Ισοκράτης, Ἀρεοπαγιτικός, 74-75 [Κείμενο αυτενέργειας]
Στον πολιτικό του αυτό
λόγο ο Ισοκράτης προσπαθεί να πείσει τους συμπολίτες του να επαναφέρουν το
πολίτευμα της πόλης στη μορφή που αυτό είχε κατά τα χρόνια του Σόλωνα και του
Κλεισθένη (επιστρέφοντας στον Άρειο Πάγο αρμοδιότητες που του είχαν αφαιρεθεί)
και ανάγει την ανδρεία των προγόνων του στην ίδια τη φύση τους.
Καί τοῦτον εἴρηκα τόν λόγον οὐ νῦν πρῶτον, ἀλλά πολλάκις ἤδη καί πρός πολλούς. Ἐπίσταμαι
γάρ ἐν μέν τοῖς ἄλλοις τόποις φύσεις ἐγγιγνομένας
καρπῶν καί δένδρων καί ζῴων ἰδίας ἐν ἑκάστοις καί πολύ τῶν ἄλλων διαφερούσας, τήν
δ’ ἡμετέραν χώραν ἄνδρας φέρειν καί τρέφειν δυναμένην οὐ μόνον πρός τάς τέχνας καί τάς πράξεις καί τούς λόγους εὐφυεστάτους, ἀλλά καί πρός ἀνδρίαν καί πρός ἀρετήν
πολύ διαφέροντας. Τεκμαίρεσθαι δέ δίκαιόν ἐστιν
τοῖς τε παλαιοῖς ἀγῶσιν, οὕς ἐποιήσαντο πρός Ἀμαζόνας καί Θρᾷκας καί Πελοποννησίους
ἅπαντας, καί τοῖς κινδύνοις τοῖς περί τά Περσικά
γενομένοις, ἐν οἷς καί μόνοι καί μετά Πελοποννησίων, καί πεζομαχοῦντες καί ναυμαχοῦντες,
νικήσαντες τούς βαρβάρους ἀριστείων ἠξιώθησαν· ὧν οὐδέν ἄν ἔπραξαν, εἰ μή πολύ τήν φύσιν
διήνεγκαν.
Μετάφραση
Αυτόν τον λόγο δεν τον έχω πει τώρα για
πρώτη φορά, αλλά πολλές φορές ήδη και σε πολλούς. Γνωρίζω, λοιπόν, ότι στους
άλλους τόπους οι καρποί, τα δέντρα και τα ζώα που φυτρώνουν και γεννιούνται
έχουν σε καθέναν δικά τους χαρακτηριστικά και διαφέρουν πολύ από τα άλλα, ενώ η
δική μας χώρα μπορεί να γεννά και να θρέφει άνδρες που όχι μόνο είναι οι πιο
προικισμένοι ως προς τις τέχνες, τις πράξεις και τον λόγο, αλλά και ξεχωρίζουν
πολύ ως προς την ανδρεία και την αρετή. Είναι δίκαιο να το συμπεράνουμε αυτό από
τους παλιούς πολέμους που έκαναν εναντίον των Αμαζόνων, των Θρακών και όλων των
Πελοποννησίων, και από τους κινδύνους που συνέβησαν στα χρόνια των Περσικών
πολέμων, στους οποίους, και μόνοι και μαζί με τους Πελοποννησίους, και
πολεμώντας στη στεριά και στη θάλασσα, νίκησαν τους βαρβάρους και αξιώθηκαν
βραβείων ανδρείας· τίποτε από αυτά δεν θα το είχαν πετύχει, αν δεν υπερείχαν
κατά πολύ στη φύση τους.
