Marian Voicu
Αρχαία Γ΄ Λυκείου: Ἀθηναίων πολιτεία, 1.1-2 [Κείμενο αυτενέργειας]
Ἀθηναίων πολιτεία, 1.1-2
Η Ἀθηναίων πολιτεία είναι έργο αγνώστου συγγραφέα, ενώ
παλιότερα είχε αποδοθεί στον Ξενοφώντα. Γράφτηκε μεταξύ 431 και 424 π.Χ., στην
αρχή του Πελοποννησιακού Πολέμου, και έχει πολιτειολογικό ενδιαφέρον, καθώς
παρέχει μια σημαντική μαρτυρία για την Αθηναϊκή Δημοκρατία, τη δομή, την
πολιτική και την κατάστασή της, γραμμένη από έναν ολιγαρχικών φρονημάτων σφοδρό
επικριτή της.
Περί δέ τῆς Ἀθηναίων πολιτείας, ὅτι μέν εἵλοντο τοῦτον
τόν τρόπον τῆς πολιτείας οὐκ ἐπαινῶ διά τόδε, ὅτι ταῦθ᾽ ἑλόμενοι
εἵλοντο τούς πονηρούς ἄμεινον πράττειν ἤ τούς χρηστούς· διά μέν οὖν τοῦτο
οὐκ ἐπαινῶ.
Ἐπεί δέ ταῦτα ἔδοξεν οὕτως αὐτοῖς, ὡς
εὖ διασῴζονται τήν πολιτείαν καί τἆλλα διαπράττονται ἅ δοκοῦσιν
ἁμαρτάνειν τοῖς ἄλλοις
Ἕλλησι, τοῦτ᾽
ἀποδείξω.
Πρῶτον μέν οὖν τοῦτο
ἐρῶ, ὅτι
δικαίως δοκοῦσιν αὐτόθι οἱ πένητες καί ὁ
δῆμος πλέον ἔχειν τῶν γενναίων καί τῶν
πλουσίων διά τόδε, ὅτι ὁ δῆμός
ἐστιν ὁ ἐλαύνων
τάς ναῦς καί ὁ τήν δύναμιν περιτιθείς τῇ πόλει, καί οἱ κυβερνῆται καί οἱ κελευσταί
καί οἱ πεντηκόνταρχοι καί οἱ πρῳρᾶται καί οἱ ναυπηγοί —οὗτοί
εἰσιν οἱ τήν δύναμιν περιτιθέντες τῇ πόλει πολύ μᾶλλον ἤ
οἱ ὁπλῖται
καί οἱ γενναῖοι καί οἱ χρηστοί. Ἐπειδή
οὖν ταῦτα οὕτως
ἔχει, δοκεῖ δίκαιον εἶναι πᾶσι τῶν ἀρχῶν μετεῖναι ἔν τε τῷ κλήρῳ
καί ἐν τῇ χειροτονίᾳ, καί λέγειν ἐξεῖναι τῷ
βουλομένῳ τῶν πολιτῶν.
Μετάφραση
Όσον αφορά το πολίτευμα των Αθηναίων, το ότι διάλεξαν αυτόν τον τύπο πολιτεύματος δεν το επαινώ, για τον εξής λόγο: επειδή, επιλέγοντάς τον, προτίμησαν να ευημερούν οι κακοί παρά οι χρηστοί. Γι᾽ αυτό λοιπόν δεν τους επαινώ.
Αφού όμως αποφάσισαν έτσι, θα αποδείξω ότι διατηρούν καλά το
πολίτευμά τους και ότι διευθετούν και τα άλλα, για τα οποία φαίνεται στους
άλλους Έλληνες ότι σφάλλουν.
Πρώτα απ᾽ όλα λοιπόν θα πω αυτό: ότι δίκαια φαίνεται εκεί πως οι φτωχοί και ο λαός έχουν περισσότερα δικαιώματα από τους ευγενείς και τους πλούσιους, για τον εξής λόγο: επειδή ο λαός είναι αυτός που κινεί τα πλοία και που δίνει στην πόλη τη δύναμή της, και οι κυβερνήτες και οι κελευστές και οι πεντηκόνταρχοι και οι πρωρείς και οι ναυπηγοί -αυτοί είναι που δίνουν δύναμη στην πόλη, πολύ περισσότερο παρά οι οπλίτες και οι ευγενείς και οι χρηστοί. Αφού λοιπόν έτσι έχουν τα πράγματα, θεωρείται δίκαιο να μετέχουν όλοι στα αξιώματα, τόσο με κλήρωση όσο και με εκλογή με χειροτονία, και να έχει δικαίωμα να μιλά όποιος από τους πολίτες θέλει.
Ενδεικτικές
Δραστηριότητες
1. Πώς δικαιολογείται, στις δύο πρώτες παραγράφους του κειμένου, η γνώμη των Ελλήνων για το αθηναϊκό πολίτευμα;
Απάντηση: Ο συγγραφέας ξεκινά διατυπώνοντας ευθέως την αρνητική του
κρίση: δεν επαινεί (οὐκ ἐπαινῶ)
το πολίτευμα που επέλεξαν οι Αθηναίοι. Ο λόγος είναι ότι με αυτό οι κατώτερες
τάξεις (οἱ πονηροί) ευημερούν
περισσότερο από τους αριστοκράτες και τους ικανούς (οἱ χρηστοί). Η κρίση αυτή εκφράζει τη δική
του ολιγαρχική οπτική, κατά την οποία η πολιτική υπεροχή ανήκει στους
«άριστους».
Στη δεύτερη παράγραφο εισάγει τη γνώμη των υπόλοιπων Ελλήνων:
αυτοί θεωρούν ότι οι Αθηναίοι σφάλλουν (ἁμαρτάνειν)
στον τρόπο που διοικούν το κράτος και τις υποθέσεις τους. Ο συγγραφέας
αναγνωρίζει ότι οι Αθηναίοι έχουν συνειδητά επιλέξει το πολίτευμά τους (ἔδοξεν οὕτως αὐτοῖς) και δηλώνει ότι θα αποδείξει (ἀποδείξω) πως, παρά τις αντιρρήσεις των
άλλων, το διατηρούν με επιτυχία (εὖ
διασῴζονται τήν πολιτείαν) και
διευθετούν σωστά και τα υπόλοιπα (τἆλλα
διαπράττονται).
