Έκθεση Β΄ Λυκείου: «Εξουσία αν μου δίναν»

Έκθεση Β΄ Λυκείου: «Εξουσία αν μου δίναν»
 
Το παρακάτω κείμενο αποτελεί απόσπασμα, ελαφρώς διασκευασμένο, από το ομώνυμο άρθρο του Παντελή Μπουκάλα που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Καθημερινή» στις 27 Σεπτεμβρίου 2018.
 
     Ας κάνουμε προσωρινά την παραχώρηση να δεχτούμε ότι τέταρτη εξουσία δεν είναι οι ιδιοκτήτες των ενημερωτικών μέσων, αλλά οι λειτουργοί τους. Ότι όλη τη δύναμη που προσφέρουν τα ΜΜΕ, χάρτινα, γυάλινα και διαδικτυακά, τη χαίρονται οι εργαζόμενοί τους. Και μάλιστα όσοι δεν δουλεύουν με ωραία συμβόλαια ποδοσφαιρικού τύπου, αλλά με επισφαλές1 μισθολόγιο.
     Όταν λοιπόν οι δημοσιογράφοι χρησιμοποιούν τη δοτή δύναμή τους για να παραβούν κάθε κώδικα δεοντολογίας, γραπτό και άγραφο, και να υπηρετήσουν προσωπικούς στόχους, παραοικονομικού ή παραπολιτικού περιεχομένου, είναι απλώς καταχραστές2. Και δικαιώνουν με τη δράση τους ένα πολύ μεγάλο τμήμα της πάντα καχύποπτης κοινής γνώμης, το οποίο χλευάζει σαν αναξιόπιστο το δημοσιογραφικό επάγγελμα.
     Ο όρος «λειτούργημα» χάνει όλο του το νόημα και όταν οι δημοσιογράφοι, δρώντας σαν τεταρτοεξουσιούχοι, νοικιάζουν τη δύναμη και το όποιο κύρος τους σε κομματικούς ή οικονομικούς μηχανισμούς, καταντώντας προπαγανδιστές, υπηρέτες άδηλων συμφερόντων και διακινητές ψευδών. Αν αυτό το κάνουν στα φανερά, προσφέροντας τη γραφή και την υπογραφή τους έναντι αμοιβής, είναι άξιοι του μισθού τους, αλλά και των λοιδοριών3 που εισπράττουν από το κοινό. Αν όμως το κάνουν στα κρυφά, ενώ δημοσίως συνεχίζουν να παριστάνουν τους αδέσμευτους και ακριβοδίκαιους τιμητές4 όλων ανεξαιρέτως, τότε δρουν με διπλασιασμένη δολιότητα και υποκρισία. Αλλά αυτό ακριβώς τους ακυρώνει, έστω κι αν δεν το κατανοούν, ίσως ζαλισμένοι από τη φήμη, μια αποδεδειγμένα εφήμερη θεότητα. Έτσι όπως συλλαμβάνονται να ψεύδονται συνειδητά και συστηματικά («για το καλό της πατρίδας», όπως έχουν τολμήσει να πουν οι κυνικότεροι εξ αυτών), δεν μπορούν να πείσουν πια. Μόνο να φανατίσουν λίγο ακόμα περισσότερο τους ήδη φανατισμένους μπορούν.
 
1. επισφαλής: αυτός που δεν είναι απολύτως ασφαλής
2. καταχραστές: αυτοί που εκμεταλλεύονται την εξουσία τους
3. λοιδορίες: κατηγορίες
4. τιμητής: αυτός που κρίνει και επικρίνει τη γνώμη και τις πράξεις των άλλων. Στην αρχαία Ρώμη, αξίωμα που προέβλεπε την εκτίμηση της περιουσίας και τον έλεγχο των ηθών των πολιτών.
 
ΘΕΜΑ 1 
1ο ερώτημα 
Να παρουσιάσετε περιληπτικά σε 50-60 λέξεις τους τρόπους με τους οποίους, κατά τον αρθρογράφο του Κειμένου 1, ένας δημοσιογράφος καταχράται την εξουσία του και παύει να επιτελεί «λειτούργημα».
 
Σύμφωνα με τον αρθρογράφο, οι δημοσιογράφοι καταχρώνται την εξουσία τους και ευτελίζουν το λειτούργημά τους όταν παραβιάζουν τη δεοντολογία επιδιώκοντας προσωπικά οφέλη. Αυτό συμβαίνει όταν εξαγοράζονται από πολιτικά ή οικονομικά κέντρα, διαδίδοντας σκόπιμα ψεύδη ως προπαγανδιστές. Η κατάχρηση επιτείνεται όταν υποκρίνονται δημόσια τους ανεξάρτητους κριτές, ενώ εξυπηρετούν κρυφά άδηλα συμφέροντα, καταλήγοντας απλώς να φανατίζουν περαιτέρω το κοινό.
 
2ο ερώτημα
Στο Κείμενο 1 πώς συνδέονται γλωσσικά (συνοχή) οι επιμέρους παράγραφοι; Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας.
 
- Η συνοχή μεταξύ της δεύτερης παραγράφου και της πρώτης επιτυγχάνεται με τη χρήση της συμπερασματικής διαρθρωτικής λέξης «λοιπόν» («Όταν λοιπόν οι δημοσιογράφοι...»). Η λέξη αυτή συνδέει την υποθετική παραδοχή της πρώτης παραγράφου (έστω ότι τη δύναμη την έχουν οι εργαζόμενοι) με τη συνέπεια/συμπέρασμα που αναπτύσσεται στη δεύτερη. Επιπλέον, συντελεί στη συνοχή και η επανάληψη λέξεων-κλειδιών (η λέξη «δύναμη» της 1^ης  επαναλαμβάνεται στη 2^η, ενώ οι «λειτουργοί» της 1ης γίνονται «δημοσιογράφοι» στη 2^η (χρήση συνωνύμων).
 
- Η συνοχή μεταξύ της τρίτης και της δεύτερης παραγράφου εξασφαλίζεται με τη χρήση του συμπλεκτικού συνδέσμου «και» σε συνδυασμό με το χρονικοϋποθετικό «όταν» («...χάνει όλο του το νόημα και όταν οι δημοσιογράφοι...»). Λειτουργεί προσθετικά, εισάγοντας μία ακόμη περίπτωση καταπάτησης της δεοντολογίας, παράλληλη με εκείνη της 2^ης παραγράφου («Όταν λοιπόν...»). Παράλληλα, η λέξη «λειτούργημα» στην αρχή της 3^ης παραγράφου παραπέμπει άμεσα στη λέξη «λειτουργοί» (1^η παράγραφος) και νοηματικά στους «δημοσιογράφους» (2^η παράγραφος), δημιουργώντας εμφανείς λεκτικούς δεσμούς συνοχής μεταξύ των παραγράφων.
 
3ο ερώτημα 
α) Ο τίτλος του Κειμένου 1 αποτελείται από μια δευτερεύουσα υποθετική πρόταση: «Εξουσία αν μου δίναν». Για ποια εξουσία θεωρείτε ότι γίνεται λόγος (με βάση το περιεχόμενο του κειμένου) και πώς αιτιολογείται κατά τη γνώμη σας η χρήση του α΄ ενικού προσώπου;
β) Συμπληρώστε τη δευτερεύουσα υποθετική πρόταση του τίτλου με μια «απόδοση», ώστε να σχηματίσετε έναν πλήρη υποθετικό λόγο (υπόθεση-απόδοση) που νοηματικά να ταιριάζει με το μήνυμα που θέλει να περάσει ο συντάκτης μέσα από το συγκεκριμένο άρθρο του.
 
α) Ο τίτλος αναφέρεται στη λεγόμενη «τέταρτη εξουσία», δηλαδή στην τεράστια δύναμη και επιρροή που ασκούν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και οι λειτουργοί τους (οι δημοσιογράφοι) στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης.
Η επιλογή του α΄ ρηματικού προσώπου προσδίδει προσωπικό, βιωματικό και άμεσο τόνο στο κείμενο. Ο αρθρογράφος (που προφανώς ανήκει στον δημοσιογραφικό χώρο) διαχωρίζει τη θέση του από τους διεφθαρμένους συναδέλφους του. Προβάλλοντας ένα υποθετικό, προσωπικό ηθικό δίλημμα, καλεί ουσιαστικά τον αναγνώστη να αναλογιστεί την ατομική ευθύνη που έχει ο κάθε λειτουργός απέναντι στο λειτούργημά του και την κοινωνία, αποφεύγοντας την ξύλινη και απρόσωπη γλώσσα.
 
β) Για να συνάδει ο υποθετικός λόγος με το επικριτικό ύφος του κειμένου απέναντι στη διαπλοκή και την ανηθικότητα των δημοσιογράφων, η απόδοση πρέπει να εκφράζει την τήρηση της δεοντολογίας:
- «Εξουσία αν μου δίναν, δεν θα την καταχρώμουν για να εξυπηρετήσω προσωπικά ή κομματικά συμφέροντα.»
- «Εξουσία αν μου δίναν, θα παρέμενα πιστός στην αλήθεια και τη δημοσιογραφική δεοντολογία.»
 
4^ο ερώτημα
Να προσδιορίσετε πώς οργανώνονται η 2^η και η 3^η παράγραφος του Κειμένου 1.
 
Η 2η παράγραφος αναπτύσσεται με αίτιο και αποτέλεσμα. Ως αίτιο καταγράφεται από τον αρθρογράφο η καταχρηστική αξιοποίηση της δύναμης από τους δημοσιογράφους, η παραβίαση της δεοντολογίας και η εξυπηρέτηση προσωπικών σκοπιμοτήτων («Όταν λοιπόν οι δημοσιογράφοι... παραπολιτικού περιεχομένου»). Αποτέλεσμα αυτής της κατάστασης είναι ο χαρακτηρισμός τους ως καταχραστών και η δικαίωση της καχυποψίας της κοινής γνώμης απέναντι στο επάγγελμα («είναι απλώς καταχραστές. Και δικαιώνουν...»).
 
Η 3η παράγραφος αναπτύσσεται με συνδυασμό μεθόδων, κυρίως με σύγκριση και αντίθεση καθώς και με αίτιο και αποτέλεσμα. Στο μέσο της παραγράφου, ο συγγραφέας αντιπαραβάλλει-συγκρίνει δύο διαφορετικές, αντικρουόμενες συμπεριφορές των δημοσιογράφων-προπαγανδιστών: την πρακτική που γίνεται «στα φανερά» με εκείνη που γίνεται «στα κρυφά». Η αντίθεση εντοπίζεται εύκολα από τις φράσεις: «Αν αυτό το κάνουν... Αν όμως το κάνουν...». Παραλλήλως, ολόκληρη η παράγραφος καταγράφει τις συνέπειες (τα αποτελέσματα) της αντιδεοντολογικής αυτής συμπεριφοράς. Για παράδειγμα, το γεγονός ότι ψεύδονται (αίτιο) οδηγεί στο να μην μπορούν να πείσουν πια, αλλά μόνο να φανατίσουν (αποτέλεσμα).
 
