Ιστορία Προσανατολισμού: Τα «τσιφλίκια» της Θεσσαλίας
[Πηγή] Αντλώντας πληροφορίες από το παρακάτω κείμενο και
βασιζόμενοι στις γνώσεις σας: α.να περιγράψετε κριτικά τα χαρακτηριστικά των ιδιοκτητών
των «τσιφλικιών» της Θεσσαλίας κατά τον 19ο – αρχές 20ού
αιώνα και τις επιδιώξεις τους β.να παρουσιάσετε τα αποτελέσματα που προκάλεσαν οι
πρακτικές τους στον θεσσαλικό αγροτικό κόσμο. ΚΕΙΜΕΝΟ Οι περίφημοι πλουτοκράτες των παροικιών, που ο λαός αποκαλούσε
χρυσοκάνθαρους, αντί να αναπτύξουν παραγωγικά τη χώρα, αντί να κάνουν
επενδύσεις […] στρέφονται και αυτοί πάλι στη μονοπώληση ευκαιριών που τους
παρέχει η εξουσία […] και το χειρότερο, μεταβάλλονται σε τσιφλικάδες
γαιοκτήμονες στη Θεσσαλία. […] Είναι […] αυτά τα περίφημα αστικά μας στοιχεία
τα οποία δημιουργούν το καθεστώς των τσιφλικιών στη Θεσσαλία. Γνωρίζοντας πολύ
καλά ότι η Θεσσαλία θα προσαρτηθεί στην Ελλάδα, εξασφαλίζουν με το πρωτόκολλο
της Κωνσταντινούπολης το δικαίωμα να δημιουργήσουν γαιοκτησίες, οι οποίες είναι
βασισμένες στο σύστημα της κολιγίας. Γι’ αυτό ακριβώς δεν είναι καθόλου τυχαίο
ότι οι εκρήξεις οι επαναστατικές […] ξεκινούν από τη Θεσσαλία, τη Θεσσαλία όπου
η μεγάλη γαιοκτησία ήταν ασύγκριτα πιο χαμηλή στην περίοδο της έκρηξης της
Ελληνικής επανάστασης, από ό, τι στην Πελοπόννησο. Με την είσοδο αυτών των
στοιχείων και την ανάπτυξη των γαιοκτησιών στη Θεσσαλία, έχουμε ακριβώς τη
δημιουργία των προϋποθέσεων εκείνων για την εκμετάλλευση της αγροτιάς που
οδήγησαν στο αδιέξοδο, και τελικά μας έφεραν στο Κιλελέρ. Φίλιας, Β., «Κοινωνικές δομές στην Ελλάδα του 19ου αιώνα», στο
Δ.Τ. Τσαούση (επιμ.), Όψεις της ελληνικής
κοινωνίας του 19ου αιώνα, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», Αθήνα
1984, σ. 19. Ενδεικτική απάντηση α. Τα «τσιφλίκια»
της Θεσσαλίας, με την προσάρτησή της στο ελληνικό κράτος το 1881, αγοράστηκαν
από πλούσιους Έλληνες του εξωτερικού. Όπως, μάλιστα, σχολιάζει ο Β. Φίλιας,
οι πλουτοκράτες αυτοί των παροικιών, που αποκαλούνταν από τους πολίτες «χρυσοκάνθαροι»,
δεν συνέβαλαν στην παραγωγική ανάπτυξη της χώρας ούτε έκαναν επενδύσεις σε αυτή,
εκμεταλλεύτηκαν πρωτίστως τις ευκαιρίες που τους παρείχε η εξουσία και, μεταξύ
άλλων, έγιναν «τσιφλικάδες» στη νεοαποκτηθείσα Θεσσαλία. Αποτελούν, ειδικότερα,
το τμήμα εκείνο της αστικής τάξης που θα αποκτήσει μεγάλες γαιοκτησίες στη
Θεσσαλία, με ξεχωριστά προνόμια, εφόσον γνώριζαν από νωρίς πως επρόκειτο να συντελεστεί
η προσάρτησής της και φρόντισαν να λάβουν μέσω του πρωτοκόλλου της Κωνσταντινούπολης
όχι μόνο τη δυνατότητα απόκτησης μεγάλων γαιοκτησιών, αλλά και την παράταση του
συστήματος της «κολιγίας». Οι Έλληνες, λοιπόν, του εξωτερικού, πέρα από το
γεγονός ότι διατήρησαν τον αναχρονιστικό θεσμό των κολίγων, άσκησαν πολιτικές
και κοινωνικές πιέσεις για να κερδοσκοπήσουν από την παραγωγή του σιταριού.
