετικός προσδιορισμός στο speluncam.
 
 
sed confūsus gregem ex loco infesto amovēre coepit: κύρια πρόταση κρίσης, εκφέρεται με οριστική και δηλώνει το πραγματικό γεγονός. Συνδέεται παρατακτικά με τον αντιθετικό σύνδεσμο sed με την προηγούμενη κύρια.
coepit: ρήμα.
(Hercules): εννοούμενο υποκείμενο ρήματος.
amovēre: τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο στο coepit.
(Hercules): υποκείμενο του απαρεμφάτου amovēre (ταυτοπροσωπία).
gregem: αντικείμενο στο amovēre.
ex loco: εμπρόθετος προσδιορισμός της από τόπο κίνησης (της απομάκρυνσης) στο amovēre.
infesto: ομοιόπτωτος, επιθετικός προσδιορισμός στο loco.
confūsus: επιρρηματική αιτιολογική μετοχή συνημμένη στο εννοούμενο υποκείμενο του ρήματος (Hercules). Δηλώνει το προτερόχρονο.
[Ανάλυση σε πρόταση:
quod Hercules confusus erat (est) (αντικειμενική αιτιολογία)
quod Hercules confusus esset (αν θα θέλαμε να εκφράσουμε υποκειμενική αιτιολογία)
cum Hercules confusus esset (αν θα θέλαμε να δηλώσουμε το αποτέλεσμα εσωτερικής λογικής διεργασίας)]
 
postquam boum vestigia foras versa vidit: Δευτερεύουσα επιρρηματική χρονική πρόταση ως επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου στο περιεχόμενο της κύριας πρότασης με ρήμα το coepit. Εισάγεται με το χρονικό σύνδεσμο postquam και εκφέρεται με οριστική (δηλώνεται μόνο ο χρόνος) παρακειμένου, γιατί εκφράζει το προτερόχρονο στο παρελθόν. Δηλώνει πραγματικό γεγονός.
vidit: ρήμα.
(Hercules): εννοούμενο υποκείμενο ρήματος.
vestigia: αντικείμενο στο vidit.
boum: γενική κτητική στο vestigia.
versa: μετοχή από το ρήμα vidit. Εδώ λειτουργεί ως κατηγορηματικός προσδιορισμός στο vestigia. [Έχει χαρακτηριστεί και ως κατηγορηματική μετοχή, όμως στα λατινικά δεν είναι συχνή η χρήση της. Όταν είναι εξαρτώμενη από ρήματα αίσθησης, όπως εδώ το video, αυτή είναι χρόνου ενεστώτα (βλ. και σχολική γραμματική §159.2). Εδώ όμως δεν έχουμε μετοχή ενεστώτα, αφού το versa είναι παρακείμενος].
foras: επιρρηματικός προσδιορισμός της κατεύθυνσης στο versa.
 
Sed bovum mugītus ex speluncā audītus Herculem convertit: κύρια πρόταση κρίσης, εκφέρεται με οριστική και δηλώνει το πραγματικό γεγονός.
convertit: ρήμα.
mugītus: υποκείμενο ρήματος.
Herculem: αντικείμενο στο convertit.
bovum: γενική υποκειμενική στο mugītus.
audītus: επιθετική μετοχή, συνημμένη στο mugītus, στο οποίο λειτουργεί ως επιθετικός προσδιορισμός (δηλώνει το προτερόχρονο).
[Ανάλυση σε πρόταση: qui auditus erat (est)]
ex speluncā: εμπρόθετος προσδιορισμός της προέλευσης στο audītus.
 
Tum Cacus, vi prohibēre eum conātus, Herculis clavā interficitur: κύρια πρόταση κρίσης, εκφέρεται με οριστική και δηλώνει το πραγματικό γεγονός.
interficitur: ρήμα.
Cacus: υποκείμενο ρήματος.
clavā: (οργανική) αφαιρετική του οργάνου στο interficitur.
Herculis: γενική κτητική στο clavā.
conātus: επιρρηματική χρονική-αιτιολογική μετοχή, συνημμένη στο Cacus (δηλώνει το προτερόχρονο).
[Ανάλυση σε πρόταση: cum Cacus conatus esset (με τον ιστορικό διηγηματικό cum, γιατί είναι χρονική, αλλά και δηλώνει μια σχέση αιτίου-αποτελέσματος)]
prohibēre: τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο στο conatus.
Cacus: υποκείμενο του απαρεμφάτου prohibēre (ταυτοπροσωπία).
eum: αντικείμενο του απαρεμφάτου prohibēre.
vi: (οργανική) αφαιρετική του τρόπου στο prohibēre.
Tum: επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου στο interficitur.
 