Συνεπώς η γνώμη των Ελλήνων δικαιολογείται από την αντίθεση
ανάμεσα στα κριτήρια των ίδιων των Ελλήνων, που θεωρούν σφάλμα την κυριαρχία
του λαού, και στο αποτέλεσμα για την Αθήνα, όπου το πολίτευμα, παρά τα «λάθη»
του, εξυπηρετεί αποτελεσματικά τα συμφέροντα του δήμου και διατηρείται σταθερό.
Ο συγγραφέας δηλαδή διαχωρίζει την ηθική του αποδοκιμασία από την παραδοχή της
πολιτικής συνέπειας και αποτελεσματικότητας των Αθηναίων, κάτι που δίνει στο
κείμενο τον χαρακτήρα ψύχραιμης ανάλυσης.
2. Να σκεφτείτε τι
προσθέτουν στο νόημα του κειμένου οι παρακάτω δευτερεύουσες προτάσεις. Να
αναγνωρίσετε τη συντακτική λειτουργία τους:
α)
ὅτι μέν εἵλοντο τοῦτον τόν τρόπον τῆς
πολιτείας.
β)
ὅτι ταῦθ᾽
ἑλόμενοι εἵλοντο τούς πονηρούς ἄμεινον πράττειν ἤ τούς χρηστούς.
γ)
ὡς εὖ διασῴζονται
τήν πολιτείαν καί τἆλλα
διαπράττονται.
δ)
ἅ δοκοῦσιν ἁμαρτάνειν
τοῖς ἄλλοις Ἕλλησι.
ε)
ὅτι δικαίως δοκοῦσιν αὐτόθι
οἱ πένητες καί ὁ δῆμος
πλέον ἔχειν τῶν γενναίων
καί τῶν
πλουσίων διά τόδε.
στ)
ὅτι ὁ δῆμός
ἐστιν ὁ ἐλαύνων
τάς ναῦς καί ὁ τήν δύναμιν περιτιθείς τῇ πόλει.
Απάντηση:
α) Συντακτική λειτουργία: ειδική πρόταση (ὅτι), αντικείμενο του «οὐκ ἐπαινῶ». Νόημα: δηλώνει ποιο είναι το αντικείμενο της αποδοκιμασίας του συγγραφέα, δηλαδή το γεγονός ότι οι Αθηναίοι διάλεξαν αυτόν τον τύπο πολιτεύματος.
β)
Συντακτική λειτουργία: αιτιολογική πρόταση (ὅτι), επεξηγεί το «διά τόδε» και δηλώνει την
αιτία της αποδοκιμασίας. Νόημα: εξηγεί γιατί ο συγγραφέας δεν επαινεί το
πολίτευμα: οι Αθηναίοι προτίμησαν να ευημερούν οι κακοί (οἱ πονηροί) από τους καλούς (οἱ χρηστοί).
γ)
Συντακτική λειτουργία: ειδική πρόταση (ὡς), επεξήγηση στο «τοῦτο»
και αντικείμενο του «ἀποδείξω».
Νόημα: διατυπώνει το θέμα που θα αποδείξει ο συγγραφέας, ότι οι Αθηναίοι
διατηρούν με επιτυχία το πολίτευμά τους και διευθετούν σωστά τα άλλα ζητήματα.
δ)
Συντακτική λειτουργία: αναφορική πρόταση (ἅ), επιθετικός προσδιορισμός στο «τἆλλα». Νόημα: προσδιορίζει ποια είναι
αυτά τα «άλλα» πράγματα: εκείνα στα οποία οι υπόλοιποι Έλληνες νομίζουν ότι οι
Αθηναίοι σφάλλουν, δηλαδή η αρνητική κρίση των Ελλήνων.
ε)
Συντακτική λειτουργία: ειδική πρόταση (ὅτι), επεξήγηση στο «τοῦτο»
και αντικείμενο του «ἐρῶ». Νόημα: εκφράζει το πρώτο
επιχείρημα του συγγραφέα: δίκαια οι φτωχοί και ο λαός έχουν περισσότερα
δικαιώματα από τους ευγενείς και τους πλούσιους.
στ) Συντακτική λειτουργία: αιτιολογική πρόταση (ὅτι), επεξηγεί το «διά τόδε». Νόημα:
δίνει την αιτιολόγηση του επιχειρήματος: ο λαός είναι αυτός που κινεί τα πλοία
και δίνει στην πόλη τη ναυτική της δύναμη, γι᾽ αυτό δικαιούται μεγαλύτερη συμμετοχή στην εξουσία.
3. Για να
δικαιολογήσει τη στάση του (οὐκ ἐπαινῶ) απέναντι στο
αθηναϊκό πολίτευμα και για να αιτιολογήσει (ἀποδείξω) την άποψή του, ο συγγραφέας διατυπώνει
συγκρίσεις. Να τις εντοπίσετε στο κείμενο, να βρείτε τους όρους που συγκρίνονται
και ως προς τι συγκρίνονται.
Απάντηση: Στο κείμενο εντοπίζονται τρεις συγκρίσεις:
1)
«τούς πονηρούς ἄμεινον
πράττειν ἤ τούς χρηστούς». Όροι
που συγκρίνονται: οἱ
πονηροί (οι κατώτερες τάξεις) και οἱ
χρηστοί (οι αριστοκράτες). Ως προς τι: ως προς την ευημερία και την
επιτυχία (ἄμεινον πράττειν). Η
σύγκριση δικαιολογεί τη στάση του συγγραφέα (οὐκ ἐπαινῶ), αφού στο αθηναϊκό πολίτευμα οι κακοί
ευημερούν περισσότερο από τους καλούς.
