Σημειώσεις του Κωνσταντίνου Μάντη

Αρχαία Γ΄ Λυκείου: Πλάτων, Λάχης 190b-d [Κείμενο αυτενέργειας]

Κωνσταντίνος Μάντης | Best Blogger Tips
 
Leonid Afremov Studio

Αρχαία Γ΄ Λυκείου: Πλάτων, Λάχης 190b-d [Κείμενο αυτενέργειας]
 
Πλάτων, Λάχης 190b-d
Αφορμή του διαλόγου του Πλάτωνα Λάχης είναι η πρόσκληση που απηύθυναν δύο γονείς, ο Λυσίμαχος και ο Μελησίας, στους διάσημους Αθηναίους Νικία και Λάχη να παρακολουθήσουν μαζί μια επίδειξη οπλομαχίας και να τους συμβουλευτούν αν τέτοια θεάματα είναι χρήσιμα για την αγωγή των νεαρών γιων τους. Στη συζήτηση καλείται να συμμετάσχει και ο Σωκράτης που έχει επιστρέψει από τη μάχη του Δηλίου, όπου διακρίθηκε για την ανδρεία του.
 
Σωκράτης: Oὐκοῦν, ὦ Λάχης, καί νῦν ἡμᾶς τώδε παρακαλεῖτον εἰς συμβουλήν, τίν’ ἄν τρόπον τοῖς ὑέσιν αὐτῶν ἀρετή παραγενομένη ταῖς ψυχαῖς ἀμείνους ποιήσειε;
Λάχης: Πάνυ γε.
Σωκρ.: Ἆρ’ οὖν ἡμῖν τοῦτό γ’ ὑπάρχειν δεῖ, τό εἰδέναι ὅτι ποτ’ ἔστιν ἀρετή; εἰ γάρ που μηδ’ ἀρετήν εἰδεῖμεν τό παράπαν ὅτι ποτε τυγχάνει ὄν, τίν’ ἄν τρόπον τούτου σύμβουλοι γενοίμεθ’ ἄν ὁτῳοῦν, ὅπως ἄν αὐτό κάλλιστα κτήσαιτο;
Λάχης: Οὐδένα, ἔμοιγε δοκεῖ, ὦ Σώκρατες.
Σωκρ.: Φαμέν ἄρα, ὦ Λάχης, εἰδέναι αὐτό ὅτι ἔστιν.
Λάχης: Φαμέν μέντοι.
Σωκρ.: Οὐκοῦν ὅ γε ἴσμεν, κἄν εἴποιμεν δήπου τί ἐστιν.
Λάχης: Πῶς γάρ οὔ;
Σωκρ.: Μή τοίνυν, ὦ ἄριστε, περί ὅλης ἀρετῆς εὐθέως σκοπώμεθα –πλέον γάρ ἴσως ἔργον– ἀλλά μέρους τινός πέρι πρῶτον ἴδωμεν εἰ ἱκανῶς ἔχομεν πρός τό εἰδέναι: καί ἡμῖν, ὡς τό εἰκός, ῥᾴων ἡ σκέψις ἔσται.
Λάχης: Ἀλλ’ οὕτω ποιῶμεν, ὦ Σώκρατες, ὡς σύ βούλει.
 
Λεξιλόγιο
τώδε παρακαλεῖτον = (δυικός αριθμός) οἵδε παρακαλοῦσι
 
Μετάφραση
Σωκράτης: Λοιπόν, Λάχη, και τώρα αυτοί οι δύο μάς καλούν να τους συμβουλεύσουμε με ποιον τρόπο η αρετή, όταν προστεθεί στις ψυχές των γιων τους, θα τους κάνει καλύτερους;
Λάχης: Βεβαίως.
Σωκρ.: Άραγε λοιπόν πρέπει να έχουμε αυτό πρώτα, να γνωρίζουμε τι είναι η αρετή; Διότι, αν δεν ξέρουμε καθόλου τι ακριβώς είναι η αρετή, με ποιον τρόπο θα μπορούσαμε να γίνουμε σύμβουλοι σε κανέναν για το πώς θα την αποκτούσε με τον καλύτερο τρόπο;
Λάχης: Με κανέναν τρόπο, κατά τη γνώμη μου, Σωκράτη.
Σωκρ.: Λέμε λοιπόν, Λάχη, ότι γνωρίζουμε τι είναι αυτή.
Λάχης: Το λέμε βέβαια.
Σωκρ.: Άρα, αυτό που γνωρίζουμε, θα μπορούσαμε βεβαίως και να πούμε τι είναι.
Λάχης: Πώς όχι;
Σωκρ.: Ας μην εξετάσουμε, λοιπόν, άριστε φίλε, αμέσως ολόκληρη την αρετή — γιατί ίσως αυτό είναι μεγαλύτερο έργο — αλλά ας δούμε πρώτα ένα μέρος της, αν έχουμε αρκετή γνώση γι’ αυτό· και έτσι, όπως είναι φυσικό, η εξέταση θα είναι ευκολότερη για μας.
Λάχης: Ας κάνουμε έτσι, Σωκράτη, όπως θέλεις εσύ.
 
 
Ενδεικτικές Δραστηριότητες
1. Γιατί, σύμφωνα με το κείμενο, ο Σωκράτης θεωρεί δύσκολο να συμβουλεύσει τους νέους σχετικά με την αρετή;
Απάντηση: Ο Σωκράτης θεωρεί δύσκολο να συμβουλεύσουν τους νέους, επειδή για να συμβουλέψει κανείς με ποιον τρόπο η αρετή, όταν προστεθεί στην ψυχή, κάνει τους νέους καλύτερους, πρέπει πρώτα να γνωρίζει τι είναι η αρετή. Αν δεν γνωρίζουν καθόλου τι ακριβώς είναι, δεν μπορούν να γίνουν σύμβουλοι για το πώς θα την αποκτήσουν με τον καλύτερο τρόπο. Γι’ αυτό ο Σωκράτης θέτει ως προϋπόθεση τον ορισμό της αρετής και προτείνει να εξετάσουν πρώτα ένα μέρος της, καθώς η εξέταση ολόκληρης της αρετής είναι δυσκολότερο έργο.
 
2. Οὐδένα, ἔμοιγε δοκεῖ, ὦ Σώκρατες: Να συμπληρώσετε την ελλειπτική πρόταση.
Απάντηση: Η πρόταση συμπληρώνεται ως εξής: «Οὐδένα (τρόπον σύμβουλοι γενοίμεθα ἄν), ἔμοιγε δοκεῖ, ὦ Σώκρατες». Η ελλειπτική απάντηση του Λάχη παραπέμπει στην ερώτηση του Σωκράτη («τίν’ ἄν τρόπον τούτου σύμβουλοι γενοίμεθ’ ἄν ὁτῳοῦν;»). Το «οὐδένα» είναι επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου (αιτιατική), δηλαδή «με κανέναν τρόπο».
 
3. Αφού εντοπίσετε τις πλάγιες ερωτηματικές προτάσεις του κειμένου, να τις χαρακτηρίσετε, να δικαιολογήσετε τη συντακτική τους θέση μέσα στην πρόταση και να τις μετατρέψετε σε ευθύ λόγο.
Απάντηση: Οι πλάγιες ερωτηματικές προτάσεις του κειμένου είναι οι εξής:
α) «τίν’ ἄν τρόπον τοῖς ὑέσιν αὐτῶν ἀρετή παραγενομένη ταῖς ψυχαῖς ἀμείνους ποιήσειε»: πλάγια ερωτηματική πρόταση μερικής αγνοίας (εισάγεται με το «τίνα τρόπον»), με ευκτική δυνητική (ποιήσειε ἄν). Λειτουργεί ως αντικείμενο στο «παρακαλεῖτον εἰς συμβουλήν» (= παρακαλούν να συμβουλευθούν). Ευθύς λόγος: «Τίνα τρόπον ἡ ἀρετή, παραγενομένη ταῖς ψυχαῖς, ἀμείνους ποιήσειεν ἄν τούς ὑεῖς;»
β) «ὅτι ποτ’ ἔστιν ἀρετή»: πλάγια ερωτηματική μερικής αγνοίας, εισάγεται με το αόριστο αναφορικό «ὅτι» (= ὅ τι) και το «ποτέ». Είναι αντικείμενο στο απαρέμφατο «εἰδέναι». Ευθύς λόγος: «Τί ποτ’ ἐστιν ἀρετή;»
γ) «ὅτι ποτε τυγχάνει ὄν»: πλάγια ερωτηματική μερικής αγνοίας, αντικείμενο στο «εἰδεῖμεν». Ευθύς λόγος: «Τί ποτε τυγχάνει ὄν (ἡ ἀρετή);»
δ) «τί ἐστιν»: πλάγια ερωτηματική μερικής αγνοίας, αντικείμενο στο «εἴποιμεν». Ευθύς λόγος: «Τί ἐστιν;»
ε) «εἰ ἱκανῶς ἔχομεν πρός τό εἰδέναι»: πλάγια ερωτηματική ολικής αγνοίας (εισάγεται με το «εἰ»), αντικείμενο στο «ἴδωμεν». Ευθύς λόγος: «Ἆρα ἱκανῶς ἔχομεν πρός τό εἰδέναι;»
στ) «ὅτι ἔστιν»: πλάγια ερωτηματική μερικής αγνοίας, αντικείμενο στο «εἰδέναι» (προηγείται το προληπτικό αντικείμενο «αὐτό»). Ευθύς λόγος: «Τί ἐστιν αὐτό;»
Σημείωση: η πρόταση «ὅπως ἄν αὐτό κάλλιστα κτήσαιτο» δεν είναι πλάγια ερωτηματική αλλά τελική.
4. τό εἰδέναι: Ποια είναι η συντακτική λειτουργία του έναρθρου απαρεμφάτου μέσα στην πρόταση; Γιατί πιστεύετε ότι ο συγγραφέας επιλέγει αυτήν την εκφορά αντί ενός ουσιαστικού; Με ποιο ουσιαστικό θεωρείτε ότι θα μπορούσε να αντικατασταθεί, ώστε να μην αλλοιωθεί το νόημα του κειμένου;
 