Πηγή συντακτικής ανάλυσης: study4exams.gr
 
Συντακτικές μετατροπές
 
1. Ανάλυση μετοχής σε πρόταση
 
excitātus: επιρρηματική χρονική μετοχή, συνημμένη στο υποκείμενο του ρήματος Hercules (δηλώνει το προτερόχρονο).
= postquam is e somno excitatus est (ή excitatus erat) ή cum is e somno excitatus esset
Διευκρινίσεις: Ο χρόνος της μετοχής είναι παρακείμενος, άρα δηλώνει το προτερόχρονο. Το ρήμα εξάρτησης (aspexit) είναι ιστορικού χρόνου. Γι’ αυτόν τον λόγο, για την ανάλυση χρησιμοποιούμε είτε τους χρονικούς συνδέσμους postquam / ut (ubi, simul) με οριστική παρακειμένου (ή υπερσυντελίκου), είτε το ιστορικό-διηγηματικό cum με υποτακτική υπερσυντελίκου (αν θέλουμε να δηλώσουμε τη σχέση αιτίου-αποτελέσματος ανάμεσα στη μετοχή και το ρήμα).
 
versa: επιθετική μετοχή από το ρήμα vidit. Λειτουργεί ως κατηγορηματικός προσδιορισμός στο vestigia.
= quae (foras) versa erant
Διευκρινίσεις: Η επιθετική μετοχή εισάγεται με την κατάλληλη πτώση της αναφορικής αντωνυμίας qui, quae, quod σε ονομαστική πτώση, ανάλογα με το γένος (ουδέτερο) και τον αριθμό (πληθυντικός) του υποκειμένου της (vestigia). Η εκφορά της γίνεται πάντα με οριστική έγκλιση. Καθώς η μετοχή είναι παρακειμένου, δηλώνει προτερόχρονο σε σχέση με το ιστορικό ρήμα εξάρτησης (vidit), οπότε το ρήμα της πρότασης θα μπει σε υπερσυντέλικο (ή παρακείμενο).
 
confūsus (από το ρήμα confundo): επιρρηματική αιτιολογική μετοχή συνημμένη στο εννοούμενο υποκείμενο του ρήματος (Hercules). Δηλώνει το προτερόχρονο.
= quod is confusus erat (Αντικειμενική αιτιολογία) ή quod Hercules confusus esset (αν θα θέλαμε να εκφράσουμε υποκειμενική αιτιολογία) ή cum is confusus esset (Αποτέλεσμα εσωτερικής διεργασίας)
Διευκρινίσεις: Εισάγεται με το quod (για αντικειμενική αιτιολογία) και εκφέρεται με οριστική έγκλιση. Εναλλακτικά, αν θεωρηθεί αποτέλεσμα εσωτερικής λογικής διεργασίας, εισάγεται με το cum και εκφέρεται με υποτακτική έγκλιση. Η μετοχή βρίσκεται σε χρόνο παρακείμενο (προτερόχρονο) και εξαρτάται από ρήμα ιστορικού χρόνου (coepit), άρα το ρήμα της αναλυμένης δευτερεύουσας θα είναι υπερσυντέλικος ή παρακείμενος.
 
audītus (από το ρήμα audio): επιθετική μετοχή, συνημμένη στο mugītus, στο οποίο λειτουργεί ως επιθετικός προσδιορισμός (δηλώνει το προτερόχρονο).
= qui ex spelunca auditus erat
Διευκρινίσεις: Η επιθετική μετοχή εισάγεται με αναφορική αντωνυμία (εδώ qui, καθώς το mugitus είναι αρσενικό ενικού) ως υποκείμενο της πρότασης. Εκφέρεται με οριστική έγκλιση. Ο χρόνος παρακείμενος της μετοχής δηλώνει το προτερόχρονο απέναντι στο ρήμα εξάρτησης convertit (το οποίο είναι ιστορικού χρόνου), οπότε το ρήμα μπαίνει στον υπερσυντέλικο (ή παρακείμενο).
 