2)
«οἱ πένητες καί ὁ δῆμος
πλέον ἔχειν τῶν γενναίων καί τῶν πλουσίων». Όροι που συγκρίνονται:
οἱ πένητες και ὁ δῆμος
από τη μία, οἱ γενναῖοι και οἱ πλούσιοι από την άλλη. Ως προς τι: ως προς τα πολιτικά
δικαιώματα και τα πλεονεκτήματα (πλέον ἔχειν),
δηλαδή τη συμμετοχή στην εξουσία. Με τη σύγκριση αυτή ο συγγραφέας εισάγει το
πρώτο επιχείρημα της απόδειξης (ἀποδείξω).
3)
«οὗτοί εἰσιν οἱ
τήν δύναμιν περιτιθέντες τῇ
πόλει πολύ μᾶλλον ἤ οἱ
ὁπλῖται καί οἱ γενναῖοι καί
οἱ χρηστοί». Όροι που
συγκρίνονται: οι ναυτικοί (κυβερνῆται,
κελευσταί, πεντηκόνταρχοι, πρῳρᾶται, ναυπηγοί), που ανήκουν στον δήμο, και
οι ὁπλῖται, οἱ γενναῖοι και
οἱ χρηστοί. Ως προς τι:
ως προς τη συμβολή τους στη δύναμη της πόλης (τήν δύναμιν περιτιθέντες τῇ πόλει). Η σύγκριση αιτιολογεί γιατί είναι
δίκαιο ο λαός να έχει περισσότερα δικαιώματα, αφού η ναυτική δύναμη της Αθήνας
στηρίζεται σε αυτόν.
Συντακτική ανάλυση
«Περί δέ τῆς Ἀθηναίων πολιτείας, οὐκ ἐπαινῶ διά τόδε»
Κύρια πρόταση
Ρήμα: ἐπαινῶ (οριστική ενεστώτα, ενεργητική φωνή). Υποκείμενο: «ἐγώ» (εννοούμενο). Άρνηση: οὐκ (αρνητικό μόριο). Αντικείμενο: η δευτερεύουσα πρόταση «ὅτι μέν εἵλοντο τοῦτον τόν τρόπον τῆς πολιτείας». «Περί τῆς Ἀθηναίων πολιτείας»: εμπρόθετος προσδιορισμός της αναφοράς· «Ἀθηναίων»: γενική υποκειμενική στο «πολιτείας»· «διά τόδε»: εμπρόθετος προσδιορισμός της αιτίας («τόδε» είναι προληπτική δεικτική αντωνυμία, που επεξηγείται από τη δευτερεύουσα που την ακολουθεί). Το «δέ» είναι μεταβατικός σύνδεσμος και το «μέν» ανταποδοτικό μόριο, που συνδέεται με το «δέ» της επόμενης περιόδου.
«ὅτι μέν εἵλοντο
τοῦτον τόν τρόπον τῆς πολιτείας»
Δευτερεύουσα ουσιαστική ειδική πρόταση
Εισάγεται με το «ὅτι», είναι αντικείμενο στο «οὐκ ἐπαινῶ» (εξαρτάται από ρήμα δοξαστικό-συναισθήματος, ειδική με οριστική).
Ρήμα: εἵλοντο
(οριστική αορίστου β΄ μέσης φωνής του «αἱροῦμαι», γ΄ πληθ.). Υποκείμενο: «οἱ Ἀθηναῖοι» (εννοούμενο). Αντικείμενο: «τόν
τρόπον» με επιθετικό προσδιορισμό το «τοῦτον»
(δεικτική αντωνυμία) και γενική προσδιοριστική το «τῆς πολιτείας».
«ὅτι ταῦθ᾽ ἑλόμενοι εἵλοντο
τούς πονηρούς ἄμεινον
πράττειν ἤ τούς
χρηστούς»
Δευτερεύουσα επιρρηματική αιτιολογική
πρόταση
Εισάγεται με το «ὅτι» και λειτουργεί ως επεξήγηση στο «τόδε», δηλαδή ως ρηματικός προσδιορισμός της αιτίας στο «οὐκ ἐπαινῶ». Ρήμα: εἵλοντο (οριστική αορίστου β΄ μέσης). Υποκείμενο: «οἱ Ἀθηναῖοι» (εννοούμενο). «ἑλόμενοι» (αορίστου β΄ μέσης, ονομαστική πληθυντικού): επιρρηματική μετοχή, τροπική-χρονική («αφού τα επέλεξαν»). Ανήκει στην αιτιολογική πρόταση, έχει ως υποκείμενο το εννοούμενο υποκείμενο του «εἵλοντο» και ως αντικείμενο το «ταῦτα» (ταῦθ᾽). «πράττειν» (ενεστώτα): αντικείμενο του «εἵλοντο» (τελικό απαρέμφατο, «προτίμησαν να ευημερούν»), με υποκείμενο σε αιτιατική το «τούς πονηρούς». Ανήκει επίσης στην αιτιολογική πρόταση. Το «ἄμεινον» (επίρρημα στο συγκριτικό βαθμό) είναι τροπικός προσδιορισμός στο «πράττειν» και το «ἤ τούς χρηστούς» είναι ο δεύτερος όρος σύγκρισης, ομοιόπτωτος με το «τούς πονηρούς» (υποκείμενο ελλειπτικού απαρεμφάτου «πράττειν»).
«διά μέν οὖν τοῦτο οὐκ
ἐπαινῶ»
Κύρια πρόταση
Ρήμα: ἐπαινῶ (οριστική ενεστώτα). Υποκείμενο: «ἐγώ» (εννοούμενο). Άρνηση: οὐκ. «διά τοῦτο»: εμπρόθετος προσδιορισμός της αιτίας («τοῦτο» αναφέρεται σε όσα προηγήθηκαν). Το «μέν οὖν» είναι συμπερασματικός δεσμός, που ανακεφαλαιώνει.