5^ο ερώτημα
Να προσδιορίσετε τη συλλογιστική πορεία στη 2^η και στην 3^η παράγραφο του Κειμένου 1.
 
Στη 2η παράγραφο ο αρθρογράφος ακολουθεί επαγωγική συλλογιστική πορεία (από το ειδικό στο γενικό). Ειδικότερα, ο συγγραφέας ξεκινά περιγράφοντας συγκεκριμένες, αθέμιτες συμπεριφορές κάποιων δημοσιογράφων (παραβίαση του κώδικα δεοντολογίας, εξυπηρέτηση προσωπικών στόχων, παραοικονομικό ή παραπολιτικό περιεχόμενο). Από αυτές τις επιμέρους περιπτώσεις καταλήγει σε ένα γενικότερο συμπέρασμα που αφορά την ιδιότητά τους («είναι απλώς καταχραστές») και τον αντίκτυπο που έχει η δράση τους στη συνολική εικόνα του επαγγέλματος (δικαιώνουν τη γενική καχυποψία της κοινής γνώμης για το δημοσιογραφικό επάγγελμα).
 
Στην 3η παράγραφο ο αρθρογράφος ακολουθεί παραγωγική συλλογιστική πορεία (από το γενικό στο ειδικό). Η παράγραφος ξεκινά με μια γενική διαπίστωση-θέση: «Ο όρος "λειτούργημα" χάνει όλο του το νόημα... όταν οι δημοσιογράφοι... καταντώντας προπαγανδιστές...». Ενώ στη συνέχεια, ο συγγραφέας εξειδικεύει αυτή τη γενική θέση, αναλύοντας τις συγκεκριμένες μορφές που παίρνει αυτή η συμπεριφορά (τι συμβαίνει όταν δρουν «στα φανερά» και τι όταν δρουν «στα κρυφά») και καταλήγει στις ειδικές συνέπειες (δεν μπορούν να πείσουν πια, απλώς φανατίζουν).
 
6^ο ερώτημα
Να προσδιορίσετε τη λειτουργία των εισαγωγικών και της παρένθεσης στο πλαίσιο της τρίτης παραγράφου του Κειμένου 1.
 
Στη λέξη «λειτούργημα» (3η παράγραφος), τα εισαγωγικά εχουν ειρωνική λειτουργία. Ο συγγραφέας αμφισβητεί ανοιχτά την ιδιότητα αυτή, επισημαίνοντας ότι στα χέρια των συγκεκριμένων επαγγελματιών ο όρος χρησιμοποιείται καταχρηστικά και δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.
Στη φράση «για το καλό της πατρίδας» (3η παράγραφος) μέσω των εισαγωγικών ο συγγραφέας αφενός δηλώνει πως παραθέτει αυτούσια μια συνηθισμένα έκφραση και αφετέρου υποδηλώνει την αποστασιοποίησή του από τον ισχυρισμό αυτό. Στηλιτεύει, άλλωστε, την υποκρισία των δημοσιογράφων, αναδεικνύοντας τη φράση ως μια ψευδή και προσχηματική δικαιολογία.
Στο χωρίο («για το καλό της πατρίδας», όπως έχουν τολμήσει να πουν οι κυνικότεροι εξ αυτών) (3η παράγραφος), η παρένθεση επιτρέπει την παράθεση ενός αιχμηρού σχολίου. Ο συγγραφέας διακόπτει τη ροή του λόγου του για να προσθέσει μια επικριτική πληροφορία (την κυνική δικαιολογία τους), ενισχύοντας την προσωπική του καταγγελτική στάση.
 
7^ο ερώτημα
Να χαρακτηρίσετε το ύφος του Κειμένου 1 και να τεκμηριώσετε την απάντησή σας σε γλωσσικές επιλογές του γράφοντος.
 
Το ύφος του κειμένου είναι κυρίως επικριτικό και καταγγελτικό, καθώς ο αρθρογράφος στηλιτεύει την κατάχρηση της δημοσιογραφικής δύναμης και την υποταγή της σε πολιτικά ή οικονομικά συμφέροντα. Παράλληλα, γίνεται ειρωνικό και σαρκαστικό, όταν αποδομεί την επίφαση ανεξαρτησίας των συγκεκριμένων δημοσιογράφων, ενώ διατηρεί σοβαρό και αιχμηρό τόνο, ανάλογο με τη βαρύτητα του κοινωνικοπολιτικού ζητήματος.
Ο χαρακτήρας αυτός του ύφους διαμορφώνεται με τις ακόλουθες γλωσσικές και εκφραστικές επιλογές:
- Αξιολογικό και συναισθηματικά φορτισμένο λεξιλόγιο: Οι χαρακτηρισμοί «καταχραστές», «προπαγανδιστές», «υπηρέτες άδηλων συμφερόντων» και «διακινητές ψευδών», καθώς και οι λέξεις «δολιότητα» και «υποκρισία», αποδίδουν έντονη απαξία στις πράξεις των δημοσιογράφων. Έτσι, η κριτική δεν διατυπώνεται ουδέτερα, αλλά αποκτά αυστηρό, καταγγελτικό και ηθικά αποδοκιμαστικό τόνο.
- Ειρωνεία και σαρκασμός: Η αναφορά στα «ωραία συμβόλαια ποδοσφαιρικού τύπου» σχολιάζει σκωπτικά τις προνομιακές αμοιβές ορισμένων δημοσιογράφων, ενώ οι χαρακτηρισμοί «αδέσμευτοι» και «ακριβοδίκαιοι τιμητές» χρησιμοποιούνται ειρωνικά για όσους υπηρετούν κρυφά συμφέροντα. Με αυτόν τον τρόπο, ο αρθρογράφος αποκαλύπτει την απόσταση ανάμεσα στη δημόσια εικόνα και στην πραγματική τους δράση και οξύνει την καταγγελία της υποκρισίας τους.
- Μεταφορικός και παραστατικός λόγος: Η φράση «νοικιάζουν τη δύναμη και το όποιο κύρος τους» παρουσιάζει τη δημοσιογραφική επιρροή ως εμπορεύσιμο αγαθό και αναδεικνύει την ηθική έκπτωση όσων την παραχωρούν σε μηχανισμούς συμφερόντων. Αντίστοιχα, η φήμη ως «εφήμερη θεότητα» που τους έχει «ζαλίσει» υπογραμμίζει αφενός τη ματαιοδοξία τους και αφετέρου την παροδικότητα της δημόσιας προβολής. Οι εικόνες αυτές καθιστούν το ύφος γλαφυρό και αιχμηρό.
- Σχολιαστική στίξη: Τα εισαγωγικά στη λέξη «λειτούργημα» δηλώνουν αμφισβήτηση της συγκεκριμένης ιδιότητας, ενώ στη φράση «για το καλό της πατρίδας» φανερώνουν αποστασιοποίηση από μια προσχηματική δικαιολογία. Επιπλέον, η παρένθεση «όπως έχουν τολμήσει να πουν οι κυνικότεροι εξ αυτών» παρεμβάλλει ένα άμεσο και αιχμηρό σχόλιο, ενισχύοντας τον ειρωνικό και καταγγελτικό τόνο.
- Αντίθεση και κλιμάκωση: Η αντιπαραβολή ανάμεσα στη φανερή και στην κρυφή εξυπηρέτηση συμφερόντων, με τα σχήματα «Αν αυτό το κάνουν στα φανερά» και «Αν όμως το κάνουν στα κρυφά», οργανώνει με σαφήνεια την επιχειρηματολογία. Η δεύτερη περίπτωση χαρακτηρίζεται από «διπλασιασμένη δολιότητα και υποκρισία», οπότε η επίκριση κλιμακώνεται και κορυφώνεται στην τελική διαπίστωση ότι οι συγκεκριμένοι δημοσιογράφοι δεν μπορούν πλέον να πείσουν, αλλά μόνο να φανατίσουν.
 
ΘΕΜΑ 2
«...νοικιάζουν τη δύναμη και το όποιο κύρος τους σε κομματικούς ή οικονομικούς μηχανισμούς, καταντώντας προπαγανδιστές, υπηρέτες άδηλων συμφερόντων και διακινητές ψευδών.»
Με αφορμή τη διαπίστωση του Παντελή Μπουκάλα στο κείμενο αναφοράς, καλείστε να εκφωνήσετε μια ομιλία σε μια ημερίδα του Δήμου σας με θέμα «Νέοι, Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και Δημοκρατία». Στο κείμενο της ομιλίας σας:
α) Να σχολιάσετε τις συνέπειες που έχει για τον πολίτη και τη δημοκρατία η μετατροπή των δημοσιογράφων σε «προπαγανδιστές» και «διακινητές ψευδών».
β) Να προτείνετε συγκεκριμένους τρόπους με τους οποίους ο σύγχρονος δέκτης (και ειδικά οι νέοι) μπορεί να αμυνθεί απέναντι στην παραπληροφόρηση και τη χειραγώγηση.
(350 - 400 λέξεις)
 
Διάγραμμα ενδεικτικής απάντησης
 
Επικοινωνιακό Πλαίσιο
Προσφώνηση: «Αξιότιμοι εκπρόσωποι της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, αγαπητοί συμπολίτες, φίλες και φίλοι,» (επειδή βρισκόμαστε σε ημερίδα του Δήμου).
Αποφώνηση: «Σας ευχαριστώ για την προσοχή σας.» (στο τέλος του κειμένου).
 
Πρόλογος
Αφόρμηση: Αναφορά στην εκδήλωση (ημερίδα του Δήμου) και τον σκοπό της ομιλίας. Εισαγωγή του θέματος με έμμεση αναφορά στο παράθεμα του Π. Μπουκάλα (π.χ. «Συχνά γινόμαστε μάρτυρες της μετατροπής της δημοσιογραφίας από λειτούργημα σε μηχανισμό προπαγάνδας...»).
Θέση: Η παραπληροφόρηση και η υποταγή των ΜΜΕ σε άδηλα συμφέροντα αποτελούν ευθεία απειλή για τον πολίτη και τη δημοκρατία, καθιστώντας επιτακτική την ανάγκη θωράκισης των νέων απέναντι σε αυτά τα φαινόμενα.
 