Ενδεικτικές
Δραστηριότητες
1. Ποια είναι η
κεντρική θέση του συγγραφέα; Βρείτε δύο σημεία του κειμένου στα οποία τη
διατυπώνει. Με ποια έκφραση εισάγεται το επιχείρημα που τη στηρίζει;
Απάντηση: Κεντρική θέση του Ισοκράτη είναι ότι η αθηναϊκή γη, σε
αντίθεση με άλλους τόπους, γεννά και τρέφει ανθρώπους που υπερέχουν από τη φύση
τους, όχι μόνο στις τέχνες, στις πράξεις και στον λόγο, αλλά και στην ανδρεία
και στην αρετή. Η θέση διατυπώνεται σε δύο σημεία: α) «τήν δ’ ἡ
μετέραν χώραν ἄ
νδρας φέρειν καί τρέφειν δυναμένην ... ἀ
λλά καί πρός ἀ
νδρίαν καί πρός ἀ
ρετήν πολύ διαφέροντας» και β) στο τέλος
της περιόδου, «ὧ
ν οὐ
δέν ἄ
ν
ἔ
πραξαν, εἰ
μή πολύ τήν φύσιν διήνεγκαν», όπου η
ανδρεία των προγόνων αποδίδεται ρητά στη φύση τους. Το επιχείρημα που στηρίζει
τη θέση εισάγεται με την έκφραση «Τεκμαίρεσθαι δέ δίκαιόν ἐ
στιν», δηλαδή με τα ιστορικά τεκμήρια (οι
παλιοί αγώνες και οι Περσικοί πόλεμοι) που αποδεικνύουν την ανωτερότητα των
Αθηναίων.
2. Εναντίον ποιων
και με ποιους τρόπους πολέμησαν οι Αθηναίοι στο παρελθόν; Να εντοπίσετε τους
προσδιορισμούς με τους οποίους δηλώνονται οι επιρρηματικές αυτές σχέσεις.
Απάντηση: Οι Αθηναίοι πολέμησαν στο παρελθόν εναντίον των Αμαζόνων, των
Θρακών και όλων των Πελοποννησίων (παλιοί αγώνες) και εναντίον των βαρβάρων,
δηλαδή των Περσών, στους Περσικούς πολέμους. Στους Περσικούς πολέμους πολέμησαν
άλλοτε μόνοι και άλλοτε μαζί με τους Πελοποννησίους, και τόσο στη στεριά όσο
και στη θάλασσα. Οι προσδιορισμοί είναι οι εξής: «πρός Ἀ
μαζόνας καί Θρᾷ
κας καί Πελοποννησίους ἅ
παντας»: εμπρόθετος προσδιορισμός που
δηλώνει τον αντίπαλο (εναντίωση, εχθρική σχέση)· «τοῖ
ς κινδύνοις τοῖ
ς περί τά Περσικά γενομένοις»: εμπρόθετος
που προσδιορίζει τους κινδύνους ως προς τα Περσικά· «μόνοι»: κατηγορηματικός
προσδιορισμός στο υποκείμενο, που δηλώνει ότι πολέμησαν χωρίς συμμάχους· «μετά
Πελοποννησίων»: εμπρόθετος προσδιορισμός της συνοδείας (συμμετοχής)· «πεζομαχοῦ
ντες καί ναυμαχοῦ
ντες»: τροπικές μετοχές που δηλώνουν τον
τρόπο (στεριά και θάλασσα) με τον οποίο πολέμησαν· «νικήσαντες τούς βαρβάρους»:
χρονική-αιτιολογική μετοχή (αφού νίκησαν, αξιώθηκαν βραβείων ανδρείας).
3. Να εντοπίσετε τον
υποθετικό λόγο του κειμένου. Ποια μορφή θα είχε, αν ο ρήτορας ήθελε να
παρουσιάσει την υπόθεση ως μια σκέψη του που έχει ακόμη πιθανότητες να συμβεί;
Απάντηση: Ο υποθετικός λόγος του κειμένου είναι ο «ὧ
ν οὐ
δέν
ἄ
ν ἔ
πραξαν, εἰ
μή πολύ τήν φύσιν διήνεγκαν». Πρόκειται για υποθετικό λόγο
που δηλώνει το αντίθετο του πραγματικού στο παρελθόν (ανεκπλήρωτο): πρότασις με
«εἰ
» + αόριστο της οριστικής
(διήνεγκαν), απόδοσις με «ἄ
ν»
+ αόριστο της οριστικής (ἔ
πραξαν).