conātus (από το αποθετικό ρήμα conor): επιρρηματική χρονική-αιτιολογική μετοχή, συνημμένη στο Cacus (δηλώνει το προτερόχρονο).
= postquam is vi prohibere eum conatus est ή cum is vi prohibere eum conatus esset
Διευκρινίσεις: Βάσει του γενικού κανόνα, ο παρακείμενος δηλώνει προτερόχρονο. Εξαρτάται από το ρήμα interficitur (ιστορικός ενεστώτας, ο οποίος λογίζεται ως ιστορικός χρόνος). Εφόσον έχουμε προτερόχρονο, η εισαγωγή γίνεται με postquam / ut (ubi, simul) και οριστική παρακειμένου ή με το ιστορικό cum και υποτακτική υπερσυντελίκου (δηλώνει μια σχέση αιτίου-αποτελέσματος).
 
2. Μετατροπή ενεργητικής σύνταξης σε παθητική
 
ubi postea Rōmulus urbem Rōmam condidit. = ubi postea urbs Roma a Romulo condita est.
Διευκρινίσεις:
- Το αντικείμενο του ενεργητικού ρήματος (urbem) και η παράθεσή του (Romam) μετατράπηκαν σε υποκείμενο του παθητικού σε πτώση ονομαστική (urbs Roma).
- Το ρήμα μεταφέρθηκε στον ίδιο χρόνο και την ίδια έγκλιση της παθητικής φωνής (condita est), φροντίζοντας να συμφωνεί με το νέο υποκείμενο.
- Το έμψυχο υποκείμενο του ενεργητικού ρήματος (Romulus) μετατράπηκε σε εμπρόθετο ποιητικό αίτιο με την πρόθεση a/ab + αφαιρετική (a Romulo).
 
Tum Cacus pastor [...] boves quosdam in speluncam caudis traxit aversos. = Tum boves quidam aversi a Caco pastore in speluncam caudis tracti sunt.
Διευκρινίσεις:
- Το αντικείμενο (boves quosdam) και ο επιθετικός του προσδιορισμός (aversos) μεταφέρθηκαν σε πτώση ονομαστική (boves quidam aversi) για να λειτουργήσουν ως υποκείμενο.
- Το ρήμα μεταφέρθηκε στην παθητική φωνή, διατηρώντας τον χρόνο, τον αριθμό και το πρόσωπο σε συμφωνία με το υποκείμενο (tracti sunt).
- Το έμψυχο υποκείμενο (Cacus) και η παράθεσή του (pastor) έγιναν εμπρόθετο ποιητικό αίτιο (a Caco pastore).
 
Ubi Hercules, e somno excitātus, gregem aspexit... = Ubi grex ab Hercule, e somno excitato, aspectus est...
Διευκρινίσεις:
- Το αντικείμενο (gregem) μετατράπηκε στο υποκείμενο της παθητικής σύνταξης σε ονομαστική (grex).
- Το ρήμα (aspexit) έγινε παθητικό (aspectus est).
- Το έμψυχο υποκείμενο (Hercules) και η συνημμένη μετοχή που το προσδιορίζει (e somno excitatus) μεταφέρθηκαν σε πτώση αφαιρετική ως εμπρόθετο ποιητικό αίτιο (ab Hercule, e somno excitato).
 
Sed bovum mugītus ex speluncā audītus Herculem convertit. = Sed Hercules bovum mugitu ex spelunca audito conversus est.
Διευκρινίσεις:
- Το αντικείμενο σε αιτιατική (Herculem) μετατράπηκε σε υποκείμενο σε ονομαστική (Hercules).
- Το ρήμα έγινε παθητικό (convertitur), συμφωνώντας με το νέο υποκείμενο.
- Το άψυχο υποκείμενο (mugitus) και η συνημμένη μετοχή του (auditus) μετατράπηκαν σε απρόθετη αφαιρετική για να δηλώσουν το ποιητικό αίτιο (mugitu... audito).
 