Κύριο Μέρος
Ζητούμενο 1ο: Οι συνέπειες (πώς πλήττεται ο πολίτης και η Δημοκρατία) (Εστίαση στον αντίκτυπο της προπαγάνδας και των ψευδών ειδήσεων)
- Πολιτικό επίπεδο (νόθευση της Δημοκρατίας): Ο πολίτης δεν ενημερώνεται αντικειμενικά, με αποτέλεσμα να αδυνατεί να διαμορφώσει ελεύθερη και τεκμηριωμένη πολιτική κρίση. Η επιλεκτική παρουσίαση γεγονότων, η απόκρυψη ουσιωδών πληροφοριών και η συστηματική διάδοση ψευδών μπορούν να κατευθύνουν τις απόψεις, τις επιλογές και τελικά την ψήφο του. Όταν, λοιπόν, κρίσιμες αποφάσεις, όπως η επιλογή πολιτικών εκπροσώπων ή η στάση απέναντι σε σημαντικά δημόσια ζητήματα, βασίζονται σε παραποιημένα δεδομένα, υπονομεύονται η γνησιότητα της λαϊκής βούλησης και η ίδια η λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος. Παράλληλα, περιορίζεται ο ουσιαστικός δημόσιος διάλογος, ευνοούνται δημαγωγικές πρακτικές και ενισχύονται πολιτικές δυνάμεις που εκμεταλλεύονται τον φόβο, την προκατάληψη ή την άγνοια των πολιτών.
- Κοινωνικό Επίπεδο (πόλωση και φανατισμός): Όπως είναι γνωστό, η προπαγάνδα «φανατίζει», καθώς παρουσιάζει σύνθετα κοινωνικά ζητήματα με απλουστευτικό και απόλυτο τρόπο, χωρίζοντας συχνά τους πολίτες σε αντιμαχόμενα στρατόπεδα. Έτσι, η κοινωνική συνοχή διαρρηγνύεται, ο γόνιμος διάλογος καταργείται και τη θέση της ψύχραιμης ανταλλαγής επιχειρημάτων καταλαμβάνουν η μισαλλοδοξία, η καχυποψία και η αδυναμία αποδοχής της διαφορετικής άποψης. Παράλληλα, καλλιεργούνται στερεότυπα και προκαταλήψεις, ενισχύονται ακραίες ιδεολογίες και λαϊκιστικές φωνές, ενώ δεν αποκλείεται να εκδηλωθούν φαινόμενα λεκτικής ή ακόμη και έμπρακτης βίας. Με αυτόν τον τρόπο, αποδυναμώνονται οι δεσμοί αλληλεγγύης και συνεργασίας που είναι αναγκαίοι για την ομαλή λειτουργία μιας δημοκρατικής κοινωνίας.
- Πνευματικό & ατομικό Επίπεδο: Ο πολίτης αποπροσανατολίζεται, χάνει σταδιακά την κριτική του ικανότητα και μετατρέπεται σε παθητικό δέκτη, σε ένα «άβουλο ον» που αποδέχεται χωρίς έλεγχο όσα του προβάλλονται. Η συνεχής έκθεσή του σε μονομερείς, παραποιημένες ή ψευδείς πληροφορίες δυσχεραίνει τη διάκριση ανάμεσα στο πραγματικό γεγονός, την άποψη και τη σκόπιμη προπαγάνδα. Έτσι, η αλήθεια συσκοτίζεται, προκειμένου να εξυπηρετηθούν οικονομικά ή κομματικά συμφέροντα, ενώ περιορίζονται η πνευματική αυτονομία, η ελεύθερη βούληση και η δυνατότητα λήψης συνειδητών αποφάσεων. Παράλληλα, ο καταιγισμός αντιφατικών πληροφοριών προκαλεί σύγχυση, ανασφάλεια και κόπωση, με συνέπεια το άτομο είτε να υιοθετεί άκριτα την ευκολότερη εκδοχή είτε να αδιαφορεί πλήρως για την ενημέρωση και τα κοινά.
- Θεσμικό επίπεδο: Κλονίζεται η εμπιστοσύνη των πολιτών προς τους θεσμούς και την «Τέταρτη Εξουσία», καθώς η συστηματική παραπληροφόρηση δημιουργεί την εντύπωση ότι η δημοσιογραφία, η πολιτική και οι δημόσιοι φορείς υπηρετούν αδιαφανή οικονομικά ή κομματικά συμφέροντα. Όταν οι πολίτες αδυνατούν να διακρίνουν την έγκυρη ενημέρωση από την προπαγάνδα, αντιμετωπίζουν με καχυποψία ακόμη και αξιόπιστες πηγές, αμφισβητούν συλλήβδην τις θεσμικές διαδικασίες και απομακρύνονται από τον δημόσιο διάλογο. Έτσι, ενισχύονται ο κυνισμός, η απαξίωση της πολιτικής και η πεποίθηση ότι η συμμετοχή δεν μπορεί να επιφέρει ουσιαστική αλλαγή, γεγονός που οδηγεί σε πολιτική απάθεια, μειωμένη συμμετοχή στις συλλογικές δράσεις και εκλογική αποχή, ιδιαίτερα μεταξύ των νέων. Τελικά, ο αποδυναμωμένος έλεγχος των πολιτών επιτρέπει σε αυθαίρετες ή αντιδημοκρατικές πρακτικές να εδραιώνονται ευκολότερα.
 
Ζητούμενο 2ο: Τρόποι άμυνας (Τι μπορούμε να κάνουμε εμείς οι νέοι) (Στο ζητούμενο αυτό δίνεται έμφαση στον ρόλο του ενεργού δέκτη-πολίτη)
- Κριτική προσέγγιση και διασταύρωση: Δεν δεχόμαστε άκριτα καμία είδηση, ακόμη και όταν επιβεβαιώνει τις ήδη διαμορφωμένες απόψεις μας ή διαδίδεται ευρέως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Συγκρίνουμε την πληροφορία με διαφορετικές και ανεξάρτητες πηγές, αναζητούμε την υπογραφή και την ιδιότητα του συντάκτη και ελέγχουμε την αξιοπιστία, τη διαφάνεια και τη γενικότερη πορεία του μέσου. Παράλληλα, εξετάζουμε την ημερομηνία δημοσίευσης, τη γνησιότητα των φωτογραφιών ή των βίντεο, τα τεκμήρια στα οποία στηρίζεται το δημοσίευμα και αν ο τίτλος αποδίδει πιστά το περιεχόμενό του ή αποσκοπεί απλώς στην πρόκληση εντυπώσεων. Πριν αναπαραγάγουμε μια αμφίβολη πληροφορία, συμβουλευόμαστε έγκυρους φορείς και ιστοτόπους επαλήθευσης γεγονότων, ώστε να μην συμβάλλουμε άθελά μας στη διάδοση ψευδών ειδήσεων.
- Πλουραλισμός στην ενημέρωση: Αποφυγή του «εγκλωβισμού» στους αλγόριθμους των μέσων κοινωνικής δικτύωσης που μας δείχνουν μόνο όσα συμφωνούν με τις απόψεις μας και ενισχύουν, έτσι, τις προκαταλήψεις μας. Για τον λόγο αυτό, χρειάζεται να επιλέγουμε συνειδητά ποικίλες και ανεξάρτητες πηγές, με διαφορετικό ιδεολογικό προσανατολισμό, και να μην περιοριζόμαστε στην αρχική μας ροή ή στις προτεινόμενες αναρτήσεις. Χρήσιμο είναι, επίσης, να διαβάζουμε ολόκληρα τα δημοσιεύματα, να αναζητούμε την πρωτογενή πηγή και να συγκρίνουμε τον τρόπο με τον οποίο διαφορετικά μέσα παρουσιάζουν το ίδιο γεγονός. Έτσι, αναζητούμε διαφορετικές οπτικές γωνίες, αποκτούμε σφαιρικότερη εικόνα, αναγνωρίζουμε ευκολότερα τις παραλείψεις και τις σκοπιμότητες κάθε αφήγησης και διαμορφώνουμε προσωπική, τεκμηριωμένη άποψη.
- Ψηφιακός γραμματισμός: Ενίσχυση της παιδείας, μέσα και έξω από το σχολείο, ώστε οι νέοι να κατανοούν πώς δημιουργούνται και διαδίδονται τα fake news, πώς το clickbait εκμεταλλεύεται την περιέργεια ή το συναίσθημά τους και με ποιους τρόπους λειτουργούν οι μηχανισμοί της προπαγάνδας. Μέσα από ειδικά μαθήματα, βιωματικά εργαστήρια και ενημερωτικές δράσεις μπορούν να εξοικειωθούν με τον έλεγχο της προέλευσης μιας είδησης, την αναζήτηση πρωτογενών πηγών, την αναγνώριση παραποιημένων εικόνων και βίντεο και τη διάκριση ανάμεσα στο γεγονός, το σχόλιο και τη διαφήμιση. Παράλληλα, χρειάζεται να γνωρίζουν τον τρόπο με τον οποίο οι αλγόριθμοι, οι αυτοματοποιημένοι λογαριασμοί και οι «φούσκες πληροφόρησης» επηρεάζουν όσα βλέπουν στο διαδίκτυο. Έτσι, αποκτούν πρακτικά εργαλεία αυτοπροστασίας, αξιολογούν κριτικά κάθε ψηφιακό μήνυμα και χρησιμοποιούν τα μέσα με υπευθυνότητα, χωρίς να αναπαράγουν άκριτα παραπλανητικό περιεχόμενο.
- Στάση ενεργού πολίτη: Αντίδραση απέναντι στην ελλιπή δημοσιογραφία. Οι νέοι οφείλουν να στηρίζουν, ακόμη και οικονομικά, την ανεξάρτητη και ερευνητική δημοσιογραφία και να απορρίπτουν ή να καταδικάζουν μέσα που συλλαμβάνονται να ψεύδονται συστηματικά. Παράλληλα, μπορούν να αναφέρουν παραπλανητικό περιεχόμενο στις ψηφιακές πλατφόρμες, να ζητούν δημόσιες διορθώσεις και να μην επιβραβεύουν με προβολές, κοινοποιήσεις ή συνδρομές όσους καταφεύγουν στον εντυπωσιασμό και τη διαστρέβλωση. Η συμμετοχή σε συζητήσεις, δράσεις ενημέρωσης και πρωτοβουλίες υπέρ της διαφάνειας ενισχύει τη λογοδοσία των μέσων και μετατρέπει τον δέκτη από παθητικό καταναλωτή πληροφοριών σε υπεύθυνο και απαιτητικό πολίτη.
 
Επίλογος
- Ανακεφαλαίωση: Η ελευθερία και η δημοκρατία δεν μπορούν να υπάρξουν χωρίς αληθινή ενημέρωση. Ο ρόλος της δημοσιογραφίας είναι να ελέγχει την εξουσία, όχι να γίνεται φερέφωνό της.
- Προτροπή: Ειδικά εμείς οι νέοι, ως η γενιά του διαδικτύου, έχουμε χρέος να διηθήσουμε τον καταιγισμό των πληροφοριών, να γίνουμε απαιτητικοί αναγνώστες και να προστατεύσουμε την αλήθεια.
 
Κείμενο 2: Ζητείται ελπίς
Το παρακάτω κείμενο είναι απόσπασμα από το ομώνυμο διήγημα του Αντώνη Σαμαράκη, το οποίο εκδόθηκε το 1954.
 