Ο ρήτορας δηλαδή θεωρεί βέβαιο ότι οι πρόγονοι υπερείχαν και ότι κατόρθωσαν τα
έργα τους. Αν ήθελε να παρουσιάσει την υπόθεση ως σκέψη με πιθανότητα να
πραγματωθεί στο μέλλον (προσδοκώμενο), θα χρησιμοποιούσε «ἐ
άν» + υποτακτική στην πρότασιν και οριστική
μέλλοντα (ή προστακτική) στην απόδοσιν, π.χ. «οὐ
δέν πράξουσιν, ἐ
άν
μή πολύ τήν φύσιν διενέγκωσιν» (δεν θα πετύχουν τίποτε, αν δεν υπερέχουν πολύ
στη φύση τους).
Συντακτική ανάλυση
Καί τοῦτον εἴρηκα τόν λόγον οὐ
νῦν πρῶτον, ἀλλά πολλάκις ἤδη
καί πρός πολλούς: κύρια
πρόταση, κρίσεως, κύριο ρήμα το «εἴ
ρηκα»
(υποκείμενο: «ἐ
γώ»,
εννοούμενο).
– τόν λόγον: αντικείμενο στο «εἴ
ρηκα»· τοῦ
τον: επιθετικός προσδιορισμός στο «λόγον»· καί: επιρρηματικό
(δηλώνει ότι ο λόγος αυτός έχει λεχθεί και άλλοτε).
– οὐ
νῦ
ν πρῶ
τον: επιρρηματικοί προσδιορισμοί του χρόνου
στο «εἴ
ρηκα» («νῦ
ν»: χρόνου, «πρῶ
τον»: χρόνου/τάξης)· ἀ
λλά πολλάκις ἤ
δη: επιρρηματικοί προσδιορισμοί του χρόνου
(επανάληψη), συνδεδεμένοι αντιθετικά με το «ἀ
λλά».
– οὐ
:
αρνητικό μόριο, που αρνείται τον επιρρηματικό προσδιορισμό «νῦ
ν πρῶ
τον»
(όχι τώρα για πρώτη φορά)· ἤ
δη:
επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου στο «εἴ
ρηκα», που ενισχύει το «πολλάκις»· το δεύτερο καί:
συμπλεκτικός σύνδεσμος, που συνδέει τον επιρρηματικό προσδιορισμό «πολλάκις ἤ
δη» με τον εμπρόθετο «πρός πολλούς».
– πρός πολλούς: εμπρόθετος προσδιορισμός
(έμμεσο αντικείμενο) στο «εἴ
ρηκα»,
δηλώνει τον αποδέκτη.
Ἐπίσταμαι γάρ φύσεις ἐγγιγνομένας καρπῶν καί δένδρων καί ζῴων ἰδίας ἐν
ἑκάστοις καί πολύ τῶν ἄλλων διαφερούσας τήν δ’ ἡμετέραν χώραν ἄνδρας
φέρειν καί τρέφειν δυναμένην οὐ
μόνον πρός τάς τέχνας καί τάς πράξεις καί τούς λόγους εὐφυεστάτους, ἀλλά καί πρός ἀνδρίαν καί πρός ἀρετήν πολύ διαφέροντας
κύρια πρόταση, κρίσεως, αιτιολογική ως προς
την προηγούμενη (το «γάρ» είναι αιτιολογικός σύνδεσμος)· υποκείμενο: «ἐ
γώ» (εννοούμενο).