Απάντηση: Το έναρθρο απαρέμφατο «τό εἰδέναι» έχει συντακτική λειτουργία επεξήγησης στο δεικτικό «τοῦτο», το οποίο είναι υποκείμενο του απαρεμφάτου «ὑπάρχειν» (ἡμῖν τοῦτο ὑπάρχειν δεῖ, τὸ εἰδέναι…).
Ο συγγραφέας επιλέγει το ουσιαστικοποιημένο απαρέμφατο αντί ουσιαστικού, επειδή δίνει έμφαση στη διαδικασία και την ενέργεια της γνώσης (το να γνωρίζει κανείς), διατηρεί τη ρηματική του δύναμη (μπορεί να συνοδεύεται από αντικείμενο, εδώ την πλάγια ερώτηση «ὅτι ποτ’ ἔστιν ἀρετή») και αποδίδει με λιτότητα τη φιλοσοφική έννοια.
Θα μπορούσε να αντικατασταθεί από το ουσιαστικό «ἡ γνῶσις» (ή «ἡ ἐπιστήμη»), χωρίς να αλλοιωθεί το νόημα: «τοῦτο ὑπάρχειν δεῖ, τήν γνῶσιν τῆς ἀρετῆς».
 
Συντακτική ανάλυση
 
Σωκράτης: Oὐκοῦν, ὦ Λάχης, καί νῦν ἡμᾶς τώδε παρακαλεῖτον εἰς συμβουλήν
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα (δυικός αριθμός).
παρακαλεῖτον: Ρήμα (δυικός αριθμός). τώδε: Υποκείμενο ρήματος (δυικός αριθμός, = οἵδε οἱ δύο). ἡμᾶς: Αντικείμενο ρήματος. εἰς συμβουλήν: Εμπρόθετος προσδιορισμός του σκοπού. ὦ Λάχης: Κλητική προσφώνηση (το ὦ είναι επιφώνημα). νῦν: Επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου. καί: Επιρρηματικό καί, που δηλώνει έμφαση («ακόμη και τώρα»). Oὐκοῦν: Συμπερασματικός σύνδεσμος, που συνδέει την πρόταση με τα προηγούμενα (δεν έχει συντακτικό ρόλο).
 
τίν’ ἄν τρόπον τοῖς ὑέσιν αὐτῶν ἀρετή παραγενομένη ταῖς ψυχαῖς ἀμείνους ποιήσειε
Δευτερεύουσα πλάγια ερωτηματική πρόταση μερικής άγνοιας, που εκφέρεται με δυνητική ευκτική (δηλώνει το πιθανό). Λειτουργεί ως αντικείμενο στο «παρακαλεῖτον εἰς συμβουλήν» (= παρακαλοῦσι συμβουλεῦσαι).
ποιήσειε ἄν: Ρήμα (δυνητική ευκτική αορίστου). ἀρετή: Υποκείμενο ρήματος. (αὐτούς): Αντικείμενο ρήματος (εννοείται). ἀμείνους: Κατηγορούμενο στο αντικείμενο. τίνα τρόπον: Επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου (η αιτιατική τρόπον), με το τίνα επιθετικό προσδιορισμό στο τρόπον. παραγενομένη: Χρονική-υποθετική μετοχή (= ὅταν παραγένηται), συνημμένη στο υποκείμενο ἀρετή. τοῖς ὑέσιν: Δοτική προσωπική (έμμεσο αντικείμενο) στη μετοχή παραγενομένη. αὐτῶν: Γενική κτητική στο ὑέσιν. ταῖς ψυχαῖς: Επιρρηματικός προσδιορισμός του τόπου (δοτική χωρίς πρόθεση, μεταφορικά).
 
Λάχης: Πάνυ γε.
Κύρια πρόταση, ελλειπτική, κρίσεως (καταφατική απάντηση). Εννοείται το παρακαλεῖτον ἡμᾶς εἰς συμβουλήν.
(παρακαλεῖτον): Ρήμα (εννοείται). (τώδε): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). πάνυ: Επιρρηματικός προσδιορισμός του ποσού (βαθμού). γε: Εμφατικό μόριο.
 
Σωκρ.: Ἆρ’ οὖν ἡμῖν τοῦτό γ’ ὑπάρχειν δεῖ, τό εἰδέναι
Κύρια πρόταση, ευθεία ερώτηση ολικής άγνοιας, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα.
δεῖ: Ρήμα (απρόσωπο). ὑπάρχειν: Υποκείμενο του ρήματος δεῖ, απαρέμφατο. τοῦτο: Υποκείμενο του απαρεμφάτου σε αιτιατική, λόγω ετεροπροσωπίας. τό εἰδέναι: Επεξήγηση στο τοῦτο (ουσιαστικοποιημένο απαρέμφατο). ἡμῖν: Δοτική προσωπική κτητική στο ὑπάρχειν. Ἆρα: Ερωτηματικό μόριο, που εισάγει ευθεία ερώτηση ολικής άγνοιας. οὖν: Συμπερασματικός σύνδεσμος (δεν έχει συντακτικό ρόλο). γε: Εμφατικό μόριο.
 
ὅτι ποτ’ ἔστιν ἀρετή
Δευτερεύουσα πλάγια ερωτηματική πρόταση μερικής άγνοιας, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα. Λειτουργεί ως αντικείμενο στο απαρέμφατο εἰδέναι.
ἔστιν: Ρήμα (συνδετικό). ἀρετή: Υποκείμενο ρήματος. ὅτι: Κατηγορούμενο στο υποκείμενο (ὅτι = ὅ τι, ερωτηματικό αντωνυμικό). ποτε: Επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου, που χρησιμεύει ως ενισχυτικό της ερώτησης («άραγε»).
 
εἰ γάρ που μηδ’ ἀρετήν εἰδεῖμεν τό παράπαν
Δευτερεύουσα υποθετική πρόταση (εἰ + ευκτική), που δηλώνει το πιθανό. Αποτελεί την υπόθεση του υποθετικού λόγου, του οποίου απόδοση είναι η επόμενη κύρια πρόταση.
εἰδεῖμεν: Ρήμα (ευκτική του οἶδα). (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). ἀρετήν: Αντικείμενο ρήματος. τό παράπαν: Επιρρηματικός προσδιορισμός του ποσού («καθόλου»). μηδ(έ): Αρνητικό μόριο της υπόθεσης («ούτε καν»). που: Επιρρηματικός προσδιορισμός της επιφύλαξης («ίσως»). εἰ: Υποθετικός σύνδεσμος. γάρ: Αιτιολογικός σύνδεσμος (δεν έχει συντακτικό ρόλο).
 
ὅτι ποτε τυγχάνει ὄν
Δευτερεύουσα πλάγια ερωτηματική πρόταση μερικής άγνοιας, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα. Λειτουργεί ως αντικείμενο στο ρήμα εἰδεῖμεν.
τυγχάνει: Ρήμα. (ἡ ἀρετή): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). ὄν: Κατηγορηματική (συμπληρωματική) μετοχή στο υποκείμενο, που συμπληρώνει νοηματικά το τυγχάνει. ὅτι: Κατηγορούμενο στη μετοχή ὄν (ὅτι = ὅ τι). ποτε: Επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου, ενισχυτικό της ερώτησης.
 
τίν’ ἄν τρόπον τούτου σύμβουλοι γενοίμεθ’ ἄν ὁτῳοῦν
Κύρια πρόταση, ευθεία ερώτηση μερικής άγνοιας (ρητορική), που εκφέρεται με δυνητική ευκτική (δηλώνει το πιθανό). Λειτουργεί ως απόδοση του υποθετικού λόγου, του οποίου υπόθεση είναι η προηγούμενη πρόταση.
ἂν γενοίμεθα: Ρήμα (δυνητική ευκτική αορίστου). (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). σύμβουλοι: Κατηγορούμενο στο υποκείμενο. τούτου: Γενική αντικειμενική στο σύμβουλοι. ὁτῳοῦν: Δοτική προσωπική στο σύμβουλοι. τίνα τρόπον: Επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου. ἄν (δεύτερο): Επανάληψη του ἄν, για να δηλωθεί ξανά η δυνητικότητα (δεν έχει συντακτικό ρόλο).
 