«τοῦτ᾽ ἀποδείξω»
Κύρια πρόταση
Ρήμα: ἀποδείξω (οριστική μέλλοντα, ενεργητική φωνή). Υποκείμενο: «ἐγώ» (εννοούμενο). Αντικείμενο: «τοῦτο», προληπτική δεικτική αντωνυμία, που επεξηγείται από τη δευτερεύουσα ειδική πρόταση «ὡς εὖ διασῴζονται …». Η πρόταση αυτή είναι η κύρια πρόταση ολόκληρης της περιόδου, από την οποία εξαρτώνται όλες οι δευτερεύουσες.
«Ἐπεί δέ ταῦτα
ἔδοξεν οὕτως αὐτοῖς»
Δευτερεύουσα επιρρηματική αιτιολογική πρόταση
Εισάγεται με τον αιτιολογικό σύνδεσμο «ἐπεί» και είναι ρηματικός προσδιορισμός της αιτίας στο «ἀποδείξω». Το «δέ» είναι μεταβατικός σύνδεσμος. Ρήμα: ἔδοξεν (οριστική αορίστου, γ΄ ενικού, ενεργητική φωνή του «δοκεῖ»). Υποκείμενο: «ταῦτα» (ουδέτερο πληθυντικού, με ρήμα σε ενικό, «αττική σύνταξη»). επίρρημα, τροπικός προσδιορισμός· «αὐτοῖς»: δοτική προσωπική (του κρίνοντος προσώπου) του «ἔδοξεν», δηλαδή το πρόσωπο στο οποίο φάνηκε/αποφασίστηκε κάτι.
«ὡς εὖ
διασῴζονται τήν
πολιτείαν καί τἆλλα
διαπράττονται»
Δευτερεύουσα ουσιαστική ειδική πρόταση
Εισάγεται με το «ὡς», είναι επεξήγηση στο «τοῦτο» και αντικείμενο του «ἀποδείξω». Αποτελείται από δύο όμοιες συμπλεκόμενες προτάσεις, που συνδέονται με το «καί»: (α) «εὖ διασῴζονται τήν πολιτείαν»: ρήμα διασῴζονται (οριστική ενεστώτα, μέση φωνή, γ΄ πληθ.), υποκείμενο «οἱ Ἀθηναῖοι» (εννοούμενο), αντικείμενο «τήν πολιτείαν», «εὖ»: τροπικός προσδιορισμός. (β) «τἆλλα διαπράττονται»: ρήμα διαπράττονται (οριστική ενεστώτα, μέση φωνή, γ΄ πληθ.), υποκείμενο «οἱ Ἀθηναῖοι» (εννοούμενο), αντικείμενο «τἆλλα» (= τά ἄλλα, με κράση). Το «τἆλλα» προσδιορίζεται από την αναφορική πρόταση που ακολουθεί. Δεν υπάρχει μετοχή ή απαρέμφατο σε αυτές τις προτάσεις.
«ἅ δοκοῦσιν
ἁμαρτάνειν τοῖς ἄλλοις Ἕλλησι»
Δευτερεύουσα αναφορική (επιθετική) πρόταση
Εισάγεται με την αναφορική αντωνυμία «ἅ» (αναφέρεται στο «τἆλλα», ουδέτερο πληθυντικού) και είναι επιθετικός προσδιορισμός στο «τἆλλα», άρα ανήκει στη δευτερεύουσα ειδική του προηγούμενου τμήματος.
Ρήμα: δοκοῦσιν
(οριστική ενεστώτα, γ΄ πληθ., ενεργητική φωνή, προσωπική σύνταξη). Υποκείμενο:
«οἱ Ἀθηναῖοι»
(εννοούμενο). Απαρέμφατο «ἁμαρτάνειν»
(ενεστώτα): ειδικό απαρέμφατο ως αντικείμενο στο «δοκοῦσιν» (προσωπική σύνταξη του «δοκῶ + απαρέμφατο»: «φαίνεται ότι σφάλλουν»).
Ανήκει στην αναφορική πρόταση και έχει υποκείμενο το υποκείμενο του «δοκοῦσιν», γι᾽ αυτό δεν εκφέρεται ξεχωριστά. Το «ἅ» είναι σύστοιχο αντικείμενο του «ἁμαρτάνειν» («σφάλλουν ως προς αυτά»). «τοῖς ἄλλοις
Ἕλλησι»: δοτική προσωπική του
«δοκοῦσιν» (του κρίνοντος
προσώπου), με επιθετικό προσδιορισμό το «ἄλλοις».
«Πρῶτον μέν οὖν
τοῦτο ἐρῶ»
Κύρια πρόταση
Ρήμα: ἐρῶ (οριστική μέλλοντα, ενεργητική φωνή). Υποκείμενο: «ἐγώ» (εννοούμενο). Αντικείμενο: «τοῦτο», προληπτική δεικτική αντωνυμία, που επεξηγείται από τη δευτερεύουσα ειδική πρόταση που ακολουθεί. «Πρῶτον»: επίρρημα, τροπικός (τάξης) προσδιορισμός στο «ἐρῶ». Το «μέν» είναι ανταποδοτικό μόριο (αναμένει το «δέ» της επόμενης περιόδου) και το «οὖν» μεταβατικός-συμπερασματικός σύνδεσμος.