–αντικείμενο του «Ἐ
πίσταμαι» είναι το «φύσεις», με δύο
κατηγορηματικές μετοχές («ἐ
γγιγνομένας»
και «διαφερούσας», συνδεδεμένες με το «καί»), γιατί το ρήμα της γνώσης
συντάσσεται με κατηγορηματική μετοχή.
– καρπῶ
ν καί δένδρων καί ζῴ
ων:
γενική κτητική (ή γενική της αναφοράς) στο «φύσεις»· ἰ
δίας: κατηγορηματικός προσδιορισμός στο
«φύσεις»· ἐ
ν μέν τοῖ
ς ἄ
λλοις
τόποις: εμπρόθετος προσδιορισμός του τόπου στο «ἐ
γγιγνομένας» (το «μέν» δηλώνει αντίθεση προς το «δέ» που
ακολουθεί)· ἐ
ν ἑ
κάστοις: εμπρόθετος προσδιορισμός του
τόπου, επεξήγηση ότι οι φύσεις είναι διαφορετικές σε κάθε τόπο.
– τοῖ
ς
ἄ
λλοις τόποις: το «ἄ
λλοις» είναι επιθετικός προσδιορισμός στο
«τόποις»· τα «καί» στο «καρπῶ
ν
καί δένδρων καί ζῴ
ων» είναι
συμπλεκτικοί σύνδεσμοι που συνδέουν τις τρεις γενικές.
– πολύ: επιρρηματικός προσδιορισμός του
ποσού στο «διαφερούσας»· τῶ
ν ἄ
λλων: γενική συγκριτική στο «διαφερούσας».
–δεύτερο αντικείμενο του «Ἐ
πίσταμαι», το «χώραν» (ἡ
μετέραν: επιθετικός προσδιορισμός), με
κατηγορηματική μετοχή «δυναμένην»· το «δέ» είναι αντιθετικό προς το «μέν». Το
«φέρειν καί τρέφειν» είναι τελικά απαρέμφατα ως αντικείμενα στο «δυναμένην» και
το «ἄ
νδρας» είναι αντικείμενό
τους.
–τα «εὐ
φυεστάτους» και «διαφέροντας» είναι κατηγορηματικοί
προσδιορισμοί (επιθετική/κατηγορηματική μετοχή για το δεύτερο) στο «ἄ
νδρας», συνδεδεμένοι με το «οὐ
μόνον ... ἀ
λλά καί»· οι εμπρόθετοι «πρός τάς τέχνας ... λόγους» και «πρός
ἀ
νδρίαν ... ἀ
ρετήν» είναι προσδιορισμοί της αναφοράς·
πολύ: επιρρηματικός προσδιορισμός του ποσού στο «διαφέροντας».
Τεκμαίρεσθαι δέ δίκαιόν ἐστιν: κύρια πρόταση, κρίσεως, με το «δέ» μεταβατικό· «ἐ
στιν»: ρήμα (απρόσωπη σύνταξη), «δίκαιον»:
κατηγορούμενο, «Τεκμαίρεσθαι»: υποκειμενικό απαρέμφατο (υποκείμενο του «ἐ
στιν»).
– τοῖς τε παλαιοῖς ἀγῶσιν: δοτική του μέσου (από ποια στοιχεία
κρίνει) στο «Τεκμαίρεσθαι»· παλαιοῖ
ς:
επιθετικός προσδιορισμός· το «τε» συνδέεται με το «καί» που ακολουθεί.
οὕς ἐποιήσαντο
πρός Ἀμαζόνας καί Θρᾷκας καί Πελοποννησίους ἅπαντας καί τοῖς κινδύνοις τοῖς περί τά Περσικά γενομένοις: δευτερεύουσα αναφορική (επιθετική)
πρόταση στο «ἀ
γῶ
σιν»· εισάγεται με την αναφορική αντωνυμία
«οὕ
ς» (αντικείμενο στο «ἐ
ποιήσαντο»)· υποκείμενο: «οἱ
Ἀ
θηναῖ
οι» (εννοούμενο)· «πρός Ἀ
μαζόνας ... ἅ
παντας»: εμπρόθετος προσδιορισμός της εχθρικής σχέσης
(εναντίωση)· «ἅ
παντας»:
επιθετικός προσδιορισμός στο «Πελοποννησίους».