ὅπως ἄν αὐτό κάλλιστα κτήσαιτο
Δευτερεύουσα τελική πρόταση (ὅπως ἄν + ευκτική), που προσδιορίζει το ρήμα γενοίμεθα. Εκφέρεται με ευκτική αορίστου.
κτήσαιτο: Ρήμα (ευκτική αορίστου, μέση φωνή). (ὁ ὁτῳοῦν): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). αὐτό: Αντικείμενο ρήματος (αναφέρεται στην ἀρετήν). κάλλιστα: Επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου (υπερθετικός βαθμός). ὅπως: Τελικός σύνδεσμος. ἄν: Δεν έχει συντακτικό ρόλο (ενισχύει την τελικότητα).
 
Λάχης: Οὐδένα (τρόπον σύμβουλοι γενοίμεθα ἄν)
Κύρια πρόταση, ελλειπτική, κρίσεως (αρνητική απάντηση), που εκφέρεται με δυνητική ευκτική. Εννοούνται το ἂν γενοίμεθα και το σύμβουλοι.
(ἂν γενοίμεθα): Ρήμα (εννοείται, δυνητική ευκτική αορίστου). (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). (σύμβουλοι): Κατηγορούμενο στο υποκείμενο (εννοείται). Οὐδένα (τρόπον): Επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου («με κανέναν τρόπο»), σε αιτιατική.
 
ἔμοιγε δοκεῖ, ὦ Σώκρατες
Κύρια πρόταση, παρενθετική, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα.
δοκεῖ: Ρήμα. (τοῦτο): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται, το περιεχόμενο της προηγούμενης πρότασης). ἔμοιγε: Δοτική προσωπική στο δοκεῖ. γε: Εμφατικό μόριο. ὦ Σώκρατες: Κλητική προσφώνηση (το ὦ είναι επιφώνημα).
 
Σωκρ.: Φαμέν ἄρα, ὦ Λάχης
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα.
Φαμέν: Ρήμα. (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). εἰδέναι αὐτό ὅτι ἔστιν: Αντικείμενο ρήματος (ειδική πρόταση με απαρέμφατο). ὦ Λάχης: Κλητική προσφώνηση. ἄρα: Συμπερασματικός σύνδεσμος (δεν έχει συντακτικό ρόλο).
 
εἰδέναι αὐτό
Δευτερεύουσα ειδική πρόταση (απαρεμφατική), αντικείμενο στο ρήμα Φαμέν. Εκφέρεται με απαρέμφατο ενεστώτα και, λόγω ταυτοπροσωπίας, το υποκείμενό της δεν εκφέρεται.
εἰδέναι: Ρήμα (απαρέμφατο). (ἡμᾶς): Υποκείμενο του απαρεμφάτου (εννοείται). αὐτό: Προληπτικό αντικείμενο του απαρεμφάτου (ταυτόχρονα υποκείμενο της επόμενης πλάγιας ερώτησης).
 
ὅτι ἔστιν
Δευτερεύουσα πλάγια ερωτηματική πρόταση μερικής άγνοιας, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα. Λειτουργεί ως αντικείμενο στο απαρέμφατο εἰδέναι.
ἔστιν: Ρήμα (συνδετικό). (αὐτό): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται, από το προληπτικό αὐτό). ὅτι: Κατηγορούμενο στο υποκείμενο (ὅτι = ὅ τι).
 
Λάχης: Φαμέν μέντοι.
Κύρια πρόταση, ελλειπτική, κρίσεως (καταφατική απάντηση), που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα.
Φαμέν: Ρήμα. (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). (εἰδέναι αὐτό ὅτι ἔστιν): Αντικείμενο ρήματος (εννοείται). μέντοι: Βεβαιωτικός σύνδεσμος (δεν έχει συντακτικό ρόλο).
 
Σωκρ.: Οὐκοῦν (τοῦτο) κἄν εἴποιμεν δήπου
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με δυνητική ευκτική (δηλώνει το πιθανό).
ἂν εἴποιμεν: Ρήμα (δυνητική ευκτική αορίστου). (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). (τοῦτο): Αντικείμενο ρήματος (εννοείται, προσδιορίζεται από την αναφορική πρόταση). δήπου: Επιρρηματικός προσδιορισμός της βεβαιότητας («βέβαια, φαντάζομαι»). κἄν = καί ἄν: Το καί είναι επιρρηματικό («ακόμη και»). Οὐκοῦν: Συμπερασματικός σύνδεσμος (δεν έχει συντακτικό ρόλο).
 
ὅ γε ἴσμεν
Δευτερεύουσα αναφορική πρόταση, προσδιοριστική στο εννοούμενο τοῦτο, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα.
ἴσμεν: Ρήμα. (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). ὅ: Αντικείμενο ρήματος (αναφέρεται στο εννοούμενο τοῦτο). γε: Εμφατικό μόριο.
 
τί ἐστιν
Δευτερεύουσα πλάγια ερωτηματική πρόταση μερικής άγνοιας, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα. Λειτουργεί ως αντικείμενο στο ρήμα εἴποιμεν.
ἐστιν: Ρήμα (συνδετικό). (τοῦτο): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). τί: Κατηγορούμενο στο υποκείμενο.
 
Λάχης: Πῶς γάρ οὔ;
Κύρια πρόταση, ελλειπτική, ευθεία ερώτηση μερικής άγνοιας (ρητορική). Εννοείται το «οὐκ ἂν εἴποιμεν» και η αναμενόμενη απάντηση είναι καταφατική.
(ἂν εἴποιμεν): Ρήμα (εννοείται, δυνητική ευκτική). (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). πῶς: Επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου. οὔ: Αρνητικό μόριο, που δηλώνει ότι ο ομιλητής περιμένει καταφατική απάντηση. γάρ: Αιτιολογικός σύνδεσμος (δεν έχει συντακτικό ρόλο).
 
Σωκρ.: Μή τοίνυν, ὦ ἄριστε, περί ὅλης ἀρετῆς εὐθέως σκοπώμεθα
Κύρια πρόταση, επιθυμίας (αρνητική προτροπή), που εκφέρεται με προτρεπτική υποτακτική ενεστώτα.
σκοπώμεθα: Ρήμα (προτρεπτική υποτακτική ενεστώτα). (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). περί ὅλης ἀρετῆς: Εμπρόθετος προσδιορισμός του περιεχομένου. ὅλης: Επιθετικός προσδιορισμός στο ἀρετῆς. εὐθέως: Επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου. ὦ ἄριστε: Κλητική προσφώνηση. Μή: Αρνητικό μόριο της προτροπής. τοίνυν: Συμπερασματικός σύνδεσμος (δεν έχει συντακτικό ρόλο).
 
πλέον γάρ ἴσως ἔργον
Κύρια πρόταση, παρενθετική, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα (εννοείται).
(ἐστί): Ρήμα (εννοείται, υπαρκτικό). (τοῦτο): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). ἔργον: Κατηγορούμενο στο υποκείμενο. πλέον: Επιθετικός προσδιορισμός στο ἔργον (συγκριτικός βαθμός). ἴσως: Επιρρηματικός προσδιορισμός της επιφύλαξης. γάρ: Αιτιολογικός σύνδεσμος (δεν έχει συντακτικό ρόλο).
 
ἀλλά μέρους τινός πέρι πρῶτον ἴδωμεν
Κύρια πρόταση, επιθυμίας (προτροπή), που εκφέρεται με προτρεπτική υποτακτική αορίστου. Συνδέεται αντιθετικά (οὐ … ἀλλά) με την προηγούμενη.
ἴδωμεν: Ρήμα (προτρεπτική υποτακτική αορίστου). (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). μέρους τινός πέρι: Εμπρόθετος προσδιορισμός του περιεχομένου (πέρι = περί, με αναστροφή του τόνου). τινός: Επιθετικός προσδιορισμός στο μέρους. πρῶτον: Επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου. ἀλλά: Αντιθετικός σύνδεσμος.
 
εἰ ἱκανῶς ἔχομεν πρός τό εἰδέναι
Δευτερεύουσα πλάγια ερωτηματική πρόταση ολικής άγνοιας, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα. Λειτουργεί ως αντικείμενο στο ρήμα ἴδωμεν.
ἔχομεν: Ρήμα (ἔχω + επίρρημα = βρίσκομαι σε κατάσταση). (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). ἱκανῶς: Επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου. πρός τό εἰδέναι: Εμπρόθετος προσδιορισμός της αναφοράς (με ουσιαστικοποιημένο απαρέμφατο). εἰ: Εισάγει πλάγια ερώτηση ολικής άγνοιας («αν»).
 