Επιδίωξαν δηλαδή την επιβολή υψηλών δασμών στο εισαγόμενο από τη Ρωσία σιτάρι,
ώστε να μπορούν να καθορίζουν όσο το δυνατόν υψηλότερες τιμές για το εγχώριο,
προκαλώντας μάλιστα μερικές φορές και τεχνητές ελλείψεις. β. Οι πρακτικές
αυτές δημιούργησαν εντάσεις. Όπως, άλλωστε, επισημαίνει ο Β. Φίλιας,
επρόκειτο για μια εύλογη εξέλιξη, εφόσον στη Θεσσαλία δεν ήταν συνηθισμένες
τέτοιου είδους πρακτικές, καθώς ήδη από τα χρόνια της ελληνικής επανάστασης η
Θεσσαλία είχε ελάχιστους μεγαλογαιοκτήμονες σε σχέση με την Πελοπόννησο. Ως εκ
τούτου, ο ερχομός των Ελλήνων του εξωτερικού, η δημιουργία μεγάλων γαιοκτησιών
στη Θεσσαλία και η διαμόρφωση των απαιτούμενων προϋποθέσεων που διευκόλυναν την
εκμετάλλευση των αγροτών, έφεραν την εκεί κατάσταση σε αδιέξοδο και οδήγησαν
στην ψήφιση νόμων το 1907, οι οποίοι επέτρεπαν στην εκάστοτε ελληνική κυβέρνηση
να απαλλοτριώνει μεγάλες ιδιοκτησίες, ώστε να μπορεί να τις διανέμει σε
ακτήμονες. Η εφαρμογή τους, όμως, αποδείχθηκε δύσκολη υπόθεση και οι τριβές που
προκλήθηκαν προκάλεσαν συγκρούσεις, η πιο σημαντική από τις οποίες έγινε στο
χωριό Κιλελέρ (1910). Οι εξελίξεις προχώρησαν αργά μέχρι το τέλος των
Βαλκανικών πολέμων (1913), οπότε το ζήτημα έγινε πιο περίπλοκο, καθώς μέσα στα
νέα όρια της χώρας υπήρχαν πλέον και μουσουλμάνοι ιδιοκτήτες μεγάλων εκτάσεων.
Ιστορία Προσανατολισμού: Αιτίες
διαμάχης αυτοχθόνων και ετεροχθόνων (Πηγή) Συνδυάζοντας τις
ιστορικές σας γνώσεις με τις απαραίτητες πληροφορίες από τις ιστορικές πηγές
που σας δίνονται να αναφερθείτε: α. στις αιτίες
διαμάχης αυτοχθόνων και ετεροχθόνων κατά τα πρώτα χρόνια της οθωνικής περιόδου
και κατά τις συζητήσεις της Εθνοσυνέλευσης του 1843 β. στην κύρια
κρίση τον Ιανουάριο του 1844 ειδικά για το άρθρο που καθόριζε τις προϋποθέσεις
για την απόκτηση της ιδιότητας του Έλληνα πολίτη. ΚΕΙΜΕΝΟ A Η παλαιά
αντιπάθεια που είχε τις καταβολές της στα χρόνια του Αγώνα είχε πάρει κατά την
περίοδο της απόλυτης μοναρχίας οικονομικές και πολιτικές διαστάσεις επειδή το
στέμμα έδειχνε την προτίμησή του στους νεοφερμένους για την επάνδρωση του
κρατικού μηχανισμού παραμερίζοντας τους ντόπιους. […] Η οικονομική άνοδος των
ετεροχθόνων τους κατέστησε περισσότερο αντιπαθείς, καθώς ο πλουτισμός του
οφειλόταν από το ένα μέρος στις εμπορικές τους δραστηριότητες και από το άλλο
στην υπηρεσία τους στον κρατικό μηχανισμό. Η φοροδιαφυγή, η προτεραιότητα στην
αγορά εθνικών γαιών και άλλης περιουσίας και η εξασφάλιση άτοκων κρατικών
δανείων ήταν τα μέσα πλουτισμού που είχε στη διάθεσή του ο ετερόχθων κρατικός
υπάλληλος. Ιστορία του
Ελληνικού Έθνους, Τόμος ΙΓ΄, Αθήνα, 1980, σελ. 110-111 ΚΕΙΜΕΝΟ Β Η αντίδραση των
αυτοχθόνων και ετεροχθόνων εκδηλώθηκε όταν στις 11 Ιανουαρίου 1844 άρχισε η