3. Μετατροπή παθητικής σύνταξης σε ενεργητική
 
Tum Cacus [...] Herculis clavā interficitur. = Tum Herculis clava Cacum interficit.
Διευκρινίσεις:
- Το άψυχο ποιητικό αίτιο (clava) μετατράπηκε σε υποκείμενο του ενεργητικού ρήματος σε ονομαστική πτώση.
- Το παθητικό ρήμα μεταφέρθηκε στον ίδιο χρόνο και έγκλιση της ενεργητικής φωνής (interficit), ώστε να συμφωνεί με το νέο υποκείμενο.
- Το υποκείμενο του παθητικού ρήματος (Cacus) μετατράπηκε σε αντικείμενο του ενεργητικού σε πτώση αιτιατική (Cacum).
 
4. Μετατροπή πλάγιου λόγου σε ευθύ
 
Hercules boves Geryŏnis ex Hispaniā in eum locum adduxisse dicitur, ubi postea Rōmulus urbem Rōmam condidit. = Hercules boves Geryŏnis ex Hispaniā in eum locum adduxit, ubi postea Rōmulus urbem Rōmam condidit.
Διευκρινίσεις:
- Στον πλάγιο λόγο έχουμε το ειδικό απαρέμφατο παρακειμένου (adduxisse), το οποίο εξαρτάται από το λεκτικό ρήμα παθητικής φωνής dicitur.
- Επειδή η εξάρτηση είναι από παθητικό ρήμα (σε περίπτωση ταυτοπροσωπίας), αίρεται ο λατινισμός και το υποκείμενο του απαρεμφάτου τίθεται σε πτώση ονομαστική (Hercules).
- Κατά την τροπή στον ευθύ λόγο, το ειδικό απαρέμφατο παρακειμένου μετατρέπεται στην αντίστοιχη κύρια πρόταση κρίσεως με οριστική παρακειμένου (adduxit).
- Η δευτερεύουσα αναφορική πρόταση (ubi postea... condidit) διατηρούσε την οριστική έγκλιση και στον πλάγιο λόγο, καθώς σε σπάνιες περιπτώσεις οι αναφορικές προτάσεις λειτουργούν ανεξάρτητα από τον πλάγιο λόγο. Επομένως, παραμένει αμετάβλητη.
 
Prope Tiberim fluvium Hercules boves refecisse fertur et ipse de viā fessus ibi dormivisse. = Prope Tiberim fluvium Hercules boves refecit et ipse de viā fessus ibi dormivit.
Διευκρινίσεις:
- Εδώ τα ειδικά απαρέμφατα παρακειμένου (refecisse, dormivisse), που συνιστούν τον πλάγιο λόγο, εξαρτώνται από το παθητικό ρήμα fertur.
- Για τον λόγο αυτό, τα υποκείμενα βρίσκονται σε ονομαστική πτώση (Hercules, ipse), έχουμε, δηλαδή, άρση του λατινισμού.  
- Στον ευθύ λόγο, τα απαρέμφατα τρέπονται στις αντίστοιχες οριστικές χρόνου παρακειμένου (refecit, dormivit).
 
partem abesse sensit... = Pars abest.
Διευκρινίσεις:
- Το ειδικό απαρέμφατο ενεστώτα (abesse) εξαρτάται από το αισθητικό ρήμα ενεργητικής φωνής sensit.
- Επειδή το ρήμα εξάρτησης είναι ενεργητικό, το υποκείμενο του ειδικού απαρεμφάτου μπαίνει σε πτώση αιτιατική (partem).
- Στον ευθύ λόγο, το υποκείμενο μετατρέπεται σε ονομαστική (pars) και το απαρέμφατο ενεστώτα τρέπεται σε κύρια πρόταση κρίσεως με οριστική ενεστώτα (abest).
 
5. Μετατροπή ευθέος λόγου σε πλάγιο
 
Tum Cacus pastor, fretus viribus, boves quosdam in speluncam caudis traxit aversos. = Ovidius dicit tum Cacum pastorem, fretum viribus, boves quosdam in speluncam caudis traxisse aversos.
Διευκρινίσεις:
- Η κύρια πρόταση κρίσεως με οριστική τρέπεται σε ειδικό απαρέμφατο στον πλάγιο λόγο εξαρτώμενη από το λεκτικό ρήμα dicit.
- Επειδή η οριστική είναι χρόνου παρακειμένου (traxit), μετατρέπεται σε ειδικό απαρέμφατο παρακειμένου (traxisse).
- Το υποκείμενο (Cacus pastor) και οι ομοιόπτωτοι προσδιορισμοί του (fretus) μπαίνουν υποχρεωτικά σε πτώση αιτιατική (Cacum pastorem, fretum), εφόσον εξαρτώνται από το ενεργητικό ρήμα dicit.
 