καί ἡμῖν ῥᾴων ἡ σκέψις ἔσται
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική μέλλοντα. Συνδέεται συμπλεκτικά (καί) με την προηγούμενη.
ἔσται: Ρήμα (συνδετικό). σκέψις: Υποκείμενο ρήματος. ῥᾴων: Κατηγορούμενο στο υποκείμενο (συγκριτικός βαθμός). ἡ: Άρθρο. ἡμῖν: Δοτική προσωπική (χαριστική) στο ῥᾴων. καί: Συμπλεκτικός σύνδεσμος.
 
ὡς τό εἰκός (ἐστιν)
Δευτερεύουσα παρενθετική αναφορική παραβολική τροπική πρόταση, ελλειπτική, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα. Προσδιορίζει ολόκληρη την προηγούμενη πρόταση.
(ἐστί): Ρήμα (εννοείται, υπαρκτικό). τό εἰκός: Υποκείμενο ρήματος (ουσιαστικοποιημένη μετοχή). ὡς: Τροπικός σύνδεσμος («όπως»).
 
Λάχης: Ἀλλ’ οὕτω ποιῶμεν, ὦ Σώκρατες
Κύρια πρόταση, επιθυμίας (προτροπή), που εκφέρεται με προτρεπτική υποτακτική ενεστώτα.
ποιῶμεν: Ρήμα (προτρεπτική υποτακτική ενεστώτα). (ἡμεῖς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). οὕτω: Επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου. ὦ Σώκρατες: Κλητική προσφώνηση. Ἀλλ(ά): Βεβαιωτικός σύνδεσμος (δεν έχει συντακτικό ρόλο).
 
ὡς σύ βούλει
Δευτερεύουσα αναφορική παραβολική τροπική πρόταση (ὡς + οριστική), που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα. Προσδιορίζει το οὕτω της κύριας πρότασης.
βούλει: Ρήμα. σύ: Υποκείμενο ρήματος. (ποιεῖν): Αντικείμενο ρήματος (εννοείται απαρέμφατο). ὡς: Τροπικός σύνδεσμος.

Αρχαία Γ΄ Λυκείου: Δημοσθένης, Κατ’ Αριστογείτονος Α, 32-34 [Κείμενο αυτενέργειας]

Κωνσταντίνος Μάντης | Best Blogger Tips
Uma Gokhale
 
Αρχαία Γ΄ Λυκείου: Δημοσθένης, Κατ’ Αριστογείτονος Α, 32-34 [Κείμενο αυτενέργειας]
 
Δημοσθένης, Κατ’ Αριστογείτονος Α, 32-34
Με τον λόγο του Κατ’ Αριστογείτονος Α ο Αθηναίος ρήτορας και πολιτικός Δημοσθένης (περ.384-περ.322 π.Χ.) στρέφεται εναντίον ενός πολιτικού του αντιπάλου, ο οποίος εισηγείται νόμο ευνοϊκό για τους οφειλέτες του δημοσίου. Στο ακόλουθο απόσπασμα περιγράφεται το ήθος του Αριστογείτονα ως ανάρμοστο και βλαπτικό για την πόλη.
 
Τί γάρ οὗτος ὀκνήσειεν ἄν, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, τῶν ἀνηκέστων ἤ δεινῶν, ἄνθρωπος μιαρός καί πατρικῆς ἔχθρας πρός τόν δῆμον ἀνάμεστος; Τίς δ’ ἄν ἄλλος μᾶλλον, ὅ μή γένοιτο, ἀνατρέψειεν τήν πόλιν, εἰ λάβοιτ’ ἐξουσίας; Οὐχ ὁρᾶθ’ ὅτι τῆς φύσεως αὐτοῦ καί πολιτείας οὐ λογισμός οὐδ’ αἰδώς οὐδεμία, ἀλλ’ ἀπόνοι’ ἡγεῖται, μᾶλλον δ’ ὅλον ἔστ’ ἀπόνοι’ ἡ τούτου πολιτεία; Ἥ μέγιστον μέν ἐστιν αὐτῷ τῷ ἔχοντι κακόν, δεινόν δέ καί χαλεπόν πᾶσι, πόλει δ’ οὐκ ἀνεκτόν. Ὁ γάρ ἀπονενοημένος ἅπας ἑαυτόν μέν προεῖται καί τήν ἐκ λογισμοῦ σωτηρίαν, ἐκ δέ τοῦ παραδόξου καί παραλόγου, ἐάν ἄρα σωθῇ͵ σῴζεται. Τίς ἄν οὖν εὖ φρονῶν αὑτόν ἄν ἤ τά τῇ πατρίδι συμφέροντα ταύτῃ συνάψειεν; Τίς οὐκ ἄν εἰς ὅσον δυνατόν φεύγοι, καί τόν ἔχοντα ταύτην ἐκποδών ποιήσαιτο, ἵνα μηδ’ ἄκων αὐτῇ ποτε περιπέσῃ; Οὐκ ἀπονοίας, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, τούς ὑπέρ πατρίδος βουλευομένους δεῖ ζητεῖν ὅτῳ κοινωνήσουσιν, ἀλλά νοῦ καί φρενῶν ἀγαθῶν καί προνοίας πολλῆς. Ταῦτα μέν γάρ εἰς εὐδαιμονίαν ἄγει πάντας ἀνθρώπους, ἐκείνη δ’ οἷ τοῦτον ἀπελθεῖν δεῖ.
 
Μετάφραση
Διότι τι θα δίσταζε να κάνει αυτός, άνδρες Αθηναίοι, από τα ανίατα ή τα φοβερά, ένας άνθρωπος μιαρός και γεμάτος από πατροπαράδοτο μίσος για το δήμο; Ποιος άλλος θα ανέτρεπε περισσότερο την πόλη, ας μη γίνει ποτέ, αν αποκτούσε εξουσία; Δεν βλέπετε ότι στη φύση και στην πολιτική του δεν υπάρχει ούτε λογική ούτε ντροπή, αλλά την καθοδηγεί η παράνοια, ή μάλλον ολόκληρη η πολιτική του είναι παράνοια; Αυτή είναι το μεγαλύτερο κακό για αυτόν που την έχει, φοβερή όμως και επικίνδυνη για όλους, και ανυπόφορη για την πόλη. Γιατί ο κάθε παράφρων εγκαταλείπει τον εαυτό του και τη σωτηρία που προέρχεται από τη λογική, και σώζεται από το απροσδόκητο και το παράλογο, αν τελικά σωθεί. Ποιος λοιπόν με σώφρονα σκέψη θα συνέδεε τον εαυτό του ή τα συμφέροντα της πατρίδας με αυτήν; Ποιος δεν θα απομακρυνόταν όσο μπορεί και δεν θα έβγαζε από τη μέση αυτόν που την έχει, για να μην πέσει ούτε άθελά του ποτέ πάνω της; Δεν πρέπει, άνδρες Αθηναίοι, αυτοί που σκέφτονται για χάρη της πατρίδας να αναζητούν με ποιον θα συνεργαστούν την παράνοια, αλλά τη νοημοσύνη, τη φρόνηση και τη μεγάλη προνοητικότητα. Γιατί αυτά οδηγούν στην ευτυχία όλους τους ανθρώπους, ενώ εκείνη οδηγεί εκεί όπου πρέπει να πάει αυτός.
 
Ενδεικτικές Δραστηριότητες
1. Να εντοπίσετε αρνητικά στοιχεία του χαρακτήρα του Αριστογείτονα, τα οποία επισημαίνει ο Δημοσθένης. Να προσέξετε ιδιαίτερα πόσο τονίζει την απειλή για το δημόσιο συμφέρον. Ποιαν αρετή αναφέρει, την οποία στερείται ο κατηγορούμενος;
 