     Όταν μπήκε στο καφενείο, κείνο το απόγευμα, ήτανε νωρίς ακόμα. Κάθισε σ’ ένα τραπέζι, πίσω από το μεγάλο τζάμι που έβλεπε στη λεωφόρο. Παράγγειλε καφέ. Σε άλλα τραπέζια, παίζανε χαρτιά ή συζητούσανε. Ήρθε ο καφές. Άναψε τσιγάρο, ήπιε δυο γουλιές, κι άνοιξε την απογευματινή εφημερίδα.
     Καινούριες μάχες είχαν αρχίσει στην Ινδοκίνα. […] «Η σκιά του νέου παγκοσμίου πολέμου απλούται εις τον κόσμον μας», ήταν ο τίτλος μιας άλλης είδησης. Ύστερα διάβασε άλλα πράγματα: το έλλειμμα του προϋπολογισμού, προαγωγές εκπαιδευτικών, μια απαγωγή, ένα βιασμό, τρεις αυτοκτονίες. Οι δυο, για οικονομικούς λόγους. […] Αλλού είδε κριτική για ένα ρεσιτάλ πιάνου, έπειτα κάτι για τη μόδα, τέλος την «Κοσμική Κίνηση»: «Κοκταίηλ προχθές… […] Άναψε κι άλλο τσιγάρο. Έριξε μια ματιά στις «Μικρές Αγγελίες»: ΠΩΛΕΙΤΑΙ νεόδμητος μονοκατοικία… […], ΖΗΤΕΙΤΑΙ πιάνο προς αγοράν…
     Σκέψεις γυρίζανε στο νου του. Από τότε που τέλειωσε ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος, η σκιά του τρίτου δεν είχε πάψει να βαραίνει πάνω στον κόσμο μας. […] Πέρασε το χέρι του στα μαλλιά του. Σκούπισε τον ιδρώτα στο μέτωπό του· είχε ιδρώσει, κι όμως δεν έκανε ζέστη. […] Δεν είχε αλλάξει διόλου προς το καλύτερο η ζωή μας ύστερ’ από τον πόλεμο. Όλα είναι τα ίδια σαν και πριν. Κι όμως είχε ελπίσει κι αυτός, όπως είχαν ελπίσει εκατομμύρια άνθρωποι σ’ όλη τη γη, πως ύστερ’ από τον πόλεμο, ύστερ’ από τόσο αίμα που χύθηκε, κάτι θ’ άλλαζε[…].
     Σκέφτηκε τη σύγχυση που επικρατεί στον κόσμο μας σήμερα. […] Δεν έφταιγε η εφημερίδα που έκανε τώρα αυτές τις σκέψεις. Τα σκεφτότανε όλα αυτά τον τελευταίο καιρό, πότε με λιγότερη, πότε με περισσότερη ένταση. […] Είχε πολεμήσει κι αυτός στον τελευταίο πόλεμο. Και είχε ελπίσει. Μα τώρα ήτανε πια χωρίς ελπίδα. […] Στις έξι σελίδες της εφημερίδας: η ζωή. Κι αυτός ήτανε τώρα ένας άνθρωπος που δεν έχει ελπίδα. […]
     Ξανάριξε μια ματιά στην εφημερίδα: η Ινδοκίνα, η «Κοσμική Κίνησις», το ρεσιτάλ πιάνου, οι δυο αυτοκτονίες για οικονομικούς λόγους, οι «Μικρές Αγγελίες»… ΖΗΤΕΙΤΑΙ γραφομηχανή… ΖΗΤΕΙΤΑΙ ραδιογραμμόφωνον… […]. Έβγαλε την ατζέντα του, έκοψε ένα φύλλο κι έγραψε με το μολύβι του: ΖΗΤΕΙΤΑΙ ελπίς.
     Ύστερα πρόσθεσε το όνομά του και τη διεύθυνσή του. Φώναξε το γκαρσόνι. Ήθελε να πληρώσει, να πάει κατευθείαν στην εφημερίδα, να δώσει την αγγελία του, να παρακαλέσει, να επιμείνει να μπει οπωσδήποτε στο αυριανό φύλλο.
 
ΘΕΜΑ 3
 
1^ο Ερώτημα
Στο διήγημα (Κείμενο 2) κυριαρχεί το γ΄ ρηματικό πρόσωπο. Πώς λειτουργεί αυτή η επιλογή του συγγραφέα ως προς την απόδοση της ψυχολογικής κατάστασης του ήρωα και την ανάδειξη του κεντρικού θέματος;
 
Η χρήση του γ΄ ρηματικού προσώπου (ετεροδιηγητικός-παντογνώστης αφηγητής) λειτουργεί αρχικά σε ένα επίπεδο ρεαλιστικής καταγραφής. Ο αφηγητής παρατηρεί τις κινήσεις του ήρωα με φαινομενική αντικειμενικότητα και αποστασιοποίηση («μπήκε», «κάθισε», «παράγγειλε», «άνοιξε»). Ωστόσο, σύντομα η αφήγηση εστιάζει εσωτερικά και εισχωρεί στις σκέψεις του («Σκέψεις γυρίζανε στο νου του», «Δεν είχε αλλάξει διόλου…»). Μέσα από το γ΄ πρόσωπο, ο πρωταγωνιστής δεν κατονομάζεται ποτέ. Παραμένει ένας ανώνυμος, συνηθισμένος άνθρωπος, μετατρεπόμενος έτσι σε σύμβολο ολόκληρης της μεταπολεμικής γενιάς. Η επιλογή αυτή καθιστά την ατομική του απελπισία (την έλλειψη ελπίδας) ένα καθολικό, πανανθρώπινο βίωμα. Ο αναγνώστης νιώθει το υπαρξιακό κενό ενός ανθρώπου που, ενώ περιβάλλεται από άλλους σε ένα καφενείο, βιώνει την απόλυτη μοναξιά και αποξένωση.
 
2^ο Ερώτημα
Στην προτελευταία παράγραφο του αποσπάσματος του Κειμένου 2 («Ξανάριξε μια ματιά… ΖΗΤΕΙΤΑΙ ραδιογραμμόφωνον…») γίνεται εκτενής χρήση αποσιωπητικών. Να σχολιάσετε τη λειτουργία τους σε σχέση με τον ρυθμό του κειμένου και τον εσωτερικό κόσμο του πρωταγωνιστή.
 
Τα αποσιωπητικά στο συγκεκριμένο χωρίο λειτουργούν τόσο ρυθμικά όσο και ψυχογραφικά:
- Ως προς τον ρυθμό, δημιουργούν αλλεπάλληλες παύσεις και τεμαχίζουν την απαρίθμηση των ειδήσεων. Έτσι, η ανάγνωση γίνεται διακεκομμένη και νευρική, μιμούμενη την περιπλάνηση του βλέμματος του ήρωα από την Ινδοκίνα στην «Κοσμική Κίνηση», στο ρεσιτάλ, στις αυτοκτονίες και στις μικρές αγγελίες. Η ασύνδετη διαδοχή τραγικών και ασήμαντων πληροφοριών αποδίδει παραστατικά τον χαοτικό καταιγισμό της επικαιρότητας.
- Ως προς τον εσωτερικό κόσμο του πρωταγωνιστή, οι παύσεις αποτυπώνουν τη σύγχυση, την ταραχή και τη συναισθηματική του εξάντληση. Οι εικόνες πολέμου, κοινωνικής δυστυχίας και καθημερινής αδιαφορίας συσσωρεύονται στη συνείδησή του χωρίς να ολοκληρώνονται σε έναν συνεκτικό συλλογισμό· αντίθετα, τον οδηγούν σε ψυχικό αδιέξοδο. Παράλληλα, τα τελευταία αποσιωπητικά πριν από το «ΖΗΤΕΙΤΑΙ ελπίς» δημιουργούν αναμονή και προετοιμάζουν την κορύφωση: η διάχυτη απελπισία μετατρέπεται αιφνίδια σε πράξη, καθώς ο ήρωας συντάσσει τη δική του αγγελία.
 
3^ο Ερώτημα
«η σκιά του τρίτου [παγκόσμιου πολέμου] δεν είχε πάψει να βαραίνει πάνω στον κόσμο μας.» Αφού αναγνωρίσετε το εκφραστικό μέσο στη συγκεκριμένη περίοδο του Κειμένου 2, να εξηγήσετε πώς αυτό εξυπηρετεί το νόημα του κειμένου και διαμορφώνει το ύφος του.
 
Στο χωρίο αξιοποιείται η μεταφορά «η σκιά του τρίτου [παγκόσμιου πολέμου] […] βαραίνει», με την οποία η αόρατη απειλή ενός νέου πολέμου αποκτά υλική υπόσταση. Οι λέξεις «σκιά» και «βαραίνει» υποδηλώνουν αντίστοιχα το σκοτάδι και την ασφυκτική πίεση που εξακολουθούν να απλώνονται πάνω από την ανθρωπότητα μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Έτσι, η μεταφορά αποδίδει παραστατικά τον μόνιμο φόβο, την ανασφάλεια και την ψυχική καταπίεση των ανθρώπων, ενώ ενισχύει τη διαπίστωση ότι η μεταπολεμική ειρήνη παραμένει εύθραυστη και η προσδοκία για έναν καλύτερο κόσμο έχει διαψευστεί. Παράλληλα, συνδέεται με την απόγνωση του ήρωα και προοικονομεί την απώλεια της ελπίδας του. Ως προς το ύφος, προσδίδει έντονα μελαγχολικό, δραματικό και απαισιόδοξο τόνο, ενώ η παραστατικότητα της εικόνας ενισχύει τη συναισθηματική επίδραση του κειμένου στον αναγνώστη.
 
ΘΕΜΑ 4
Ποιοι λόγοι οδηγούν τον ήρωα του Κειμένου 2 να δημοσιεύσει στην εφημερίδα την αγγελία «ΖΗΤΕΙΤΑΙ ελπίς»; Τι συναισθήματα σας προκαλεί η απόφασή του αυτή και γιατί; Να τεκμηριώσετε σε κάθε περίπτωση την απάντησή σας καταγράφοντας τις απόψεις σας σε 100-150 λέξεις.
 