«ὅτι δικαίως δοκοῦσιν
αὐτόθι οἱ πένητες καί ὁ δῆμος πλέον ἔχειν
τῶν γενναίων καί τῶν πλουσίων διά τόδε»
Δευτερεύουσα ουσιαστική ειδική πρόταση
Εισάγεται με το «ὅτι», είναι επεξήγηση στο «τοῦτο». Ρήμα: δοκοῦσιν (οριστική ενεστώτα, γ΄ πληθ., ενεργητική φωνή, προσωπική σύνταξη). Υποκείμενο: «οἱ πένητες καί ὁ δῆμος». «Δικαίως»: επίρρημα, τροπικός προσδιορισμός· «αὐτόθι»: επίρρημα, τοπικός προσδιορισμός· «διά τόδε»: εμπρόθετος προσδιορισμός της αιτίας («τόδε» είναι προληπτική δεικτική αντωνυμία, που επεξηγείται από την επόμενη δευτερεύουσα). Απαρέμφατο «ἔχειν» (ενεστώτα): ειδικό απαρέμφατο ως αντικείμενο στο «δοκοῦσιν» (προσωπική σύνταξη του «δοκῶ + απαρέμφατο»: «φαίνεται ότι έχουν»). Ανήκει στην ειδική πρόταση και έχει υποκείμενο το υποκείμενο του «δοκοῦσιν», γι᾽ αυτό δεν εκφέρεται ξεχωριστά. «Πλέον»: αντικείμενο του «ἔχειν» (ουδέτερο συγκριτικού βαθμού ως ουσιαστικοποιημένο επίθετο), και «τῶν γενναίων καί τῶν πλουσίων»: γενική συγκριτική (β΄ όρος σύγκρισης) στο «πλέον», με το «καί» να συνδέει τα δύο ομοιόπτωτα μέλη.
«ὅτι ὁ δῆμός ἐστιν ὁ
ἐλαύνων τάς ναῦς καί ὁ τήν δύναμιν περιτιθείς τῇ πόλει, καί οἱ κυβερνῆται καί οἱ κελευσταί καί οἱ πεντηκόνταρχοι καί οἱ πρῳρᾶται
καί οἱ ναυπηγοί»
Δευτερεύουσα επιρρηματική αιτιολογική πρόταση
Εισάγεται με το «ὅτι» και λειτουργεί ως επεξήγηση στο «τόδε», δηλαδή ως ρηματικός προσδιορισμός της αιτίας στο «δοκοῦσιν». Ρήμα: ἐστιν (οριστική ενεστώτα, γ΄ ενικού). Υποκείμενο: «ὁ δῆμος». «ὁ ἐλαύνων» (ενεστώτα, ονομαστική ενικού αρσενικού): ουσιαστικοποιημένη μετοχή (με άρθρο), κατηγορούμενο στο «ὁ δῆμος». Ανήκει στην αιτιολογική πρόταση και έχει ως αντικείμενο το «τάς ναῦς». «ὁ περιτιθείς» (ενεστώτα, ονομαστική ενικού αρσενικού): ουσιαστικοποιημένη μετοχή, δεύτερο κατηγορούμενο στο «ὁ δῆμος», που συνδέεται με το προηγούμενο με το «καί». Ανήκει επίσης στην αιτιολογική πρόταση, με αντικείμενο το «τήν δύναμιν» και έμμεσο αντικείμενο (δοτική προσωπική) το «τῇ πόλει». «Οἱ κυβερνῆται … οἱ ναυπηγοί»: ονομαστικές που συνδέονται με το «καί» (πολυσύνδετο) και λειτουργούν ως παράθεση-επεξήγηση στο «ὁ δῆμος», δηλαδή προσδιορίζουν ποιοι απαρτίζουν τον δήμο. Ανήκουν στην ίδια αιτιολογική πρόταση.
«οὗτοί εἰσιν
οἱ τήν δύναμιν
περιτιθέντες τῇ πόλει
πολύ μᾶλλον ἤ οἱ ὁπλῖται καί οἱ γενναῖοι καί οἱ χρηστοί»
Κύρια πρόταση
Ρήμα: εἰσιν (οριστική ενεστώτα, γ΄ πληθ.). Υποκείμενο: «οὗτοι» (δεικτική αντωνυμία, που ανακεφαλαιώνει τα πρόσωπα που προηγήθηκαν). Η πρόταση είναι ανεξάρτητη και συνδέεται με την προηγούμενη ασύνδετα (μετά την παρένθετη παύλα), επεξηγώντας την. «οἱ περιτιθέντες» (ενεστώτα, ονομαστική πληθυντικού αρσενικού): ουσιαστικοποιημένη μετοχή, κατηγορούμενο στο «οὗτοι». Ανήκει στην κύρια πρόταση, με αντικείμενο το «τήν δύναμιν» και έμμεσο αντικείμενο (δοτική προσωπική) το «τῇ πόλει». «Πολύ»: ποσοτικός προσδιορισμός στο «μᾶλλον»· «μᾶλλον»: επίρρημα στον συγκριτικό βαθμό, που προσδιορίζει τη μετοχή «περιτιθέντες». «Ἤ οἱ ὁπλῖται καί οἱ γενναῖοι καί οἱ χρηστοί»: β΄ όρος σύγκρισης, ομοιόπτωτος με το «οὗτοι» (ονομαστική), δηλαδή υποκείμενο της ελλειπτικής πρότασης «ἤ οἱ ὁπλῖται … (εἰσιν οἱ περιτιθέντες τήν δύναμιν τῇ πόλει)».
«Ἐπειδή οὖν
ταῦτα οὕτως ἔχει»
Δευτερεύουσα επιρρηματική αιτιολογική πρόταση
Εισάγεται με τον αιτιολογικό σύνδεσμο «ἐπειδή» και είναι ρηματικός προσδιορισμός της αιτίας στο «δοκεῖ». Το «οὖν» είναι συμπερασματικός σύνδεσμος. Ρήμα: ἔχει (οριστική ενεστώτα, γ΄ ενικού, ενεργητική φωνή). Υποκείμενο: «ταῦτα» (ουδέτερο πληθυντικού, με ρήμα σε ενικό, «αττική σύνταξη»). «Οὕτως»: επίρρημα, που μαζί με το «ἔχει» εκφράζει κατάσταση («έτσι έχουν τα πράγματα»), τροπικός προσδιορισμός στο «ἔχει».