Απάντηση
α) Αρνητικά στοιχεία του χαρακτήρα του Αριστογείτονα:
• Είναι «μιαρός», δηλαδή ηθικά μολυσμένος και ασεβής, άνθρωπος που προκαλεί αποστροφή.
• Είναι «πατρικῆς ἔχθρας πρός τόν δῆμον ἀνάμεστος»: κληρονομεί από τον πατέρα του και κρύβει μέσα του βαθύ μίσος για το δήμο, δηλαδή για το δημοκρατικό πολίτευμα και τους πολίτες.
• Στη φύση και στην πολιτική του δράση δεν κυριαρχούν η λογική κρίση («λογισμός») ούτε το αίσθημα της ντροπής και του σεβασμού («αἰδώς»), αλλά η «ἀπόνοια», η παράνοια και η παράλογη τόλμη. Η πολιτική του είναι ολόκληρη παράνοια.
• Όπως κάθε «ἀπονενοημένος», εγκαταλείπει τη σωτηρία που προσφέρει η λογική και βασίζεται στο απρόβλεπτο και το παράλογο, δηλαδή στην τύχη. Είναι επομένως απερίσκεπτος και ανεύθυνος.
• Δεν διστάζει μπροστά σε καμία πράξη, ακόμη και τις πιο ανίατες ή φοβερές («τῶν ἀνηκέστων ἤ δεινῶν»).
β) Η απειλή για το δημόσιο συμφέρον:
• Ο ρήτορας υποστηρίζει ότι αν ο Αριστογείτων αποκτήσει εξουσία, κανείς άλλος δεν θα ανέτρεπε τόσο εύκολα την πόλη («ἀνατρέψειεν τήν πόλιν»). Προσθέτει την ευχή «ὅ μή γένοιτο», για να δείξει πόσο μεγάλος είναι ο κίνδυνος.
• Η παράνοια είναι το μεγαλύτερο κακό για αυτόν που την έχει, αλλά «δεινόν καί χαλεπόν πᾶσι, πόλει δ’ οὐκ ἀνεκτόν». Με τη διαβάθμιση αυτή (ο ίδιος → όλοι → η πόλη) δείχνει ότι ο κίνδυνος επεκτείνεται σε ολόκληρη την κοινότητα.
• Όποιος σκέφτεται σωστά δεν θα συνέδεε την τύχη της πατρίδας με έναν τέτοιο άνθρωπο, αλλά θα τον απομάκρυνε («ἐκποδών ποιήσαιτο») για να μη βρεθεί ούτε άθελά του αντιμέτωπος με την παράνοιά του.
• Ο Δημοσθένης αντιπαραθέτει όσους φροντίζουν για την πατρίδα, οι οποίοι χρειάζονται «νοῦν, φρένας ἀγαθάς καί πρόνοιαν πολλήν» και όχι παράνοια. Με τον τρόπο αυτό παρουσιάζει τον Αριστογείτονα ως το αντίθετο του υπεύθυνου πολίτη. Για να πείσει, χρησιμοποιεί ρητορικές ερωτήσεις, προσφωνήσεις προς τους δικαστές («ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι») και έντονες λέξεις («δεινόν», «ἀνήκεστα», «οὐκ ἀνεκτόν»).
γ) Η αρετή που στερείται ο κατηγορούμενος:
Ο ρήτορας αναφέρει ρητά την «αἰδώ», την ντροπή και τον σεβασμό προς τους άλλους και τους νόμους. Μαζί με αυτήν, του λείπουν ο «λογισμός» (η λογική και η φρόνηση) και, κατά συνέπεια, η σωφροσύνη και η πρόνοια, που θα τον εμπόδιζαν να βλάψει την πόλη.
 
2. Να μελετήσετε τη χρήση της δυνητικής ευκτικής. Γιατί τη χρησιμοποιεί ο ρήτορας σε καθεμιά από τις συγκεκριμένες φράσεις; Να διατυπώσετε τις προτάσεις χρησιμοποιώντας δυνητική οριστική και να παρατηρήσετε τις νοηματικές αλλαγές.
 
Απάντηση
α) Οι φράσεις με δυνητική ευκτική (ευκτική + «ἄν») και η χρήση τους:
1. «Τί γάρ οὗτος ὀκνήσειεν ἄν […] τῶν ἀνηκέστων ἤ δεινῶν;»
2. «Τίς δ’ ἄν ἄλλος μᾶλλον […] ἀνατρέψειεν τήν πόλιν;»
3. «Τίς ἄν οὖν εὖ φρονῶν αὑτόν ἤ τά τῇ πατρίδι συμφέροντα ταύτῃ συνάψειεν;»
4. «Τίς οὐκ ἄν εἰς ὅσον δυνατόν φεύγοι, καί τόν ἔχοντα ταύτην ἐκποδών ποιήσαιτο […];»
Η δυνητική ευκτική δηλώνει κάτι που μπορεί να συμβεί ή που είναι πιθανό, χωρίς να παρουσιάζεται ως βέβαιο γεγονός. Στο απόσπασμα βρίσκεται σε όλες τις περιπτώσεις μέσα σε ρητορικές ερωτήσεις. Ο ρήτορας δεν περιμένει απάντηση, γιατί η απάντηση είναι αυτονόητη: κανείς άλλος εκτός από τον Αριστογείτονα δεν θα έφτανε σε τέτοιες πράξεις, και κανείς λογικός άνθρωπος δεν θα συνεργαζόταν μαζί του. Με τον τρόπο αυτό ο Δημοσθένης:
• παρουσιάζει τα συμπεράσματά του ως κοινή λογική, που τα αποδέχονται όλοι οι ακροατές,
• εκφράζει με ηπιότερη, έμμεση μορφή ένα βαρύ κατηγορητικό συμπέρασμα, χωρίς να το διατυπώσει ως απόλυτη βεβαιότητα,
• εμπλέκει τους δικαστές, που καλούνται να απαντήσουν νοερά και να συμφωνήσουν,
• δείχνει τον κίνδυνο ως πιθανό και μελλοντικό («αν αποκτήσει εξουσία»), ώστε να προτρέψει σε προληπτική ενέργεια.
Στην πρώτη φράση («ὀκνήσειεν ἄν») η δυνητική ευκτική δηλώνει την πιθανότητα: τίποτα δεν θα τον σταματούσε. Στη δεύτερη και την τρίτη («ἀνατρέψειεν ἄν», «συνάψειεν ἄν») δηλώνει ό,τι θα μπορούσε να συμβεί αν τον άφηναν να κυβερνήσει. Στην τέταρτη («φεύγοι ἄν», «ποιήσαιτο ἄν») δηλώνει ό,τι θα έκανε κάθε λογικός άνθρωπος. Η δεύτερη ευκτική («ποιήσαιτο») εξαρτάται από το «ἄν» της προηγούμενης και συνεχίζει την ίδια σκέψη.
Σημείωση: Το «εἰ λάβοιτ’ ἐξουσίας» είναι επίσης ευκτική, αλλά όχι δυνητική. Είναι ευκτική του πλαγίου λόγου και εκφράζει υπόθεση χωρίς «ἄν», δηλαδή μια πιθανή και μελλοντική προϋπόθεση.
β) Διατύπωση με δυνητική οριστική και νοηματικές αλλαγές:
1. «Τί γάρ οὗτος ὤκνησεν ἄν;» (αόριστος + ἄν)
2. «Τίς δ’ ἄν ἄλλος μᾶλλον ἀνέτρεψε τήν πόλιν;»
3. «Τίς ἄν οὖν εὖ φρονῶν αὑτόν ἤ τά τῇ πατρίδι συμφέροντα ταύτῃ συνῆψεν;»
4. «Τίς οὐκ ἄν εἰς ὅσον δυνατόν ἔφευγε, καί τόν ἔχοντα ταύτην ἐκποδών ἐποιήσατο;»
Η δυνητική οριστική (ιστορικός χρόνος + «ἄν») δηλώνει κάτι που δεν πραγματοποιήθηκε ή δεν πραγματοποιείται: αυτό που θα συνέβαινε σε άλλες συνθήκες (στο παρόν ή το παρελθόν). Με τον αόριστο αναφέρεται κυρίως στο παρελθόν («θα είχε διστάσει»), με τον παρατατικό στο παρόν ή σε επαναλαμβανόμενη ενέργεια («θα απέφευγε»). Έτσι αλλάζει το νόημα:
• Με τη δυνητική ευκτική οι πράξεις παρουσιάζονται ως πιθανές και ανοιχτές στο μέλλον (δεν έχει ακόμη αποκτήσει εξουσία). Με τη δυνητική οριστική παρουσιάζονται ως μη πραγματοποιημένες, δηλαδή ως υποθετικές σε σχέση με την πραγματικότητα.
• Χάνεται ο προειδοποιητικός τόνος του ρήτορα. Ο κίνδυνος παύει να είναι ζωντανή απειλή και γίνεται αντίθετο του πραγματικού, κάτι που δεν ταιριάζει με το σκοπό του λόγου, ο οποίος είναι να αποτρέψει μελλοντικό κακό.
• Η βεβαιότητα και η ζωντάνια των ρητορικών ερωτήσεων εξασθενούν, γιατί οι ερωτήσεις αναφέρονται σε ό,τι δεν έγινε, όχι σε ό,τι μπορεί να γίνει.
 