Ο ήρωας οδηγείται στη δημοσίευση της αγγελίας επειδή βιώνει βαθιά απογοήτευση από τη μεταπολεμική πραγματικότητα. Οι ειδήσεις για νέους πολέμους, οικονομική εξαθλίωση και αυτοκτονίες διαψεύδουν την προσδοκία του ότι, μετά τη θυσία τόσων ανθρώπων, ο κόσμος θα γινόταν δικαιότερος και ειρηνικότερος. Η διαπίστωση ότι «δεν είχε αλλάξει διόλου προς το καλύτερο η ζωή μας» τον βυθίζει στην απόγνωση. Έτσι, η αγγελία εκφράζει παραστατικά την ανάγκη του να αναζητήσει ό,τι δεν βρίσκει πια μέσα του ή γύρω του.
Η απόφασή του μού προκαλεί θλίψη και συμπόνια, επειδή φανερώνει την ψυχική συντριβή ενός ανθρώπου ανήμπορου απέναντι στη βία και την αδικία. Ταυτόχρονα, όμως, με συγκινεί: παρότι δηλώνει «χωρίς ελπίδα», εξακολουθεί να την αναζητά. Η παρουσίασή της σαν αντικείμενο μικρής αγγελίας δημιουργεί τραγική ειρωνεία και μετατρέπει την πράξη του σε κραυγή βοήθειας, αλλά και σε έσχατη άρνηση να παραδοθεί ολοκληρωτικά στην απόγνωση.

Έκθεση Γ΄ Λυκείου: «Όταν η Ευρώπη θα γίνει Αφρο-ευρώπη»

Έκθεση Γ΄ Λυκείου: «Όταν η Ευρώπη θα γίνει Αφρο-ευρώπη»
 
Εισαγωγικό σημείωμα
Στο άρθρο του ο Έκο προσεγγίζει ιστορικά το φαινόμενο της μετανάστευσης.
 
Κείμενο
     Πρόσφατα οι εφημερίδες ασχολήθηκαν εξαιρετικά με τα προβλήματα που δημιουργούνται από τους ξένους (νόμιμους ή παράνομους) εργαζόμενους στην Ιταλία. Στην «La Repubblica» δημοσιεύτηκε ένα σκίτσο που παρουσίαζε δύο σιλουέτες: μια τεράστια Αφρική και μια μικροσκοπική Ιταλία. Η Φλωρεντία δεν ήταν ούτε σημαδάκι. Στην «Corriere della Sera» δημοσιεύτηκε πολύ περιληπτικά, η ιστορία των κλιματολογικών αλλαγών που σημειώθηκαν στον πλανήτη μας από το 4.000 π.Χ. μέχρι σήμερα. Φαινόταν, λοιπόν, καθαρά ότι η γονιμότητα του εδάφους ή η ξηρασία έχουν προκαλέσει κατά καιρούς τεράστιες μετακινήσεις πληθυσμών που άλλαξαν την όψη του πλανήτη και δημιούργησαν τον πολιτισμό που γνωρίζουμε είτε άμεσα είτε από τα βιβλία της ιστορίας.
     Σήμερα, μπροστά στο πρόβλημα των λεγόμενων εξωκοινοτικών (χαριτωμένος ευφημισμός που, όπως είπαν, θα πρέπει να περιλαμβάνει και τους Ελβετούς ή τους τουρίστες απ’ το Τέξας), πρόβλημα που ενδιαφέρει όλα τα έθνη της Ευρώπης, συνεχίζουμε να σκεφτόμαστε σαν να βρισκόμαστε απέναντι σ’ ένα φαινόμενο μετανάστευσης. Μετανάστευση έχουμε όταν μερικές εκατοντάδες χιλιάδες κάτοικοι μιας χώρας με υπερπληθυσμό, θέλουν να πάνε και να ζήσουν σε μιαν άλλη χώρα (για παράδειγμα οι Ιταλοί στην Αυστραλία). Φυσικά, η χώρα που θα τους φιλοξενήσει, θα πρέπει να ρυθμίσει τη ροή της μετανάστευσης ανάλογα με τις δυνατότητες της, όπως είναι λογικό να συλλαμβάνει και να απελαύνει τους μετανάστες που εγκληματούν. Το ίδιο λογικό είναι να συλλαμβάνει και να τιμωρεί τους εγκληματίες, είτε είναι δικοί της κάτοικοι, είτε είναι τουρίστες που φέρνουν πολύτιμο συνάλλαγμα.
     Σήμερα όμως, στην Ευρώπη, δε βρισκόμαστε μπροστά σ’ ένα φαινόμενο μετανάστευσης. Βρισκόμαστε μπροστά σ’ ένα φαινόμενο μετακίνησης πληθυσμών. Βέβαια, δεν έχει τη βίαιη και σαρωτική μορφή που είχαν οι εισβολές των γερμανικών λαών στην Ιταλία, τη Γαλλία και την Ισπανία, δεν έχει την ακατανίκητη ορμή της αραβικής επέκτασης μετά την Εγίρα, δεν έχει την αργή κίνηση της ακαθόριστης εκείνης ροής που οδήγησε κάποιους άγνωστους λαούς από την Ασία στην Ωκεανία, πάνω από στενές λουρίδες γης που σήμερα είναι σκεπασμένες απ’ τη θάλασσα. Ένα άλλο κεφάλαιο της ιστορίας του ανθρώπου μας μιλάει για τη δημιουργία και την εξαφάνιση κάποιων πολιτισμών που ακολούθησαν τη μεγάλη ροή των μετακινήσεων, αρχικά από τη Δύση προς την Ανατολή (γι’ αυτό το θέμα όμως ελάχιστα πράγματα γνωρίζουμε), κι ύστερα απ’ την Ανατολή προς τη Δύση, αρχίζοντας μια χιλιόχρονη κίνηση από τις πηγές του Ινδού ως τις Ηράκλειες Στήλες και στη συνέχεια, σε τέσσερεις αιώνες, από τις Ηράκλειες Στήλες στην Καλιφόρνια και την Γη του Πυρός.
     Τώρα η μετακίνηση είναι ανεπαίσθητη επειδή έχει τη μορφή μιας πτήσης με το αεροσκάφος, μιας σύντομης παραμονής στα γραφεία αλλοδαπών ή ενός παράνομου ξεμπαρκαρίσματος, γίνεται από τον Νότο, που όλο και περισσότερο τον βασανίζει η πείνα και η ξηρασία, προς τον Βορρά. Μοιάζει με μετανάστευση, πρόκειται όμως για μετακίνηση. Είναι ένα ιστορικό γεγονός με ανυπολόγιστες συνέπειες. Δεν γίνεται με ορδές που απ’ όπου περνάνε με τ’ άλογα τους δεν ξαναφυτρώνει χορτάρι. Γίνεται με μικρές ταπεινές ομάδες που κινούνται διακριτικά. Δεν θα χρειαστεί, όμως, αιώνες ή χιλιετίες αλλά μόνο δεκαετίες. Κι όπως όλες οι μεγάλες μετακινήσεις, θα έχει σαν τελικό αποτέλεσμα μια εθνική αναδιάρθρωση στις χώρες προορισμού, μιαν αναπόφευκτη αλλαγή στα ήθη, μιαν ασυγκράτητη διασταύρωση που θα αλλάξει στατιστικά το χρώμα του δέρματος, των μαλλιών και των ματιών σ’ ολόκληρο τον πληθυσμό, ακριβώς όπως λίγοι Νορμανδοί εγκατέστησαν στην Σικελία απόγονους ξανθούς και με γαλανά μάτια.
     Οι μεγάλες μετακινήσεις, τουλάχιστον κατά την ιστορική περίοδο, δημιουργούσαν φόβους. Αρχικά γίνονται προσπάθειες να αποφευχθούν. Οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες χτίζουν οχυρά και στέλνουν τις λεγεώνες τους να υποτάξουν και να δαμάσουν τους παρείσακτους. Στη συνέχεια γίνονται κάποιες συμφωνίες και στους νεοφερμένους επιβάλλεται κάποια πειθαρχία. Αργότερα παραχωρείται ο τίτλος του Ρωμαίου πολίτη σ’ όλους τους υπηκόους της αυτοκρατορίας. Τελικά, πάνω στα ερείπια της Ρώμης, θα οικοδομηθούν τα λεγόμενα βαρβαρικά βασίλεια από τα οποία θα δημιουργηθούν τα σύγχρονα ευρωπαϊκά κράτη, οι γλώσσες που τόσο περήφανα μιλάμε, οι πολιτικοί και οι κοινωνικοί μας θεσμοί. Όταν στους αυτοκινητόδρομους συναντάμε τοποθεσίες που ιταλικότατα ονομάζονται Usmate ή Biandrate, δεν θυμόμαστε ότι πρόκειται για λογκοβαρδικές καταλήξεις. Εξάλλου, από πού προέρχονται άραγε εκείνα τα ετρουσκικά χαμόγελα που συναντάμε ακόμη και σήμερα σε τόσα και τόσα πρόσωπα της κεντρικής Ιταλίας;
     Οι μετακινήσεις δεν σταματούν. Απλούστατα, ετοιμαζόμαστε να ζήσουμε μια νέα εποχή, την εποχή της αφρο-ευρωπαϊκής κουλτούρας.
 
Eco, U. (1990). Σημειώματα. Μτφ. Θ. Ιωαννίδης.
Θεσσαλονίκη: Εκδοτικός Οργανισμός Θεσσαλονίκης. 174-176.
 
Περίσταση επικοινωνίας
Πεδίο: Αφορά τη φύση και το θέμα της κοινωνικής δραστηριότητας και προσδιορίζει το περιεχόμενο του κειμένου (τι συμβαίνει, ποιο είναι το θέμα της επικοινωνίας).
 
Το πεδίο του κειμένου αφορά την κοινωνική δραστηριότητα του σχολιασμού και της ανάλυσης του φαινομένου της μετανάστευσης και των μαζικών μετακινήσεων πληθυσμών στο πλαίσιο ενός άρθρου. Το περιεχόμενο επικεντρώνεται στη διάκριση μεταξύ απλής μετανάστευσης και ευρύτερης μετακίνησης από τον Νότο προς τον Βορρά. Ο συγγραφέας προσεγγίζει το θέμα με ιστορική προοπτική (αναφορές στις ρωμαϊκές λεγεώνες, στις εισβολές γερμανικών λαών και στην αραβική επέκταση) και αναλύει τις αναπόφευκτες δημογραφικές και πολιτισμικές συνέπειες που θα οδηγήσουν σε μια μελλοντική «αφρο-ευρωπαϊκή» κουλτούρα.
 
Συνομιλιακοί ρόλοι: Προσδιορίζουν τις κοινωνικές σχέσεις εκείνων που μετέχουν σε μια περίσταση επικοινωνίας (ποιοι, με ποιες ιδιότητες συμμετέχουν). Οι συνομιλιακοί ρόλοι δομούν τις διαφορετικές κοινωνικές σχέσεις των συμμετεχόντων, τη συναισθηματική απόσταση, τη συχνότητα των επαφών τους (π.χ. επίσημο - ανεπίσημο ύφος, σχέσεις οικειότητας, σχέσεις ιεραρχίας κ.λπ.).
 