Sed bovum mugītus ex speluncā audītus Herculem convertit. = Ovidius narrat sed bovum mugitum ex speluncā auditum Herculem convertisse.
Διευκρινίσεις:
- Η κύρια πρόταση κρίσεως με οριστική παρακειμένου (convertit) τρέπεται σε ειδικό απαρέμφατο παρακειμένου (convertisse).
- Το υποκείμενο σε ονομαστική (mugitus) και η συνημμένη του μετοχή (auditus) μετατρέπονται σε αιτιατική (mugitum, auditum), λόγω της εξάρτησής τους από ενεργητικό ρήμα (λατινισμός).
 
6. Σύμπτυξη πρότασης σε μετοχή
 
postquam boum vestigia foras versa vidit, confūsus gregem ex loco infesto amovēre coepit. = (boum) vestigiis foras versis visis
Διευκρινίσεις:
Ρήμα: Το ρήμα της πρότασης είναι το vidit, το οποίο βρίσκεται σε ενεργητικό παρακείμενο. Για να συμπτυχθεί, θα μετατραπεί σε μετοχή παθητικού παρακειμένου (visus, -a, -um).
Αντικείμενο (νέο υποκείμενο): Το άμεσο αντικείμενο του ρήματος είναι το vestigia. Επειδή η λέξη vestigia δεν αποτελεί όρο (π.χ. υποκείμενο ή αντικείμενο) της πρότασης στην οποία θα ενταχθεί (εκεί το ρήμα είναι το coepit), η μετοχή παθητικού παρακειμένου και το νέο υποκείμενό της θα δημιουργήσουν αφαιρετική απόλυτη. Άρα θα γίνει vestigiis visis (μαζί με τους προσδιορισμούς: vestigiis foras versis visis).
Υποκείμενο (ποιητικό αίτιο): Το υποκείμενο του vidit είναι ο Ηρακλής, ο οποίος αποτελεί ταυτόχρονα και το υποκείμενο της πρότασης στην οποία ενσωματώνεται η μετοχή (coepit). Σύμφωνα με τη θεωρία, το υποκείμενο της αρχικής πρότασης τρέπεται σε ποιητικό αίτιο μόνο όταν δεν αποτελεί όρο της πρότασης στην οποία ενσωματώνεται. Συνεπώς, εδώ δεν προσθέτουμε ποιητικό αίτιο.
 
Ubi Hercules, e somno excitātus, gregem aspexit et partem abesse sensit, pergit ad proximam speluncam = Hercules, e somno excitatus, grege aspecto, pergit ad proximam speluncam
Διευκρινίσεις:
Ρήμα: Το ρήμα aspexit είναι σε ενεργητικό παρακείμενο. Θα τραπεί σε παθητική σύνταξη, με τη χρήση μετοχής παθητικού παρακειμένου (aspectus, -a, -um).
Αντικείμενο (νέο υποκείμενο): Το άμεσο αντικείμενο είναι το gregem. Επειδή το gregem δεν αποτελεί όρο της πρότασης του ρήματος pergit, θα δημιουργηθεί αφαιρετική απόλυτη. Άρα προκύπτει ο τύπος grege aspecto.
Υποκείμενο (ποιητικό αίτιο): Το υποκείμενο της πρότασης είναι ο Hercules. Ο Hercules αποτελεί ήδη το υποκείμενο της κύριας πρότασης (pergit), οπότε δεν τρέπεται σε ποιητικό αίτιο.
 