3. Να δοκιμάσετε να μετατρέψετε μία ή περισσότερες από τις ευθείες ερωτήσεις σε πλάγια ερώτηση. Τι είδους πλάγια ερώτηση είναι αυτή, ολικής ή μερικής άγνοιας;
 
Απάντηση
α) Μετατροπή ευθειών ερωτήσεων σε πλάγιες:
1. Ευθεία: «Τί γάρ οὗτος ὀκνήσειεν ἄν […];» Πλάγια: «Ἐρωτῶ / Ἀγνοῶ τί οὗτος ὀκνήσειεν ἄν […]».
2. Ευθεία: «Τίς δ’ ἄν ἄλλος μᾶλλον ἀνατρέψειεν τήν πόλιν;» Πλάγια: «Ἐρωτῶ τίς ἄλλος μᾶλλον ἄν ἀνατρέψειεν τήν πόλιν».
3. Ευθεία: «Τίς ἄν οὖν εὖ φρονῶν αὑτόν ἤ τά τῇ πατρίδι συμφέροντα ταύτῃ συνάψειεν;» Πλάγια: «Ἐρωτῶ τίς ἄν εὖ φρονῶν αὑτόν ἤ τά τῇ πατρίδι συμφέροντα ταύτῃ συνάψειεν».
4. Ευθεία: «Τίς οὐκ ἄν εἰς ὅσον δυνατόν φεύγοι […];» Πλάγια: «Ἐρωτῶ τίς οὐκ ἄν εἰς ὅσον δυνατόν φεύγοι […]».
5. Ευθεία: «Οὐχ ὁρᾶτε ὅτι […];» (ερώτηση που περιμένει καταφατική απάντηση) Πλάγια: «Ἐρωτῶ εἰ οὐχ ὁρᾶτε ὅτι […]».
β) Είδος της πλάγιας ερώτησης:
• Οι πλάγιες ερωτήσεις 1 έως 4 είναι μερικής άγνοιας. Αυτός που ρωτά αγνοεί ένα μέρος της πληροφορίας (το πρόσωπο ή το πράγμα) και όχι ολόκληρο το περιεχόμενο. Εισάγονται με ερωτηματική αντωνυμία («τίς», «τί») και η απάντηση δεν είναι «ναι» ή «όχι», αλλά ένα συγκεκριμένο στοιχείο (π.χ. «ποιος άλλος;» → «κανένας»).
• Η πλάγια ερώτηση 5 είναι ολικής άγνοιας. Η αμφιβολία αφορά ολόκληρο το περιεχόμενο της πρότασης και η απάντηση είναι «ναι» ή «όχι». Εισάγεται με το «εἰ» και δεν έχει ερωτηματική αντωνυμία ή επίρρημα.
γ) Παρατηρήσεις:
• Το ρήμα που εισάγει την πλάγια ερώτηση (π.χ. «ἐρωτῶ», «ἀγνοῶ») βρίσκεται στην κύρια πρόταση. Οι πλάγιες ερωτήσεις είναι δευτερεύουσες πλάγιες ερωτηματικές προτάσεις.
• Στην αρχαία ελληνική η ευκτική και το «ἄν» των ευθειών ερωτήσεων διατηρούνται και στην πλάγια ερώτηση. Εδώ το εισαγωγικό ρήμα είναι σε αρκτικό χρόνο, οπότε η έγκλιση μένει ίδια. Αν το εισαγωγικό ρήμα ήταν σε ιστορικό χρόνο (π.χ. «ἠρόμην»), η έγκλιση της ευθείας ερώτησης θα μπορούσε να αποδοθεί και με ευκτική.
• Η άρνηση «οὐ» μένει ως έχει («τίς οὐκ ἄν […]», «εἰ οὐχ ὁρᾶτε»).
• Οι ερωτήσεις του αποσπάσματος είναι ρητορικές. Όταν γίνονται πλάγιες, χάνουν τη ζωντάνια και την έμφαση της ευθείας ερώτησης, γιατί ο ρήτορας δεν απευθύνεται πια άμεσα στους δικαστές.
 
4. Να βρείτε στο αρχαίο κείμενο τις ομόρριζες λέξεις καθεμιάς από τις ακόλουθες λέξεις: δέος, λήψη, πονηρός, σχέση, τρόπος, παράφρων, καταφύγιο, πτώμα, αναπτήρας, ρήμα.
 
Απάντηση

Δοσμένη λέξη

Ομόρριζη στο αρχαίο κείμενο

Ρήμα / ρίζα

δέος

δεινῶν, δεινόν

δεινός ← δέος (ρίζα δει-/δϝει-, φόβος)

λήψη

λάβοιτ’

λαμβάνω (ρίζα ληβ-/λαβ-)

σχέση

ἔχοντι, ἔχοντα

ἔχω (ρίζα ἐχ-/σχ-)

τρόπος

ἀνατρέψειεν

τρέπω (ρίζα τρεπ-/τροπ-/τραπ-), ἀνατρέπω

παράφρων

φρονῶν, φρενῶν

φρήν, φρονῶ (ρίζα φρεν-/φρον-)

καταφύγιο

φεύγοι

φεύγω (ρίζα φευγ-/φυγ-)

πτώμα

περιπέσῃ

περιπίπτω ← πίπτω (ρίζα πιπτ-/πτω-/πεσ-)

αναπτήρας

συνάψειεν

συνάπτω ← ἅπτω (ρίζα ἁπτ-/ἁφ-)

ρήμα

παραλόγου

ῥῆμα ← ἐρρήθην (ἐρῶ), το «λεγόμενο». Ανήκει στην ίδια ομάδα με το λέγω (λέγω, ἐρῶ, εἶπον) και το λόγος· παράλογος = παρά + λόγος

πονηρός

—

πονηρός ← πόνος (πονῶ, πένομαι): αυτός που προκαλεί κόπο και κακό

 
Συντακτική ανάλυση
Τί γάρ οὗτος ὀκνήσειεν ἄν, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, τῶν ἀνηκέστων ἤ δεινῶν, ἄνθρωπος μιαρός καί πατρικῆς ἔχθρας πρός τόν δῆμον ἀνάμεστος;
Κύρια πρόταση, ευθεία ερώτηση μερικής άγνοιας, που εκφέρεται με δυνητική ευκτική (δηλώνει το πιθανό)
ὀκνήσειεν ἄν: Ρήμα (δυνητική ευκτική αορίστου). οὗτος: Υποκείμενο ρήματος. Τί: Αντικείμενο ρήματος. τῶν ἀνηκέστων ἤ δεινῶν: Γενική διαιρετική στο τί· τα επίθετα ἀνηκέστων και δεινῶν είναι ουσιαστικοποιημένα (ουδέτερα) και συνδέονται διαχωριστικά με το ἤ. γάρ: Αιτιολογικός σύνδεσμος που συνδέει την πρόταση με τα προηγούμενα (δεν έχει συντακτικό ρόλο). ὦ ἄνδρες: Κλητική προσφώνηση (το ὦ είναι επιφώνημα). Ἀθηναῖοι: Επιθετικός προσδιορισμός στο ἄνδρες. ἄνθρωπος: Παράθεση στο υποκείμενο οὗτος. μιαρός: Επιθετικός προσδιορισμός στο ἄνθρωπος. ἀνάμεστος: Επιθετικός προσδιορισμός στο ἄνθρωπος, που συνδέεται συμπλεκτικά με το μιαρός. πατρικῆς ἔχθρας: Γενική του περιεχομένου στο ἀνάμεστος. πατρικῆς: Επιθετικός προσδιορισμός στο ἔχθρας. πρός τόν δῆμον: Εμπρόθετος προσδιορισμός της εχθρικής ενέργειας ή διάθεσης (εναντίωσης) στο ἔχθρας.
 
Τίς δ’ ἄν ἄλλος μᾶλλον ἀνατρέψειεν τήν πόλιν
Κύρια πρόταση, ευθεία ερώτηση μερικής άγνοιας, που εκφέρεται με δυνητική ευκτική και λειτουργεί ως απόδοση του υποθετικού λόγου (δηλώνει το πιθανό)
ἂν ἀνατρέψειεν: Ρήμα. Τίς: Υποκείμενο ρήματος. ἄλλος: Επιθετικός προσδιορισμός στο τίς. τήν πόλιν: Αντικείμενο ρήματος. μᾶλλον: Επιρρηματικός προσδιορισμός του ποσού (βαθμού). δέ: Μεταβατικός σύνδεσμος, που συνδέει την πρόταση με την προηγούμενη (δεν έχει συντακτικό ρόλο).
 
ὅ μή γένοιτο
Δευτερεύουσα αναφορική πρόταση, παρενθετική, που εκφέρεται με ευκτική της ευχής (αρνητική ευχή). Αναφέρεται σε ολόκληρη την προηγούμενη πρόταση.
γένοιτο: Ρήμα. ὅ: Υποκείμενο ρήματος (αναφέρεται στο περιεχόμενο ολόκληρης της κύριας πρότασης). μή: Αρνητικό μόριο της ευχής, που δηλώνει άρνηση.
 
εἰ λάβοιτ’ ἐξουσίας
Δευτερεύουσα υποθετική πρόταση (εἰ + ευκτική), που δηλώνει το πιθανό. Αποτελεί την υπόθεση του υποθετικού λόγου, του οποίου απόδοση είναι η κύρια πρόταση.
λάβοιτ(ο): Ρήμα (ευκτική αορίστου, μέση φωνή). ὁ Ἀριστογείτων: Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). ἐξουσίας: Αντικείμενο ρήματος σε γενική, επειδή το λαμβάνομαι σημαίνει «αποκτώ, πιάνω» και συντάσσεται με γενική.
 
Οὐχ ὁρᾶθ’
Κύρια πρόταση, ευθεία ερώτηση ολικής άγνοιας (ρητορική), που εκφέρεται με οριστική. Η απάντηση που αναμένεται είναι καταφατική.
οὐχ ὁρᾶτε: Ρήμα. ὑμεῖς: Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). ὅτι-προτάσεις (τρεις): Αντικείμενα του ρήματος, δευτερεύουσες ειδικές προτάσεις. οὐχ: Αρνητικό μόριο, που δηλώνει ότι ο ρήτορας περιμένει καταφατική απάντηση.
 