Οι συμμετέχοντες στην επικοινωνία είναι ο πομπός, δηλαδή ο συγγραφέας/διανοούμενος (Umberto Eco), και οι δέκτες, δηλαδή το ευρύ αναγνωστικό κοινό (αρχικά αναγνώστες εφημερίδων και έπειτα αναγνώστες του βιβλίου «Σημειώματα»). Η κοινωνική σχέση έχει έναν βαθμό απόστασης και επισημότητας (καθώς πρόκειται για δοκίμιο/άρθρο), ωστόσο το ύφος παραμένει προσιτό στο κοινό.
 
Διάθεση: μπορούμε να δίνουμε πληροφορίες (δηλώσεις, τυπικά με δηλωτικές προτάσεις), να ζητάμε πληροφορίες (ερωτήσεις, τυπικά με ερωτηματικές προτάσεις), να ζητάμε από τους άλλους να κάνουν κάτι (οδηγίες/εντολές, τυπικά με προστατικές προτάσεις).
 
Ο πομπός κυρίως δίνει πληροφορίες και εκφράζει προσωπικές διαπιστώσεις ή αναλύσεις. Γι’ αυτόν τον λόγο, κυριαρχούν οι δηλωτικές προτάσεις («Σήμερα όμως, στην Ευρώπη, δε βρισκόμαστε μπροστά σ’ ένα φαινόμενο μετανάστευσης.», «Οι μετακινήσεις δεν σταματούν.»). Εμφανίζονται σποραδικά και ερωτήσεις ρητορικού χαρακτήρα («Εξάλλου, από πού προέρχονται άραγε εκείνα τα ετρουσκικά χαμόγελα...;») για να προβληματίσουν τον αναγνώστη.
 
Τροπικότητα: Διακρίνεται σε επιστημική, που σχετίζεται με τον βαθμό βεβαιότητας του ομιλητή (υπόθεση, δυνατότητα, πιθανότητα, βεβαιότητα), και δεοντική, που σχετίζεται με την αναγκαιότητα πραγματοποίησης αυτού για το οποίο γίνεται λόγος (επιθυμία, ευχή, πρόθεση, υποχρέωση).
 
Στο άρθρο αυτό εντοπίζεται κυρίως επιστημική τροπικότητα με υψηλό βαθμό βεβαιότητας, ειδικά όταν ο συγγραφέας κάνει προβλέψεις για το μέλλον. Χρησιμοποιεί οριστική έγκλιση και μελλοντικούς χρόνους που δηλώνουν βεβαιότητα για την εξέλιξη των γεγονότων («θα έχει σαν τελικό αποτέλεσμα», «θα αλλάξει στατιστικά το χρώμα του δέρματος», «ετοιμαζόμαστε να ζήσουμε μια νέα εποχή»). Υπάρχει επίσης και δεοντική τροπικότητα (π.χ. «θα πρέπει να ρυθμίσει τη ροή», «είναι λογικό να συλλαμβάνει») όταν αναφέρεται στην ορθολογική διαχείριση από τη μεριά της πολιτείας απέναντι στους μετανάστες.
 
Τα στοιχεία του κειμένου που δικαιολογούν εν μέρει την ένταξή του στο κειμενικό είδος της εξήγησης:
- Στις πρώτες παραγράφους, ο συγγραφέας ορίζει, κατηγοριοποιεί και διασαφηνίζει το φαινόμενο για το οποίο μιλάει. Ξεκαθαρίζει μάλιστα τη διαφορά μεταξύ της «μετανάστευσης» (που αφορά λίγους που αναζητούν μια καλύτερη ζωή κάπου αλλού) και της ευρύτερης «μετακίνησης πληθυσμών», εισάγοντας έτσι την έννοια προς εξήγηση.
- Ο συγγραφέας εξηγεί γιατί συμβαίνει το φαινόμενο (αιτιολογία: ξηρασία, πείνα στον Νότο) και πώς πραγματοποιείται σήμερα σε σχέση με το παρελθόν (με πτήσεις και διακριτικές ομάδες αντί για βίαιες εισβολές). Παράλληλα, οργανώνει την εξήγηση ανατρέχοντας στο παρελθόν και παραθέτοντας χρονικά τα βήματα των ιστορικών μετακινήσεων: οι Ρωμαίοι αρχικά χτίζουν οχυρά, στη συνέχεια κάνουν συμφωνίες, αργότερα παραχωρούν τον τίτλο του πολίτη και τελικά αφομοιώνονται.
 
Τα στοιχεία του κειμένου που δικαιολογούν την ένταξή του στο κειμενικό είδος της επιχειρηματολογίας:
Το κείμενο ακολουθεί την τυπική δομή της επιχειρηματολογίας:
Αποδεικτέα θέση (ισχυρισμός): Ο κεντρικός ισχυρισμός του συγγραφέα διατυπώνεται καθαρά: «Σήμερα όμως, στην Ευρώπη, δε βρισκόμαστε μπροστά σ’ ένα φαινόμενο μετανάστευσης. Βρισκόμαστε μπροστά σ’ ένα φαινόμενο μετακίνησης πληθυσμών.».  
Επιχειρήματα και τεκμήρια: Για να στηρίξει τη θέση του, χρησιμοποιεί ιστορικά τεκμήρια (δεδομένα). Αναφέρεται στις κλιματολογικές αλλαγές από το 4.000 π.Χ., στις εισβολές γερμανικών λαών, στην αραβική επέκταση, στους Νορμανδούς της Σικελίας και στις πολιτικές των Ρωμαίων αυτοκρατόρων απέναντι στους «βαρβάρους».  
Συμπέρασμα: Καταλήγει λογικά στο συμπέρασμα (το οποίο αποτελεί και την κατακλείδα του): «Οι μετακινήσεις δεν σταματούν. Απλούστατα, ετοιμαζόμαστε να ζήσουμε μια νέα εποχή, την εποχή της αφρο-ευρωπαϊκής κουλτούρας.». 
 
Η γλώσσα της επιχειρηματολογίας
Στο κείμενο εντοπίζονται σχεδόν όλα τα γλωσσικά χαρακτηριστικά της επιχειρηματολογίας:
Αποφαντικές (δηλωτικές) προτάσεις: Κυριαρχούν στο κείμενο, προσδίδοντας κύρος και σαφήνεια («Μετανάστευση έχουμε όταν...», «Τώρα η μετακίνηση είναι ανεπαίσθητη...»). 
Διαρθρωτικές λέξεις/φράσεις: Υπάρχει ξεκάθαρη σύνδεση των νοημάτων. Χρησιμοποιούνται δείκτες αντίθεσης («Σήμερα όμως»), συμπεράσματος/αιτίου-αποτελέσματος («λοιπόν», «γι' αυτό τον λόγο», «ως τελικό αποτέλεσμα») και χρόνου («Αρχικά», «Στη συνέχεια», «Αργότερα», «Τελικά»).  
Ρητορικά ερωτήματα: Ο Έκο χρησιμοποιεί ένα άκρως εύστοχο ρητορικό ερώτημα για να προβληματίσει τον αναγνώστη και να ενισχύσει το επιχείρημά του για την ιστορική ανάμειξη των πληθυσμών: «Εξάλλου, από πού προέρχονται άραγε εκείνα τα ετρουσκικά χαμόγελα που συναντάμε ακόμη και σήμερα σε τόσα και τόσα πρόσωπα της κεντρικής Ιταλίας;».  
Επιστημική και δεοντική τροπικότητα:
Επιστημική (εκφράζει βεβαιότητα για το μέλλον): «θα οικοδομηθούν τα λεγόμενα βαρβαρικά βασίλεια», «θα αλλάξει στατιστικά το χρώμα του δέρματος».  
Δεοντική (εκφράζει αναγκαιότητα/λογική υποχρέωση): «θα πρέπει να ρυθμίσει τη ροή...», «είναι λογικό να συλλαμβάνει».
 
Η ρητορική της επιχειρηματολογίας (Τρόποι πειθούς)
 
Επίκληση στη λογική: Αποτελεί τον βασικό τρόπο πειθούς. Ο Έκο χρησιμοποιεί τον τρόπο του επαγωγικού συλλογισμού. Φέρνει πληθώρα εμπειρικών δεδομένων/παραδειγμάτων από το παρελθόν (Ρωμαίοι, Νορμανδοί, λογκοβαρδικές καταλήξεις τοπωνυμίων) για να καταλήξει σε μια γενίκευση (οι μεγάλες μετακινήσεις οδηγούν νομοτελειακά σε εθνική αναδιάρθρωση και νέους πολιτισμούς) και να ερμηνεύσει βάσει αυτής το σημερινό φαινόμενο.
 
Επίκληση στο ήθος του πομπού: Ο συγγραφέας αναδεικνύει τον εαυτό του ως σώφρονα και αντικειμενικό γνώστη του θέματος. Η χρήση του ιστορικού παρελθόντος και η ψύχραιμη ανάλυση του παρόντος, μακριά από υπερβολές για τους «ξένους», πείθουν τον αναγνώστη για την αξιοπιστία και τη βαθιά ευρυμάθειά του.
 
Επίκληση στο συναίσθημα: Αν και δευτερεύουσα, υπάρχει η πρόθεση να κατευνάσει τον φόβο («Οι μεγάλες μετακινήσεις... δημιουργούσαν φόβους») και την πιθανή εχθρικότητα του κοινού απέναντι στους ξένους, αναδεικνύοντας την ιστορική νομοτέλεια της διασταύρωσης των λαών.
 
Συνοχή μεταξύ παραγράφων
Η σύνδεση των παραγράφων μεταξύ τους επιτυγχάνεται κυρίως με γραμματικά και λεξιλογικά μέσα:
Γραμματικά μέσα (σύζευξη): Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί στην αρχή των παραγράφων διαρθρωτικές λέξεις/φράσεις που δηλώνουν χρόνο και αντίθεση, προκειμένου να οργανώσει τη σκέψη του και να μεταβεί από το ένα νοηματικό κέντρο στο άλλο:
Η 2η παράγραφος ξεκινά με το χρονικό επίρρημα «Σήμερα, μπροστά στο πρόβλημα...» συνδέοντας το ιστορικό παρελθόν της 1ης παραγράφου με το παρόν.   

Η 3η παράγραφος συνδέεται με τη 2η μέσω σύζευξης που δηλώνει ταυτόχρονα χρόνο και αντίθεση: «Σήμερα όμως, στην Ευρώπη, δε βρισκόμαστε...».  
Η 4η παράγραφος ξεκινά επίσης με ένα χρονικό επίρρημα που λειτουργεί μεταβατικά: «Τώρα η μετακίνηση είναι ανεπαίσθητη...».  
Λεξιλογικά μέσα (επανάληψη - υπερωνυμία): Η μετάβαση από τη μία παράγραφο στην άλλη βασίζεται στη συνεχή επανάληψη και αντιπαραβολή βασικών όρων-κλειδιών (λεξιλογική συνοχή).
Η 2η παράγραφος αναλύει τη λέξη «μετανάστευση».
Η 3η παράγραφος διαψεύδει τον όρο «μετανάστευση» και εισάγει τον όρο «μετακίνηση πληθυσμών».
Η 4η παράγραφος συνεχίζει με τη λέξη «μετακίνηση».
Η 5η παράγραφος ξεκινά διευρύνοντας την έννοια με τη φράση «Οι μεγάλες μετακινήσεις...».
Η 6η παράγραφος κλείνει πάλι με το ίδιο ουσιαστικό: «Οι μετακινήσεις δεν σταματούν.». 
 