συζήτηση για το άρθρο 3 περί ελληνικής ιθαγένειας […]. Ο Μαυροκορδάτος πέτυχε
σε συνεργασία με τον Κωλέττη να διευρύνει τον προσδιορισμό της έννοιας του
αυτόχθονος. Στους αυτόχθονες τελικά συμπεριλαμβάνονταν όλοι όσοι είχαν λάβει
μέρος σε επαναστατικές ενέργειες σε οποιαδήποτε μέρος της οθωμανικής
αυτοκρατορίας και είχαν εγκατασταθεί μόνιμα στην Ελλάδα ως το 1827. […] Τέλος,
από εκείνους που είχαν εγκατασταθεί στην Ελλάδα ανάμεσα στα 1827-1833 μπορούσαν
να διορισθούν σε δημόσια υπηρεσία μετά από τρία χρόνια, ενώ όσοι είχαν
εγκατασταθεί στην Ελλάδα ανάμεσα στα 1833-1837 μπορούσαν να διορισθούν σε
δημόσια υπηρεσία μετά από τέσσερα χρόνια. Ιστορία του
Ελληνικού Έθνους, Τόμος ΙΓ΄, Αθήνα, 1980, σελ. 111 Ενδεικτική απάντηση α. Οι προσπάθειες
αποκατάστασης του προσφυγικού στοιχείου κατά τα πρώτα χρόνια της οθωνικής
περιόδου προκάλεσαν αντιδράσεις. Η παρουσία μορφωμένων προσφύγων σε δημόσιες
θέσεις και η διάκρισή τους στην πολιτική ζωή προκάλεσαν μεγάλη δυσφορία στους
άλλους Έλληνες. Κατηγορούσαν τους ομογενείς πρόσφυγες γενικά, επειδή
διαπίστωναν ότι, ενώ αυτοί είχαν αγωνιστεί για να απελευθερώσουν τη χώρα,
παραγκωνίζονταν τώρα από τους νεοφερμένους. Η στάση αυτή
υποδήλωνε την ύπαρξη ενός βαθύτερου ανταγωνισμού, τον οποίο προκαλούσε η
συνύπαρξη του ντόπιου ελληνικού στοιχείου (αυτόχθονες) και του προσφυγικού,
αλλά ομογενούς (ετερόχθονες). Τα στοιχεία αυτά επιβεβαιώνονται από την
Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κείμενο Α), όπου επισημαίνεται πως η μεταξύ
τους αντιπαλότητα που είχε ξεκινήσει ήδη από τα χρόνια της Ελληνικής
Επανάστασης, είχε ενταθεί στα χρόνια της απόλυτης μοναρχίας του Όθωνα, καθώς ο
βασιλιάς έδειχνε σαφή προτίμηση στους ετερόχθονες για τη στελέχωση των κρατικών
υπηρεσιών, παραγκωνίζοντας τους αυτόχθονες. Γεγονός που είχε προσδώσει στον
σχετικό ανταγωνισμό όχι μόνο οικονομικό, αλλά και πολιτικό χαρακτήρα. Όσο,
μάλιστα, οι ετερόχθονες γίνονταν πλουσιότεροι τόσο περισσότερο τους
αντιπαθούσαν οι αυτόχθονες. Η οικονομική άνοδος, άλλωστε, των ετεροχθόνων
βασιζόταν αφενός στην ενασχόλησή τους με το εμπόριο και αφετέρου μέσω της
εργασίας τους στον κρατικό μηχανισμό. Οι ετερόχθονες, ως υπάλληλοι του κράτους,
αποκτούσαν σημαντικά οικονομικά οφέλη είτε μέσω της φοροδιαφυγής είτε
διασφαλίζοντας προτεραιότητα στην εξαγορά εθνικών γαιών ή άλλων περιουσιακών
στοιχείων είτε, τέλος. με το να λαμβάνουν άτοκα δάνεια από το κράτος. Το θέμα
των σχέσεων αυτοχθόνων και ετεροχθόνων, που δίχασε την κοινή γνώμη,
παρουσιάστηκε στο πολιτικό πεδίο ως διαμάχη στις θυελλώδεις συζητήσεις της Εθνοσυνέλευσης
που συνήλθε μετά την επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843. β. Η κύρια κρίση
ξέσπασε τον Ιανουάριο του 1844 με την έναρξη της συζήτησης για το δημόσιο