ὅτι τῆς φύσεως αὐτοῦ καί πολιτείας οὐ λογισμός οὐδ’ αἰδώς οὐδεμία
Δευτερεύουσα ειδική πρόταση (ὅτι + οριστική), που λειτουργεί ως αντικείμενο του ρήματος ὁρᾶτε. Είναι η πρώτη από τις τρεις ειδικές προτάσεις και είναι αρνητική.
(ἐστί) οὐ: Ρήμα (εννοείται, υπαρκτικό). λογισμός: Υποκείμενο ρήματος. αἰδώς: Υποκείμενο ρήματος, που συνδέεται παρατακτικά με το λογισμός. οὐδεμία: Επιθετικός προσδιορισμός στο αἰδώς. τῆς φύσεως καί πολιτείας: Γενική κτητική, κατηγορούμενο στα υποκείμενα (στη φύση και στην πολιτική του δεν υπάρχει λογική ούτε ντροπή). αὐτοῦ: Γενική κτητική στα φύσεως και πολιτείας. οὐδ(έ): Αρνητικός συμπλεκτικός σύνδεσμος, που συνδέει τα υποκείμενα.
 
ἀλλ’ ἀπόνοι’ ἡγεῖται
Δευτερεύουσα ειδική πρόταση (ὅτι εννοείται), αντικείμενο του ὁρᾶτε. Συνδέεται αντιθετικά (ἀλλά) με την προηγούμενη.
ἡγεῖται: Ρήμα. ἀπόνοια: Υποκείμενο ρήματος. (τῆς φύσεως αὐτοῦ καί πολιτείας): Αντικείμενο ρήματος σε γενική (εννοείται), γιατί το ἡγοῦμαι σημαίνει «κυβερνώ» και συντάσσεται με γενική.
 
μᾶλλον δ’ ὅλον ἔστ’ ἀπόνοι’ ἡ τούτου πολιτεία
Δευτερεύουσα ειδική πρόταση (ὅτι εννοείται), αντικείμενο του ὁρᾶτε. Συνδέεται επιδιορθωτικά με την προηγούμενη (μᾶλλον δέ = «ή μάλλον»).
ἔστι: Ρήμα (υπαρκτικό, συνδετικό). πολιτεία: Υποκείμενο ρήματος. ἀπόνοια: Κατηγορούμενο του υποκειμένου. ἡ: Άρθρο. τούτου: Γενική κτητική στο πολιτεία. ὅλον: Επιρρηματικός προσδιορισμός του ποσού (βαθμού). μᾶλλον: Επιρρηματικός προσδιορισμός του ποσού (βαθμού), που δηλώνει διόρθωση.
 
Ἥ μέγιστον μέν ἐστιν αὐτῷ τῷ ἔχοντι κακόν
Δευτερεύουσα αναφορική πρόταση, προσδιοριστική στο ἀπόνοια της προηγούμενης πρότασης. Εκφέρεται με οριστική και είναι η πρώτη από τις τρεις παρατακτικά συνδεδεμένες αναφορικές προτάσεις (μέν … δέ … δέ). Στην περίοδο δεν υπάρχει κύρια πρόταση, γιατί ολόκληρη εξαρτάται από την προηγούμενη.
ἐστίν: Ρήμα (υπαρκτικό, συνδετικό). Ἥ: Υποκείμενο ρήματος, αναφέρεται στο ἀπόνοια. κακόν: Κατηγορούμενο του υποκειμένου. μέγιστον: Επιθετικός προσδιορισμός στο κακόν. τῷ ἔχοντι: Ουσιαστικοποιημένη επιθετική μετοχή, δοτική προσωπική στο κακόν (δηλώνει το πρόσωπο για το οποίο ισχύει το κακό). αὐτῷ: Επιθετικός προσδιορισμός στο ἔχοντι (δηλώνει «ο ίδιος»). (ταύτην): Αντικείμενο της μετοχής (εννοείται). μέν: Αντιθετικό μόριο, που προετοιμάζει το δέ της επόμενης πρότασης.
 
δεινόν δέ καί χαλεπόν πᾶσι
Δευτερεύουσα αναφορική πρόταση, προσδιοριστική στο ἀπόνοια. Συνδέεται αντιθετικά (μέν … δέ) με την προηγούμενη. Εκφέρεται με οριστική.
(ἐστί): Ρήμα (εννοείται, υπαρκτικό). (Ἥ): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). δεινόν καί χαλεπόν: Κατηγορούμενα του υποκειμένου, που συνδέονται συμπλεκτικά. πᾶσι: Δοτική προσωπική στα κατηγορούμενα. δέ: Αντιθετικό μόριο. καί: Συμπλεκτικός σύνδεσμος.
 
πόλει δ’ οὐκ ἀνεκτόν
Δευτερεύουσα αναφορική πρόταση, προσδιοριστική στο ἀπόνοια. Συνδέεται αντιθετικά με την προηγούμενη (δέ), για να τονιστεί ότι ο κίνδυνος γίνεται μεγαλύτερος. Εκφέρεται με οριστική.
(ἐστί): Ρήμα (εννοείται, υπαρκτικό). (Ἥ): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). ἀνεκτόν: Κατηγορούμενο του υποκειμένου. οὐκ: Αρνητικό μόριο, που προσδιορίζει το ἀνεκτόν. πόλει: Δοτική προσωπική στο ἀνεκτόν. δ(έ): Αντιθετικό μόριο.
 
Ὁ γάρ ἀπονενοημένος ἅπας ἑαυτόν μέν προεῖται καί τήν ἐκ λογισμοῦ σωτηρίαν
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική. Είναι η πρώτη από τις δύο κύριες προτάσεις της περιόδου, οι οποίες συνδέονται αντιθετικά (μέν … δέ).
προεῖται: Ρήμα. ὁ ἀπονενοημένος: Υποκείμενο ρήματος (ουσιαστικοποιημένη μετοχή παρακειμένου). ἅπας: Κατηγορηματικός προσδιορισμός στο ἀπονενοημένος. ἑαυτόν: Αντικείμενο ρήματος. τήν σωτηρίαν: Αντικείμενο ρήματος, που συνδέεται συμπλεκτικά (καί) με το ἑαυτόν. ἐκ λογισμοῦ: Εμπρόθετος προσδιορισμός της αιτίας στο σωτηρίαν (η σωτηρία που προέρχεται από τη λογική). γάρ: Αιτιολογικός σύνδεσμος, που συνδέει την πρόταση με τα προηγούμενα (δεν έχει συντακτικό ρόλο). μέν: Αντιθετικό μόριο, που προετοιμάζει το δέ της επόμενης πρότασης. καί: Συμπλεκτικός σύνδεσμος.
 
ἐκ δέ τοῦ παραδόξου καί παραλόγου … σῴζεται
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική ενεστώτα. Συνδέεται αντιθετικά (μέν … δέ) με την προηγούμενη. Λειτουργεί ως απόδοση του υποθετικού λόγου που ακολουθεί, δηλώνοντας την αόριστη επανάληψη στο παρόν.
σῴζεται: Ρήμα (παθητική σύνταξη). ὁ ἀπονενοημένος: Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). ἐκ τοῦ παραδόξου καί παραλόγου: Εμπρόθετος προσδιορισμός της αιτίας (του μέσου), με ουσιαστικοποιημένα ουδέτερα επίθετα που συνδέονται συμπλεκτικά. δέ: Αντιθετικό μόριο.
 
ἐάν ἄρα σωθῇ
Δευτερεύουσα υποθετική πρόταση (ἐάν + υποτακτική). Δηλώνει την υπόθεση του υποθετικού λόγου της αόριστης επανάληψης στο παρόν (ἐάν + υποτακτική – οριστική ενεστώτα). Εκφέρεται με υποτακτική αορίστου.
σωθῇ: Ρήμα (υποτακτική αορίστου, παθητική φωνή). ὁ ἀπονενοημένος: Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). ἄρα: Επιρρηματικός προσδιορισμός της επιφύλαξης (δηλώνει το «τελικά, ίσως»). ἐάν: Υποθετικός σύνδεσμος.
 