Συνεκτικότητα
Το κείμενο εμφανίζει άρτια συνεκτικότητα, καθώς είναι λογικά συγκροτημένο ως προς το θέμα, τον σκοπό και τις συμβάσεις του κειμενικού του είδους (αποδεικτικό δοκίμιο/άρθρο).
Θεματική του κειμένου και σκοπός: Όλες οι παράγραφοι υπηρετούν έναν ενιαίο σκοπό: να αποδείξουν ότι αυτό που βιώνει η Ευρώπη είναι μια αναπόφευκτη ιστορική μετακίνηση και όχι μια απλή μετανάστευση. Η νοηματική αλληλουχία είναι αυστηρή: αφορμή από την επικαιρότητα (1η παρ.) – λανθασμένη αντίληψη του φαινομένου (2η παρ.) – ορθή διάσταση του φαινομένου (3η-4η παρ.) – ιστορική αναλογία (5η παρ.) – λογικό συμπέρασμα (6η παρ.).  

Πολιτισμική γνώση: Η συνεκτικότητα εξασφαλίζεται και από το γεγονός ότι ο πομπός μοιράζεται κοινές πολιτισμικές και ιστορικές γνώσεις με τους δέκτες του. Για να συνδεθούν νοηματικά οι παράγραφοι, ο αναγνώστης πρέπει να κατέχει τη γνώση (ή να την προσλάβει μέσα από το κείμενο) για τις εισβολές των γερμανικών λαών, την αραβική επέκταση, τις ρωμαϊκές λεγεώνες και τα βαρβαρικά βασίλεια. Αυτές οι ιστορικές γνώσεις στηρίζουν τη λογική του δοκιμίου και καθιστούν το κείμενο συνεκτικό.  

Φρίντριχ Νίτσε «Η γέννηση της τραγωδίας» [απόσπασμα]

Φρίντριχ Νίτσε «Η γέννηση της τραγωδίας» [απόσπασμα]
 
     Στον διάλογο, που αποτελεί το απολλώνειο μέρος της ελληνικής τραγωδίας, η μορφή, η εξωτερική φαινομενικότητα, είναι απλή, διαυγής, ωραία. Με την έννοια αυτή ο διάλογος είναι η εικόνα του Έλληνα, που η φύση του αποκαλύπτεται στο χορό, γιατί στο χορό η μεγαλύτερη δύναμη είναι λανθάνουσα μονάχα και προδίνεται με την ευκινησία και την πληθωρική κίνηση. Έτσι η γλώσσα των ηρώων του Σοφοκλή μας ξαφνιάζει με την απολλώνεια ακρίβεια και καθαρότητά της, κι αμέσως πιστεύουμε πως βλέπουμε ως το βάθος της ύπαρξής τους, ενώ, με μια κάποια έκπληξη, αντιλαμβανόμαστε ότι ο δρόμος προς αυτό είναι τόσο βραχύς! Αν όμως κάνουμε αφαίρεση του χαρακτήρα του ήρωα που εμφανίζεται και εκδηλώνεται εξωτερικά — και που στο βάθος δεν είναι, τίποτ’ άλλο, παρά η φωτεινή μορφή που προβάλλεται πάνω σε σκοτεινή οθόνη, δηλαδή μια καθαρή φαινομενικότητα, — αν διεισδύσουμε στην έννοια του μύθου που προβάλλει τις φωτεινές του αντανακλάσεις, τότε εκείνο που ξαφνικά δοκιμάζουμε βρίσκεται σε αντίστροφη σχέση μ’ ένα πολύ γνωστό οπτικό φαινόμενο. Όταν επίμονα προσπαθήσουμε να κοιτάξουμε κατευθείαν τον ήλιο, κι’ έπειτα θαμπωμένοι αποστρέψουμε τα μάτια, παρουσιάζονται μπροστά στα μάτια μας σκοτεινές κηλίδες, που αποτελούν είδος αντίδοτου στο θάμπωμα. Κι’ αντίστροφα, οι φωτεινές αυτές εμφανίσεις των ηρώων του Σοφοκλή, με μια λέξη η απολλώνεια προσωπίδα του ρόλου τους, είναι τ’ αναγκαία αντανακλαστικά του βλέμματος, που διερεύνησε το φριχτό βάθος της φύσης, είναι κατά κάποιο τρόπο οι λαμπερές κηλίδες που πρέπει να γιατρέψουν το τραυματισμένο, απ’ τη φριχτή νύχτα, βλέμμα. Μονάχα μ’ αυτόν τον τρόπο μπορούμε να ελπίζουμε πως είμαστε σε θέση να καταλάβουμε τη σοβαρή και σημαντική έννοια της «ελληνικής γαλήνης», τη στιγμή που βλέπουμε να σέρνεται παντού, στις μέρες μας, η λαθεμένη αντίληψη ότι αυτή η γαλήνη εκφράζει μια κατάσταση άνεσης, που τίποτα δεν την απειλεί.  
     Η οδυνηρότερη μορφή του ελληνικού θεάτρου, ο δυστυχισμένος Οιδίποδας, ερμηνεύεται απ’ το Σοφοκλή, σα μια ευγενική και γενναιόδωρη μορφή, πού ‘ναι καταδικασμένη, παρά τη σοφία της, στην πλάνη και στην αθλιότητα, μα που τελικά, χάρη ακριβώς στα φρικαλέα του μαρτύρια, ασκεί γύρω του μια μαγική ευεργετική δύναμη, που η ενέργειά της συνεχίζεται ακόμα και μετά το θάνατό του. «Ο ευγενικός άνθρωπος δεν αμαρτάνει» να τί θέλει να μας πει ο βαθυστόχαστος ποιητής. Οι πράξεις του μπορεί να εκμηδενίζουν τους νόμους, τη φυσική τάξη κι ακόμα τον ηθικό νόμο, ωστόσο χαράσσουν γύρω τους ένα μαγικό κύκλο μ’ ανώτερες συνέπειες, που θεμελιώνουν έναν καινούργιο κόσμο πάνω στα ερείπια του παλιού, που κατάρρευσε. Να τι θέλει να μας πει ο ποιητής, πού ‘ναι σύγχρονα κι ένας θρησκευτικός διανοητής: Σαν ποιητής, μας δείχνει στην αρχή τον κόμπο ενός ξεχωριστά πολύπλοκου αινίγματος, που ο δικαιοκριτής τον λύνει λίγο - λίγο, κρίκο - κρίκο, προκαλώντας την ίδια την καταστροφή του. Η ελληνική απόλαυση, που προκαλείται απ’ αυτή τη διαλεχτική λύση, είναι τόσο μεγάλη, που διαχέει μια πνοή ανώτερης γαλήνης πάνω σ’ ολόκληρο το έργο, και συντρίβει παντού τις αιχμές των τρομακτικών γεγονότων αυτής της εξέλιξης. Στον Οιδίποδα επί Κολωνώ συναντάμε την ίδια αυτή γαλήνη, που την καταυγάζει όμως μια ασύγκριτη αίγλη. Απέναντι στο γέροντα που τον έχει γκρεμοτσακίσει η φριχτότερη δυστυχία, πού ‘ναι καταδικασμένος από το κάθε τι που τον αφορά και πού ‘χει παραδοθεί  π α θ η τ ι κ ά  σ’ ό,τι του συμβαίνει, — ορθώνεται μια υπεργήινη γαλήνη, που κατέρχεται από μια θεία σφαίρα και που μας δείχνει ότι ο ήρωας, σ’ αυτή την κατάσταση την καθαρά παθητική, μπορεί και καταχτά μιαν υπέρτατη ενεργητικότητα, που οι συνέπειές της, θα διαρκέσουν πολύ καιρό μετά το θάνατό του, ενώ, στην περασμένη του ζωή, όλες του οι προσπάθειες κι όλες οι συνειδητές του πράξεις τον οδηγούσαν σ’ αυτή μονάχα την παθητικότητα. Έτσι ο μπερδεμένος κόμπος του μύθου του Οιδίποδα, που φαίνεται άλυτος στα βλέμματα των θνητών, λύνεται αργά - αργά και μας συναρπάζει μια βαθύτερη ανθρώπινη χαρά μπροστά σ’ αυτή τη θεϊκή αντίθεση της διαλεχτικής. Αν η εξήγηση που δώσαμε δικαιώνει τον ποιητή, χρειάζεται ίσως ν’ αναρωτηθούμε ακόμα αν, μ’ αυτήν, εξαντλείται το περιεχόμενο του μύθου. Και τότε ανακαλύπτουμε πως η δημιουργία του ποιητή δεν είναι παρά η φωτεινή εικόνα, που μας προσφέρει η φύση, για να μας γιατρέψει έπειτα απ’ τη στιγμιαία ματιά μας στην άβυσσο. Ο Οιδίποδας, ο φονιάς του πατέρα του, ο σύζυγος της μητέρας του, ο Οιδίποδας ο νικητής της Σφίγγας! Τί να μας λέει άραγε η μυστηριώδικια τριλογία των μοιραίων τούτων πράξεων; Υπάρχει μια πανάρχαια, κυρίως περσική, λαϊκή παράδοση που αναφέρει ότι ένας σοφός μάγος μπορεί να γεννηθεί μονάχα από αιμομιξία. Έτσι στην περίπτωση του Οιδίποδα, — ερμηνευτή των αινιγμάτων και σύζυγο της μητέρας του, — μπορούμε να δώσουμε την ακόλουθη εξήγηση: όταν οι θεϊκές και μαγικές δυνάμεις ξεσκίζουν το πέπλο του χωρίζει το παρόν απ’ το μέλλον, συντρίβοντας τον άτεγκτο νόμο της ατομικότητας και το συνυφασμένο με τη φύση μυστήριο, πρέπει σαν αρχική αιτία να υπήρξε, στην πηγή όλων αυτών, κάποια καταπληκτική τερατωδία, — και στην περίπτωση του Οιδίποδα η αιμομιξία. Γιατί με ποιόν άλλο τρόπο θα μπορούσαμε να εξαναγκάσουμε τη φύση να μας αποκαλύψει τα μυστικά της, έξον απ’ τη νικηφόρα μας αντίσταση, δηλαδή με πράξεις παρά φύση. Στη φρικαλέα αυτή τριλογία των πεπρωμένων του Οιδίποδα ανακαλύπτω αναγραμμένη την ακόλουθη αλήθεια: ο ίδιος ο άνθρωπος που λύνει το αίνιγμα της φύσης, αυτής της δυσυπόστατης σφίγγας, θα συντρίψει επίσης τους ιερότερους νόμους της φύσης, γιατί θα γίνει ο φονιάς του πατέρα του και ο σύζυγος της μητέρας του. Ακόμα καλύτερα: ο μύθος αυτός φαίνεται σα να θέλει να μας υποβάλλει ότι η σοφία, και ακριβέστερα η διονυσιακή σοφία, αποτελεί παρά φύση τερατωδία, κι ότι εκείνος που με τη σοφία του γκρεμίζει τη φύση στην άβυσσο του μηδενός, αξίζει να συντριβεί απ’ τη φύση. «Η αιχμή της σοφίας στρέφεται κατά του σοφού, η σοφία αποτελεί έγκλημα ενάντια στη φύση». Αυτές είναι οι τρομαχτικές υποθήκες που μας προσφέρει ο μύθος. Μόλις όμως ο Έλληνας ποιητής αγγίζει, σαν ηλιαχτίδα, τον υπέροχο και τρομερό αυτό μύθο, ο μύθος αυτός, όμοιος με στήλη του Μέμνονα, αρχίζει ν’ αντηχεί με μελωδίες του Σοφοκλή.  
     Στη δόξα της παθητικότητας αντιπαρατάσσω τώρα τη δόξα της ενεργητικότητας, που φωτοστεφανώνει τον Προμηθέα του Αισχύλου. Εκείνο που ο στοχαστής Αισχύλος είχε να μας πει, μα που σαν ποιητής μας το υπέβαλλε μονάχα με μια συμβολική εικόνα, ο νεαρός Γκαίτε βρήκε τον τρόπο να μας το αποκαλύψει με τα τολμηρότερα λόγια του Προμηθέα που ακολουθούν:   