δίκαιο των Ελλήνων και ειδικά για το άρθρο που καθόριζε τις προϋποθέσεις για
την απόκτηση της ιδιότητας του Έλληνα πολίτη. Όπως ειδικότερα επισημαίνεται
στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κείμενο Β), η εκδήλωση της κρίσης έγινε
στις 11 Ιανουαρίου 1844, όταν ξεκίνησε η συζήτηση για το άρθρο 3 του
Συντάγματος, το οποίο αφορούσε την ελληνική ιθαγένεια. Αφορμή ήταν πρόταση που
υποβλήθηκε στην Εθνοσυνέλευση και η οποία ζητούσε την απομάκρυνση από δημόσιες
θέσεις όλων αυτών που είχαν εγκατασταθεί στην Ελλάδα μετά την Επανάσταση,
περιορίζοντας τις θέσεις απασχόλησης για τους αγωνιστές και τις οικογένειές
τους. Στη συζήτηση που ακολούθησε, άλλοι πληρεξούσιοι απαίτησαν συνταγματική
απαγόρευση της κατάληψης δημόσιων θέσεων από τους ετερόχθονες (συνεπώς και την
απόλυση όσων ήδη κατείχαν δημόσιες θέσεις), ενώ άλλοι εναντιώθηκαν με οργή σε
κάθε συνταγματική ρύθμιση που θα καθιέρωνε διακρίσεις μεταξύ Ελλήνων. Τελικά,
το πρόβλημα δεν λύθηκε με συνταγματική ρύθμιση, αποφασίστηκε όμως να υπάρξει
στο μέλλον σχετική νομοθετική πράξη. Το θέμα της στελέχωσης του δημοσίου -τα
προσόντα δηλαδή του δημοσίου υπαλλήλου- ρυθμίστηκε με το Β΄ ψήφισμα, που όριζε
ότι δημόσιοι υπάλληλοι μπορεί να είναι: α) οι αυτόχθονες της ελληνικής
επικράτειας και όσοι αγωνίσθηκαν σε αυτή μέχρι το τέλος του 1827 ή ήρθαν και
εγκαταστάθηκαν κατά την ίδια περίοδο, β) όσοι αποδεδειγμένα συμμετείχαν σε
πολεμικά γεγονότα της Επανάστασης μέχρι το 1829. Τα στοιχεία αυτά επιβεβαιώνονται
από την Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κείμενο Β), όπου αναφέρεται πως η
διεύρυνση του προσδιορισμού της έννοιας του αυτόχθονα υπήρξε έργο του
Μαυροκορδάτου και του Κωλέττη. Έτσι, μεταξύ άλλων, αυτόχθονες θεωρούνταν όσοι
είχαν συμμετάσχει σε επαναστατικές ενέργειες σε οποιοδήποτε σημείο της
οθωμανικής αυτοκρατορίας και είχαν ακολούθως εγκατασταθεί στην Ελλάδα μέχρι το
1827. Παραλλήλως, οι δύο πολιτικοί κατόρθωσαν να μειώσουν τον αντίκτυπο στην
εργασιακή αποκατάσταση των ετεροχθόνων, εφόσον όσοι είχαν εγκατασταθεί στην
Ελλάδα κατά το διάστημα 1827-1833 θα είχαν τη δυνατότητα να προσληφθούν ως
δημόσιοι υπάλληλοι μετά από τρία χρόνια, ενώ εκείνοι που εγκαταστάθηκαν κατά το
διάστημα 1833-1837 θα αποκτούσαν το δικαίωμα αυτό μετά από τέσσερα χρόνια. «Το θέμα
προέρχεται και αντλήθηκε από την πλατφόρμα της Τράπεζας Θεμάτων Διαβαθμισμένης
Δυσκολίας που αναπτύχθηκε (MIS5070818-Τράπεζα θεμάτων Διαβαθμισμένης Δυσκολίας
για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, Γενικό Λύκειο-ΕΠΑΛ) και είναι διαδικτυακά στο
δικτυακό τόπο του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής (Ι.Ε.Π.) στη διεύθυνση
https://www.iep.edu.gr/trapeza-thematon-arxiki-selida/».