–τοῖ
ς κινδύνοις, δεύτερη δοτική του μέσου στο
«Τεκμαίρεσθαι»· «γενομένοις»: επιθετική μετοχή (επιθετικός προσδιορισμός στο
«κινδύνοις»)· «περί τά Περσικά»: εμπρόθετος προσδιορισμός στο «γενομένοις».
ἐν οἷς καί μόνοι καί μετά Πελοποννησίων, καί πεζομαχοῦντες καί ναυμαχοῦντες, νικήσαντες τούς βαρβάρους ἀριστείων ἠξιώθησαν: δευτερεύουσα αναφορική (επιθετική) πρόταση στο «κινδύνοις»·
ρήμα «ἠξιώθησαν», υποκείμενο:
«οἱ Ἀθηναῖοι»
(εννοούμενο)· «ἐν οἷς»: εμπρόθετος προσδιορισμός του
χρόνου/περίστασης στο «ἠξιώθησαν».
– μόνοι: κατηγορηματικός προσδιορισμός στο
υποκείμενο· μετά Πελοποννησίων: εμπρόθετος προσδιορισμός της συνοδείας·
πεζομαχοῦντες καί ναυμαχοῦντες: τροπικές μετοχές (δηλώνουν τον
τρόπο)· νικήσαντες: χρονική μετοχή (προτερόχρονη), με αντικείμενο το «τούς
βαρβάρους»· ἀριστείων: γενική
αντικειμενική, αντικείμενο στο «ἠξιώθησαν»
(το «ἀξιοῦμαι» συντάσσεται με γενική).
– καί ... καί (στο «καί μόνοι καί μετά
Πελοποννησίων» και στο «καί πεζομαχοῦντες
καί ναυμαχοῦντες»):
συμπλεκτικοί σύνδεσμοι σε συνδυασμό (και ... και), που συνδέουν ισοδύναμους
όρους· οι δύο εμπρόθετοι/κατηγορηματικοί όροι «μόνοι» και «μετά Πελοποννησίων»
εκφέρονται διαφορετικά αλλά έχουν την ίδια συντακτική λειτουργία (προσδιορισμοί
του τρόπου/της συνοδείας στο υποκείμενο).
ὧν οὐδέν ἄν
ἔπραξαν: κύρια πρόταση (απόδοση υποθετικού λόγου),
εισάγεται με αναφορική σύνδεση («ὧν»
= τούτων)· ρήμα «ἔπραξαν»
(υποκείμενο: «οἱ Ἀθηναῖοι»),
με το «ἄν» που δηλώνει το
ανεκπλήρωτο· «οὐδέν»:
αντικείμενο· «ὧν»: γενική
διαιρετική στο «οὐδέν».
εἰ μή πολύ τήν φύσιν διήνεγκαν: δευτερεύουσα επιρρηματική υποθετική πρόταση (πρότασις
υποθετικού λόγου του ανεκπλήρωτου στο παρελθόν), εισάγεται με το «εἰ» και προσδιορίζει το «ἔπραξαν»· ρήμα «διήνεγκαν» (υποκείμενο: «οἱ Ἀθηναῖοι»)· «πολύ»: επιρρηματικός προσδιορισμός
του ποσού· «τήν φύσιν»: αιτιατική της αναφοράς (επιρρηματικός προσδιορισμός).
– μή: αρνητικό μόριο, που αρνείται το ρήμα
«διήνεγκαν» (το «εἰ μή» = αν
δεν)· το «ἄν» της απόδοσης
είναι δυνητικό μόριο, που δείχνει ότι η πράξη δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ σε
σχέση με την υπόθεση.