«δοκεῖ δίκαιον εἶναι
πᾶσι τῶν ἀρχῶν
μετεῖναι ἔν τε τῷ κλήρῳ καί ἐν
τῇ χειροτονίᾳ καί λέγειν ἐξεῖναι τῷ
βουλομένῳ τῶν πολιτῶν»
Κύρια πρόταση
Ρήμα: δοκεῖ (οριστική ενεστώτα, γ΄ ενικού, ενεργητική φωνή, απρόσωπη σύνταξη: «φαίνεται»). Υποκείμενο: το απαρέμφατο «εἶναι» (ειδικό απαρέμφατο ως υποκείμενο του απρόσωπου «δοκεῖ»). Απαρέμφατο «εἶναι» (ενεστώτα). Έχει ως κατηγορούμενο το «δίκαιον» (ουδέτερο ως κατηγορούμενο στο υποκείμενο του «εἶναι») και ως υποκείμενο τα δύο απαρέμφατα που ακολουθούν, «μετεῖναι» και «ἐξεῖναι», συνδεδεμένα με το «καί».
Απαρέμφατο «μετεῖναι» (ενεστώτα, του απρόσωπου «μέτεστι»): ειδικό απαρέμφατο ως
υποκείμενο του «εἶναι» (πρώτο μέλος). Είναι απρόσωπο και δεν έχει
δικό του υποκείμενο· «πᾶσι»:
δοτική προσωπική του «μετεῖναι»
(το πρόσωπο που μετέχει)· «τῶν
ἀρχῶν»: γενική αντικειμενική (γενική του
πράγματος στο «μετεῖναι»,
«μετέχω σε κάτι»)· «ἔν τε τῷ κλήρῳ
καί ἐν τῇ χειροτονίᾳ»: δύο εμπρόθετοι προσδιορισμοί του τρόπου (του μέσου) στο
«μετεῖναι», που συνδέονται με
τα «τε … καί».
Το «καί» συνδέει το δεύτερο υποκείμενο του «εἶναι». Απαρέμφατο «ἐξεῖναι»
(ενεστώτα, του απρόσωπου «ἔξεστι»):
ειδικό απαρέμφατο ως υποκείμενο του «εἶναι» (δεύτερο μέλος), ισοδύναμο με το «μετεῖναι». Υποκείμενό του είναι το τελικό
απαρέμφατο «λέγειν» (ενεστώτα, «το να μιλά κανείς»). Το υποκείμενο του απαρεμφάτου
εννοείται από το πρόσωπο της δοτικής «τῷ
βουλομένῳ» σε αιτιατική «τόν βουλόμενον».
«Τῷ βουλομένῳ»: δοτική προσωπική του «ἐξεῖναι»,
ουσιαστικοποιημένη μετοχή (ενεστώτα, δοτική ενικού αρσενικού, με άρθρο),
«όποιος θέλει». Η μετοχή «βουλομένῳ»
είναι επιθετική (ως υποκείμενο λειτουργεί το άρθρο της) και προσδιορισμός της
είναι το «τῶν πολιτῶν»: γενική διαιρετική στο «τῷ βουλομένῳ» («από τους πολίτες»).
Αρχαία Γ΄ Λυκείου: Ἀθηναίων πολιτεία, 1.1-2 [Κείμενο αυτενέργειας]
Όσον αφορά το πολίτευμα των Αθηναίων, το ότι διάλεξαν αυτόν τον τύπο πολιτεύματος δεν το επαινώ, για τον εξής λόγο: επειδή, επιλέγοντάς τον, προτίμησαν να ευημερούν οι κακοί παρά οι χρηστοί. Γι᾽ αυτό λοιπόν δεν τους επαινώ.
Πρώτα απ᾽ όλα λοιπόν θα πω αυτό: ότι δίκαια φαίνεται εκεί πως οι φτωχοί και ο λαός έχουν περισσότερα δικαιώματα από τους ευγενείς και τους πλούσιους, για τον εξής λόγο: επειδή ο λαός είναι αυτός που κινεί τα πλοία και που δίνει στην πόλη τη δύναμή της, και οι κυβερνήτες και οι κελευστές και οι πεντηκόνταρχοι και οι πρωρείς και οι ναυπηγοί -αυτοί είναι που δίνουν δύναμη στην πόλη, πολύ περισσότερο παρά οι οπλίτες και οι ευγενείς και οι χρηστοί. Αφού λοιπόν έτσι έχουν τα πράγματα, θεωρείται δίκαιο να μετέχουν όλοι στα αξιώματα, τόσο με κλήρωση όσο και με εκλογή με χειροτονία, και να έχει δικαίωμα να μιλά όποιος από τους πολίτες θέλει.
1. Πώς δικαιολογείται, στις δύο πρώτες παραγράφους του κειμένου, η γνώμη των Ελλήνων για το αθηναϊκό πολίτευμα;
α) Συντακτική λειτουργία: ειδική πρόταση (ὅτι), αντικείμενο του «οὐκ ἐπαινῶ». Νόημα: δηλώνει ποιο είναι το αντικείμενο της αποδοκιμασίας του συγγραφέα, δηλαδή το γεγονός ότι οι Αθηναίοι διάλεξαν αυτόν τον τύπο πολιτεύματος.
«Περί δέ τῆς Ἀθηναίων πολιτείας, οὐκ ἐπαινῶ διά τόδε»
Ρήμα: ἐπαινῶ (οριστική ενεστώτα, ενεργητική φωνή). Υποκείμενο: «ἐγώ» (εννοούμενο). Άρνηση: οὐκ (αρνητικό μόριο). Αντικείμενο: η δευτερεύουσα πρόταση «ὅτι μέν εἵλοντο τοῦτον τόν τρόπον τῆς πολιτείας». «Περί τῆς Ἀθηναίων πολιτείας»: εμπρόθετος προσδιορισμός της αναφοράς· «Ἀθηναίων»: γενική υποκειμενική στο «πολιτείας»· «διά τόδε»: εμπρόθετος προσδιορισμός της αιτίας («τόδε» είναι προληπτική δεικτική αντωνυμία, που επεξηγείται από τη δευτερεύουσα που την ακολουθεί). Το «δέ» είναι μεταβατικός σύνδεσμος και το «μέν» ανταποδοτικό μόριο, που συνδέεται με το «δέ» της επόμενης περιόδου.
Δευτερεύουσα ουσιαστική ειδική πρόταση
Εισάγεται με το «ὅτι», είναι αντικείμενο στο «οὐκ ἐπαινῶ» (εξαρτάται από ρήμα δοξαστικό-συναισθήματος, ειδική με οριστική).