Τίς ἄν οὖν εὖ φρονῶν αὑτόν ἄν ἤ τά τῇ πατρίδι συμφέροντα ταύτῃ συνάψειεν
Κύρια πρόταση, ευθεία ερώτηση μερικής άγνοιας (ρητορική), που εκφέρεται με δυνητική ευκτική (δηλώνει το πιθανό). Η υπόθεση του υποθετικού λόγου εκφράζεται με υποθετική μετοχή (εὖ φρονῶν) και η κύρια πρόταση είναι η απόδοσή της.
ἂν συνάψειεν: Ρήμα (δυνητική ευκτική αορίστου). Τίς: Υποκείμενο ρήματος. αὑτόν: Αντικείμενο ρήματος. τά συμφέροντα: Αντικείμενο ρήματος (ουσιαστικοποιημένη μετοχή), που συνδέεται διαζευκτικά (ἤ) με το αὑτόν. τῇ πατρίδι: Δοτική προσωπική στο συμφέροντα. ταύτῃ: Έμμεσο αντικείμενο του ρήματος σε δοτική (ἡ ἀπόνοια). εὖ φρονῶν: Υποθετική μετοχή (= εἰ εὖ φρονοίη), συνημμένη στο υποκείμενο τίς. εὖ: Επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου στο φρονῶν. οὖν: Συμπερασματικός σύνδεσμος, που συνδέει την πρόταση με τα προηγούμενα (δεν έχει συντακτικό ρόλο). ἄν (δεύτερο): Επανάληψη του ἄν, για να δηλωθεί ξανά η δυνητικότητα. Δεν έχει συντακτικό ρόλο. ἤ: Διαζευκτικός σύνδεσμος.
 
Τίς οὐκ ἄν εἰς ὅσον δυνατόν φεύγοι
Κύρια πρόταση, ευθεία ερώτηση μερικής άγνοιας (ρητορική), που εκφέρεται με δυνητική ευκτική (δηλώνει το πιθανό). Είναι η πρώτη από τις δύο κύριες προτάσεις της περιόδου, οι οποίες συνδέονται συμπλεκτικά (καί).
ἂν φεύγοι: Ρήμα (δυνητική ευκτική ενεστώτα). Τίς: Υποκείμενο ρήματος. οὐκ: Αρνητικό μόριο, που δηλώνει ότι ο ρήτορας περιμένει ως απάντηση «κανείς». εἰς ὅσον δυνατόν: Εμπρόθετος προσδιορισμός του ποσού (βαθμού), που ισοδυναμεί με «όσο το δυνατόν περισσότερο».
 
καί τόν ἔχοντα ταύτην ἐκποδών ποιήσαιτο
Κύρια πρόταση, ευθεία ερώτηση μερικής άγνοιας (ρητορική), που εκφέρεται με δυνητική ευκτική. Συνδέεται συμπλεκτικά με την προηγούμενη. Το ἄν και το οὐκ εννοούνται από την προηγούμενη πρόταση.
(ἂν) ποιήσαιτο: Ρήμα (δυνητική ευκτική αορίστου, μέση φωνή). (Τίς): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). τόν ἔχοντα: Αντικείμενο ρήματος (ουσιαστικοποιημένη επιθετική μετοχή). ταύτην: Αντικείμενο της μετοχής (αναφέρεται στο ἀπόνοια). ἐκποδών: Επιρρηματικός προσδιορισμός του τόπου (με το ποιοῦμαι σημαίνει «απομακρύνω»). καί: Συμπλεκτικός σύνδεσμος.
 
ἵνα μηδ’ ἄκων αὐτῇ ποτε περιπέσῃ
Δευτερεύουσα τελική πρόταση, αρνητική (ἵνα μή + υποτακτική). Εκφέρεται με υποτακτική αορίστου και προσδιορίζει το ρήμα ποιήσαιτο.
περιπέσῃ: Ρήμα (υποτακτική αορίστου). (ὁ τόν ἔχοντα ποιησάμενος): Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). ἄκων: Κατηγορηματικός προσδιορισμός στο υποκείμενο. αὐτῇ: Δοτική αντικειμενική στο περιπέσῃ (αναφέρεται στο ἀπόνοια). ποτε: Επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου. μηδ(έ): Αρνητικό μόριο της τελικής (μή) με το δέ, που σημαίνει «ούτε». ἵνα: Τελικός σύνδεσμος.
 
Οὐκ ἀπονοίας, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, τούς ὑπέρ πατρίδος βουλευομένους δεῖ ζητεῖν
Κύρια πρόταση, κρίσεως, αρνητική, που εκφέρεται με οριστική. Δηλώνει αναγκαιότητα (δεῖ). Είναι η πρώτη από τις δύο κύριες προτάσεις της περιόδου, οι οποίες συνδέονται αντιθετικά (οὐκ … ἀλλά).
δεῖ: Ρήμα (απρόσωπο). ζητεῖν: Υποκείμενο του ρήματος δεῖ, απαρέμφατο. τούς βουλευομένους: Υποκείμενο του απαρεμφάτου σε αιτιατική, λόγω ετεροπροσωπίας (ουσιαστικοποιημένη επιθετική μετοχή). ὑπέρ πατρίδος: Εμπρόθετος προσδιορισμός του ωφελουμένου προσώπου στο βουλευομένους. ὦ ἄνδρες: Κλητική προσφώνηση. Ἀθηναῖοι: Επιθετικός προσδιορισμός στο ἄνδρες. οὐκ: Αρνητικό μόριο, που προσδιορίζει την πρόταση και αντιπαρατίθεται στο ἀλλά της επόμενης πρότασης.
 
ὅτῳ κοινωνήσουσιν
Δευτερεύουσα πλάγια ερωτηματική πρόταση μερικής άγνοιας (ὅτῳ = τίνι), που εκφέρεται με οριστική μέλλοντα. Λειτουργεί ως αντικείμενο του ρήματος ζητεῖν.
κοινωνήσουσιν: Ρήμα. οἱ βουλευόμενοι: Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). ὅτῳ: Έμμεσο αντικείμενο του ρήματος σε δοτική (ποιος είναι ο συνεργάτης). ἀπονοίας: Αντικείμενο του ρήματος σε γενική, γιατί το κοινωνῶ συντάσσεται με γενική του πράγματος. Η λέξη προτάσσεται για έμφαση και βρίσκεται στην αρχή της περιόδου.
 
ἀλλά νοῦ καί φρενῶν ἀγαθῶν καί προνοίας πολλῆς
Κύρια πρόταση, ελλειπτική, κρίσεως, που συνδέεται αντιθετικά (ἀλλά) με την προηγούμενη. Εννοούνται το δεῖ ζητεῖν τούς βουλευομένους ὅτῳ κοινωνήσουσιν.
νοῦ, φρενῶν, προνοίας: Αντικείμενα του (εννοούμενου) κοινωνήσουσιν σε γενική, που συνδέονται συμπλεκτικά (καί). ἀγαθῶν: Επιθετικός προσδιορισμός στο φρενῶν. πολλῆς: Επιθετικός προσδιορισμός στο προνοίας. ἀλλά: Αντιθετικός σύνδεσμος.
 
Ταῦτα μέν γάρ εἰς εὐδαιμονίαν ἄγει πάντας ἀνθρώπους
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική. Είναι η πρώτη από τις δύο κύριες προτάσεις της περιόδου, οι οποίες συνδέονται αντιθετικά (μέν … δέ).
ἄγει: Ρήμα. Ταῦτα: Υποκείμενο ρήματος (αναφέρεται στα νοῦς, φρένες, πρόνοια της προηγούμενης περιόδου). πάντας ἀνθρώπους: Αντικείμενο ρήματος. πάντας: Επιθετικός προσδιορισμός στο ἀνθρώπους. εἰς εὐδαιμονίαν: Εμπρόθετος προσδιορισμός του προορισμού (κίνηση προς), μεταφορικά. γάρ: Αιτιολογικός σύνδεσμος, που συνδέει την πρόταση με τα προηγούμενα (δεν έχει συντακτικό ρόλο). μέν: Αντιθετικό μόριο, που προετοιμάζει το δέ της επόμενης πρότασης.
 
ἐκείνη δ’ (ἄγει)
Κύρια πρόταση, κρίσεως, που εκφέρεται με οριστική, ελλειπτική. Συνδέεται αντιθετικά (μέν … δέ) με την προηγούμενη. Εννοούνται το ἄγει, το πάντας ἀνθρώπους και ο προορισμός (ἐκεῖσε).
(ἄγει): Ρήμα (εννοείται από την προηγούμενη πρόταση). ἐκείνη: Υποκείμενο ρήματος (αναφέρεται στο ἀπόνοια). (πάντας ἀνθρώπους): Αντικείμενο ρήματος (εννοείται). δέ: Αντιθετικό μόριο.
 
οἷ τοῦτον ἀπελθεῖν δεῖ
Δευτερεύουσα αναφορική πρόταση, τοπική, που εισάγεται με το αναφορικό επίρρημα οἷ («εκεί όπου», κίνηση προς). Εκφέρεται με οριστική και προσδιορίζει το εννοούμενο ἐκεῖσε (τον προορισμό), δηλαδή το ρήμα ἄγει της κύριας πρότασης.
δεῖ: Ρήμα (απρόσωπο). ἀπελθεῖν: Υποκείμενο του ρήματος δεῖ, απαρέμφατο. τοῦτον: Υποκείμενο του απαρεμφάτου σε αιτιατική, λόγω ετεροπροσωπίας (αναφέρεται στον Αριστογείτονα). οἷ: Αναφορικό επίρρημα, επιρρηματικός προσδιορισμός του τόπου (κίνηση προς) στο ἀπελθεῖν.