Hercules boves Geryŏnis ex Hispaniā in eum locum adduxisse dicitur, ubi postea Rōmulus urbem Rōmam condidit. = urbe Roma a Romulo (postea) condita
Διευκρινίσεις:
Ρήμα: Το ρήμα condidit βρίσκεται σε ενεργητικό παρακείμενο. Για να δηλωθεί το προτερόχρονο, θα μετατραπεί σε μετοχή παθητικού παρακειμένου (conditus, -a, -um).
Αντικείμενο (νέο υποκείμενο): Το άμεσο αντικείμενο της πρότασης είναι το urbem (Romam). Επειδή δεν αποτελεί όρο της πρότασης στην οποία εντάσσεται (η οποία έχει ρήμα το dicitur), θα τεθεί σε πτώση αφαιρετική, σχηματίζοντας αφαιρετική απόλυτη. Άρα προκύπτει το urbe (Roma) condita.
Υποκείμενο (ποιητικό αίτιο): Το υποκείμενο του ρήματος είναι ο Romulus. Ο Romulus δεν αποτελεί όρο (υποκείμενο/αντικείμενο) της πρότασης στην οποία ενσωματώνεται η μετοχική φράση. Επομένως, το έμψυχο αυτό υποκείμενο πρέπει να τραπεί σε ποιητικό αίτιο με την πρόθεση ab/a + αφαιρετική. Άρα προκύπτει το a Romulo.
 
7. Ανάλυση ομοιόπτωτου προσδιορισμού σε πρόταση
 
Tiberim fluvium = Prope Tiberim, qui fluvius est, ...
Διευκρινίσεις: Το fluvium είναι παράθεση στο Tiberim. Ο προσδιορισμός είναι αρσενικού γένους και ενικού αριθμού. Άρα η αντωνυμία στην ονομαστική θα είναι qui. Το fluvium μετατρέπεται σε ονομαστική για να λειτουργήσει ως κατηγορούμενο: fluvius. Το ρήμα εξάρτησης είναι το fertur, το οποίο βρίσκεται σε Ενεστώτα (αρκτικός χρόνος). Επομένως, το ρήμα sum θα μπει σε ενεστώτα, γ΄ ενικό πρόσωπο: est.
 
Cacus pastor = Tum Cacus, qui pastor erat, ...
Διευκρινίσεις: Το pastor είναι παράθεση στο υποκείμενο Cacus. Είναι αρσενικού γένους και ενικού αριθμού, άρα χρησιμοποιούμε την αντωνυμία qui. Το ρήμα εξάρτησης είναι το traxit, που βρίσκεται σε Παρακείμενο (ιστορικός χρόνος). Έτσι, το ρήμα sum μπαίνει σε παρατατικό, γ΄ ενικό πρόσωπο: erat.
 
proximam speluncam = ...pergit ad speluncam, quae proxima est (ή erat).
Διευκρινίσεις: Το επίθετο proximam λειτουργεί ως επιθετικός προσδιορισμός στο speluncam. Το ουσιαστικό είναι θηλυκό και ενικού αριθμού, άρα η αντωνυμία στην ονομαστική είναι quae. Το proximam μετατρέπεται σε ονομαστική: proxima. Το ρήμα εξάρτησης είναι το pergit. Μορφολογικά είναι Ενεστώτας (αρκτικός χρόνος), οπότε το sum κανονικά μπαίνει σε ενεστώτα: est. (Σημείωση: Αν το pergit θεωρηθεί ιστορικός ενεστώτας λόγω της αφήγησης, μπορεί να δικαιολογηθεί και η χρήση παρατατικού: erat).
 
8. Εισαγωγή δευτερεύουσας με τον ιστορικό-διηγηματικό cum
 
Ubi Hercules, e somno excitātus, gregem aspexit et partem abesse sensit, pergit ad proximam speluncam; = Cum Hercules, e somno excitatus, gregem aspexisset et partem abesse sensisset, pergit ad proximam speluncam.
Διευκρινίσεις:
- Ο ιστορικός/διηγηματικός cum, ο οποίος χρησιμοποιείται για διηγήσεις του παρελθόντος και υπογραμμίζει τη βαθύτερη αιτιώδη σχέση (αίτιο-αιτιατό) μεταξύ των δύο προτάσεων.
- Επειδή η πρόταση εξάρτησης (pergit) λειτουργεί ως ιστορικός ενεστώτας (ιστορικός χρόνος) και η χρονική πρόταση δηλώνει το προτερόχρονο, εφαρμόζοντας την ακολουθία των χρόνων, τα ρήματα των χρονικών προτάσεων πρέπει να τεθούν σε Υποτακτική Υπερσυντελίκου.