Εισάγεται με το «ὅτι» και λειτουργεί ως επεξήγηση στο «τόδε», δηλαδή ως ρηματικός προσδιορισμός της αιτίας στο «οὐκ ἐπαινῶ». Ρήμα: εἵλοντο (οριστική αορίστου β΄ μέσης). Υποκείμενο: «οἱ Ἀθηναῖοι» (εννοούμενο). «ἑλόμενοι» (αορίστου β΄ μέσης, ονομαστική πληθυντικού): επιρρηματική μετοχή, τροπική-χρονική («αφού τα επέλεξαν»). Ανήκει στην αιτιολογική πρόταση, έχει ως υποκείμενο το εννοούμενο υποκείμενο του «εἵλοντο» και ως αντικείμενο το «ταῦτα» (ταῦθ᾽). «πράττειν» (ενεστώτα): αντικείμενο του «εἵλοντο» (τελικό απαρέμφατο, «προτίμησαν να ευημερούν»), με υποκείμενο σε αιτιατική το «τούς πονηρούς». Ανήκει επίσης στην αιτιολογική πρόταση. Το «ἄμεινον» (επίρρημα στο συγκριτικό βαθμό) είναι τροπικός προσδιορισμός στο «πράττειν» και το «ἤ τούς χρηστούς» είναι ο δεύτερος όρος σύγκρισης, ομοιόπτωτος με το «τούς πονηρούς» (υποκείμενο ελλειπτικού απαρεμφάτου «πράττειν»).
Κύρια πρόταση
Ρήμα: ἐπαινῶ (οριστική ενεστώτα). Υποκείμενο: «ἐγώ» (εννοούμενο). Άρνηση: οὐκ. «διά τοῦτο»: εμπρόθετος προσδιορισμός της αιτίας («τοῦτο» αναφέρεται σε όσα προηγήθηκαν). Το «μέν οὖν» είναι συμπερασματικός δεσμός, που ανακεφαλαιώνει.
Κύρια πρόταση
Ρήμα: ἀποδείξω (οριστική μέλλοντα, ενεργητική φωνή). Υποκείμενο: «ἐγώ» (εννοούμενο). Αντικείμενο: «τοῦτο», προληπτική δεικτική αντωνυμία, που επεξηγείται από τη δευτερεύουσα ειδική πρόταση «ὡς εὖ διασῴζονται …». Η πρόταση αυτή είναι η κύρια πρόταση ολόκληρης της περιόδου, από την οποία εξαρτώνται όλες οι δευτερεύουσες.
Δευτερεύουσα επιρρηματική αιτιολογική πρόταση
Εισάγεται με τον αιτιολογικό σύνδεσμο «ἐπεί» και είναι ρηματικός προσδιορισμός της αιτίας στο «ἀποδείξω». Το «δέ» είναι μεταβατικός σύνδεσμος. Ρήμα: ἔδοξεν (οριστική αορίστου, γ΄ ενικού, ενεργητική φωνή του «δοκεῖ»). Υποκείμενο: «ταῦτα» (ουδέτερο πληθυντικού, με ρήμα σε ενικό, «αττική σύνταξη»). επίρρημα, τροπικός προσδιορισμός· «αὐτοῖς»: δοτική προσωπική (του κρίνοντος προσώπου) του «ἔδοξεν», δηλαδή το πρόσωπο στο οποίο φάνηκε/αποφασίστηκε κάτι.
Δευτερεύουσα ουσιαστική ειδική πρόταση
Εισάγεται με το «ὡς», είναι επεξήγηση στο «τοῦτο» και αντικείμενο του «ἀποδείξω». Αποτελείται από δύο όμοιες συμπλεκόμενες προτάσεις, που συνδέονται με το «καί»: (α) «εὖ διασῴζονται τήν πολιτείαν»: ρήμα διασῴζονται (οριστική ενεστώτα, μέση φωνή, γ΄ πληθ.), υποκείμενο «οἱ Ἀθηναῖοι» (εννοούμενο), αντικείμενο «τήν πολιτείαν», «εὖ»: τροπικός προσδιορισμός. (β) «τἆλλα διαπράττονται»: ρήμα διαπράττονται (οριστική ενεστώτα, μέση φωνή, γ΄ πληθ.), υποκείμενο «οἱ Ἀθηναῖοι» (εννοούμενο), αντικείμενο «τἆλλα» (= τά ἄλλα, με κράση). Το «τἆλλα» προσδιορίζεται από την αναφορική πρόταση που ακολουθεί. Δεν υπάρχει μετοχή ή απαρέμφατο σε αυτές τις προτάσεις.
Δευτερεύουσα αναφορική (επιθετική) πρόταση
Εισάγεται με την αναφορική αντωνυμία «ἅ» (αναφέρεται στο «τἆλλα», ουδέτερο πληθυντικού) και είναι επιθετικός προσδιορισμός στο «τἆλλα», άρα ανήκει στη δευτερεύουσα ειδική του προηγούμενου τμήματος.
Κύρια πρόταση
Ρήμα: ἐρῶ (οριστική μέλλοντα, ενεργητική φωνή). Υποκείμενο: «ἐγώ» (εννοούμενο). Αντικείμενο: «τοῦτο», προληπτική δεικτική αντωνυμία, που επεξηγείται από τη δευτερεύουσα ειδική πρόταση που ακολουθεί. «Πρῶτον»: επίρρημα, τροπικός (τάξης) προσδιορισμός στο «ἐρῶ». Το «μέν» είναι ανταποδοτικό μόριο (αναμένει το «δέ» της επόμενης περιόδου) και το «οὖν» μεταβατικός-συμπερασματικός σύνδεσμος.
Δευτερεύουσα ουσιαστική ειδική πρόταση
Εισάγεται με το «ὅτι», είναι επεξήγηση στο «τοῦτο». Ρήμα: δοκοῦσιν (οριστική ενεστώτα, γ΄ πληθ., ενεργητική φωνή, προσωπική σύνταξη). Υποκείμενο: «οἱ πένητες καί ὁ δῆμος». «Δικαίως»: επίρρημα, τροπικός προσδιορισμός· «αὐτόθι»: επίρρημα, τοπικός προσδιορισμός· «διά τόδε»: εμπρόθετος προσδιορισμός της αιτίας («τόδε» είναι προληπτική δεικτική αντωνυμία, που επεξηγείται από την επόμενη δευτερεύουσα). Απαρέμφατο «ἔχειν» (ενεστώτα): ειδικό απαρέμφατο ως αντικείμενο στο «δοκοῦσιν» (προσωπική σύνταξη του «δοκῶ + απαρέμφατο»: «φαίνεται ότι έχουν»). Ανήκει στην ειδική πρόταση και έχει υποκείμενο το υποκείμενο του «δοκοῦσιν», γι᾽ αυτό δεν εκφέρεται ξεχωριστά. «Πλέον»: αντικείμενο του «ἔχειν» (ουδέτερο συγκριτικού βαθμού ως ουσιαστικοποιημένο επίθετο), και «τῶν γενναίων καί τῶν πλουσίων»: γενική συγκριτική (β΄ όρος σύγκρισης) στο «πλέον», με το «καί» να συνδέει τα δύο ομοιόπτωτα μέλη.
Δευτερεύουσα επιρρηματική αιτιολογική πρόταση
Εισάγεται με το «ὅτι» και λειτουργεί ως επεξήγηση στο «τόδε», δηλαδή ως ρηματικός προσδιορισμός της αιτίας στο «δοκοῦσιν». Ρήμα: ἐστιν (οριστική ενεστώτα, γ΄ ενικού). Υποκείμενο: «ὁ δῆμος». «ὁ ἐλαύνων» (ενεστώτα, ονομαστική ενικού αρσενικού): ουσιαστικοποιημένη μετοχή (με άρθρο), κατηγορούμενο στο «ὁ δῆμος». Ανήκει στην αιτιολογική πρόταση και έχει ως αντικείμενο το «τάς ναῦς». «ὁ περιτιθείς» (ενεστώτα, ονομαστική ενικού αρσενικού): ουσιαστικοποιημένη μετοχή, δεύτερο κατηγορούμενο στο «ὁ δῆμος», που συνδέεται με το προηγούμενο με το «καί». Ανήκει επίσης στην αιτιολογική πρόταση, με αντικείμενο το «τήν δύναμιν» και έμμεσο αντικείμενο (δοτική προσωπική) το «τῇ πόλει». «Οἱ κυβερνῆται … οἱ ναυπηγοί»: ονομαστικές που συνδέονται με το «καί» (πολυσύνδετο) και λειτουργούν ως παράθεση-επεξήγηση στο «ὁ δῆμος», δηλαδή προσδιορίζουν ποιοι απαρτίζουν τον δήμο. Ανήκουν στην ίδια αιτιολογική πρόταση.
Κύρια πρόταση
Ρήμα: εἰσιν (οριστική ενεστώτα, γ΄ πληθ.). Υποκείμενο: «οὗτοι» (δεικτική αντωνυμία, που ανακεφαλαιώνει τα πρόσωπα που προηγήθηκαν). Η πρόταση είναι ανεξάρτητη και συνδέεται με την προηγούμενη ασύνδετα (μετά την παρένθετη παύλα), επεξηγώντας την. «οἱ περιτιθέντες» (ενεστώτα, ονομαστική πληθυντικού αρσενικού): ουσιαστικοποιημένη μετοχή, κατηγορούμενο στο «οὗτοι». Ανήκει στην κύρια πρόταση, με αντικείμενο το «τήν δύναμιν» και έμμεσο αντικείμενο (δοτική προσωπική) το «τῇ πόλει». «Πολύ»: ποσοτικός προσδιορισμός στο «μᾶλλον»· «μᾶλλον»: επίρρημα στον συγκριτικό βαθμό, που προσδιορίζει τη μετοχή «περιτιθέντες». «Ἤ οἱ ὁπλῖται καί οἱ γενναῖοι καί οἱ χρηστοί»: β΄ όρος σύγκρισης, ομοιόπτωτος με το «οὗτοι» (ονομαστική), δηλαδή υποκείμενο της ελλειπτικής πρότασης «ἤ οἱ ὁπλῖται … (εἰσιν οἱ περιτιθέντες τήν δύναμιν τῇ πόλει)».
Δευτερεύουσα επιρρηματική αιτιολογική πρόταση
Εισάγεται με τον αιτιολογικό σύνδεσμο «ἐπειδή» και είναι ρηματικός προσδιορισμός της αιτίας στο «δοκεῖ». Το «οὖν» είναι συμπερασματικός σύνδεσμος. Ρήμα: ἔχει (οριστική ενεστώτα, γ΄ ενικού, ενεργητική φωνή). Υποκείμενο: «ταῦτα» (ουδέτερο πληθυντικού, με ρήμα σε ενικό, «αττική σύνταξη»). «Οὕτως»: επίρρημα, που μαζί με το «ἔχει» εκφράζει κατάσταση («έτσι έχουν τα πράγματα»), τροπικός προσδιορισμός στο «ἔχει».
Κύρια πρόταση
Ρήμα: δοκεῖ (οριστική ενεστώτα, γ΄ ενικού, ενεργητική φωνή, απρόσωπη σύνταξη: «φαίνεται»). Υποκείμενο: το απαρέμφατο «εἶναι» (ειδικό απαρέμφατο ως υποκείμενο του απρόσωπου «δοκεῖ»). Απαρέμφατο «εἶναι» (ενεστώτα). Έχει ως κατηγορούμενο το «δίκαιον» (ουδέτερο ως κατηγορούμενο στο υποκείμενο του «εἶναι») και ως υποκείμενο τα δύο απαρέμφατα που ακολουθούν, «μετεῖναι» και «ἐξεῖναι», συνδεδεμένα με το «καί».