«Κάθομαι εδώ πλάθοντας ανθρώπους
Κατά τη μορφή μου,
Μια γενιά σαν και μένα
Που πονάει, που κλαίει,
Που απολαμβάνει και χαίρεται,
Και που σε περιφρονεί
Όπως εγώ!».  

Ο άνθρωπος που υψώνεται σαν τιτανική ύπαρξη, καταχτά μόνος του τον πολιτισμό του κι αναγκάζει τους θεούς να συμμαχήσουν μαζί του, γιατί, χάρη σ’ αυτή τη σοφία που τη χρωστά στον εαυτό του μονάχα, κρατά στα χέρια του την ύπαρξη των θεών και τα όρια της εξουσίας τους. Μα ό,τι το πιο θαυμαστό υπάρχει στο ποίημα αυτό του Προμηθέα, και που αποτελεί, χάρη στο γενεσιουργό του πνεύμα, ύμνο στην ασέβεια, είναι η βαθιά εκείνη έφεση του Αισχύλου προς τη δικαιοσύνη: απ’ τη μια ο απροσμέτρητος πόνος του τολμηρού «ερημίτη», κι απ’ την άλλη η θεία απόγνωση, το προαίσθημα ενός λυκαυγούς των θεών, η δύναμη που επιβάλλει στους δυο αυτούς κόσμους της οδύνης, τη συμφιλίωση και τη μεταφυσική συγχώνευση. Κι’ όλ’ αυτά θυμίζουν με τη μεγαλύτερη ένταση τον πυρήνα και τη βασική αρχή της κοσμογονίας του Αισχύλου, που, πάνω από θεούς και ανθρώπους, έχει θρονιάσει τη Μοίρα, σαν αιώνια δικαιοσύνη. Η καταπληκτική αυτή τόλμη, με την οποία ο Αισχύλος ζυγίζει τον ολύμπιο κόσμο στους δίσκους της ζυγαριάς της δικαιοσύνης του, μας επιβάλλει να θυμηθούμε, ότι ο βαθυστόχαστος Έλληνας εύρισκε στα Μυστήριά του την ακλόνητη και σταθερή βάση της μεταφυσικής του σκέψης, κι ότι όλες αυτές οι εκρήξεις του σκεπτικισμού του μπορούσαν να ικανοποιηθούν σε βάρος των Ολυμπίων. Ιδιαίτερα, ο Έλληνας καλλιτέχνης, έτρεφε απέναντι σ’ αυτές τις θεότητες το αίσθημα μιας σκοτεινής αμοιβαίας εξάρτησης, κι ο Προμηθέας του Αισχύλου συμβολίζει ακριβώς αυτό το αίσθημα. Ο τιτάνιος καλλιτέχνης εύρισκε, μέσα του, την περήφανη έπαρση πως μπορούσε να δημιουργήσει ανθρώπους χάρη στην ανώτερη σοφία του, που όφειλε, για να πούμε την αλήθεια, να την αποπλύνει μ’ ένα αιώνιο μαρτύριο, — τέτοιο είναι το περιεχόμενο και η ψυχή του ποιήματος του Αισχύλου, ενώ ο Σοφοκλής, στον Οιδίποδά του, προανακρούει το νικηφόρο ύμνο του αγίου. Ακόμα όμως και η ερμηνεία που ο Αισχύλος έδωσε στο μύθο, δεν εξαντλεί την καταπληκτική άβυσσο του τρόμου. Ολότελα αντίθετα, η χαρά που προσφέρει στον καλλιτέχνη η δημιουργία, η γαλήνη της καλλιτεχνικής δημιουργίας που αψηφά όλες τις συμφορές, δεν είναι παρά ένα αέρινο οικοδόμημα από ουράνια σύννεφα που αντανακλιούνται σε μια ζοφερή λίμνη θλίψης. Ο μύθος του Προμηθέα είναι κοινό απόχτημα του συνόλου των αριανών φυλών και απόδειξη της ικανότητάς τους ν’ αντιλαμβάνονται το βαθύ και το τραγικό, και ποιος ξέρει αν, ο μύθος αυτός, δεν έχει για την αριανή ψυχή την ίδια σημασία πού ‘χει, για τη σημιτική φυλή, ο μύθος του προπατορικού αμαρτήματος; Και ποιος ξέρει αν δεν υπάρχει ανάμεσα σ’ αυτούς τους δυο μύθους, ένας βαθμός συγγένειας παρόμοιος με το βαθμό που υπάρχει ανάμεσα στον αδερφό και την αδερφή. Ο μύθος του Προμηθέα γεννήθηκε απ’ την υπερβολική αξία, που, μια απλοϊκή ανθρωπότητα αποδίνει στη φωτιά, που τη θεωρεί σαν το αληθινό παλλάδιο του πολιτισμού που γεννιέται. Τ’ ότι όμως ο άνθρωπος μπόρεσε λεύτερα να διαθέτει τη φωτιά αντί απλώς να τη δεχτεί σα δώρο απ’ το θεό, με τη μορφή αστραπής που πυρπολεί ή ακτίνας του ήλιου που ζεσταίνει, θεωρήθηκε απ’ το παρατηρητικό πνεύμα των πρωτόγονων αυτών ανθρώπων σαν ιεροσυλία, σαν κλοπή σε βάρος της θεϊκής φύσης. Έτσι, το πρώτο απ’ όλα τα φιλοσοφικά προβλήματα, καθιερώνει αμέσως μιαν επώδυνη κι ασυμφιλίωτη αντίθεση ανάμεσα στον άνθρωπο και το θεό, και κυλάει αυτήν την αντίθεση, σαν πέτρινο βράχο, στο κατώφλι κάθε πολιτισμού. Το καλύτερο και υψηλότερο απόχτημα που μπορούσε να λάχει στην ανθρωπότητα, το αποχτά μονάχα μ’ ένα έγκλημα, που τις συνέπειές του πρέπει να τις αναλάβει, συνέπειες που εκφράζονται απ’ όλον αυτόν το χείμαρρο των πόνων και των θλίψεων, που οι εξοργισμένοι αθάνατοι επιβάλλουν — και πρέπει να επιβάλλουν — στην ανθρώπινη φυλή για την ευγενική της ανάταση. Τραχιά σκέψη που με την αξιοπρέπεια που προσδίνει στο έγκλημα, αντιτίθεται παράξενα στο προπατορικό αμάρτημα των Σημιτών, στο οποίο η περιέργεια, οι ψευτιές, η έλξη, η φιληδονία, μ’ ένα λόγο μια σειρά από γυναικεία ελαττώματα, θεωρούνται σαν η αρχή του κακού. Εκείνο που ξεχωρίζει την αρειανή σύλληψη είναι αυτή η υπέροχη ιδέα, ότι, το ενεργό αμάρτημα αποτελεί την κατ’ εξοχήν προμηθεακή αρετή, κι αυτό μας αποκαλύπτει αμέσως το ηθικό βάθρο της απαισιόδοξης τραγωδίας, τη δικαίωση δηλαδή της ανθρώπινης οδύνης, τη δικαίωση τόσο του ανθρώπινου παραπτώματος όσο και των συμφορών που πηγάζουν απ’ αυτό. Η συμφορά πού ‘ναι συμφυής με τα πράγματα και που ο στοχαστικός Άρειος δεν έχει την τάση να την αρνιέται, η αντίθεση που βρίσκεται στην καρδιά του κόσμου, αποκαλύπτεται σ’ αυτόν σαν το λαβυρινθώδες μίγμα δύο διαφορετικών κόσμων, π.χ. ενός ανθρώπινου κι ενός θείου κόσμου, που ο καθένας τους χωριστά παρμένος, βρίσκεται «εν δικαίω», μα, συνυπάρχοντας με τον άλλον, υποφέρει απ’ την εξατομίκευσή του. Το άτομο, με την ηρωική του προσπάθεια ν’ ανυψωθεί στο καθολικό, με την επιδίωξή του ν’ αποσπαστεί απ' τα δεσμά της εξατομίκευσης και να μετατραπεί το ίδιο στη μοναδική ουσία του σύμπαντος, συναισθάνεται βαθύτατα την αρχέγονη σύγκρουση που κρύβεται στην ουσία των πραγμάτων, γίνεται εγκληματικό και υποφέρει. Έτσι, ο αρειανός συμβολίζει το έγκλημα με τον άντρα, ενώ ο σημίτης προσωποποιεί το αμάρτημα με τη γυναίκα. Κατά τον ίδιο τρόπο το προπατορικό έγκλημα διαπράχτηκε από έναν άντρα, και το προπατορικό αμάρτημα από μια γυναίκα. Αυτό άλλωστε είναι εκείνο που τραγουδά ο χορός των μαγισσών:   

Εμείς αυτό δεν το παίρνουμε τόσο ακριβολόγα:

Κι αν θέλει η γυναίκα χίλια βήματα
για να πετύχει, όσο κι αν είναι βιαστική.
ο άντρας μ’ ένα πήδημα το ίδιο κατορθώνει.

[Απόσπασμα απ’ τον Φάουστ του Γκαίτε. Η σημασία του είναι η ακόλουθη: Οι γυναίκες φτάνουν στο σπίτι του διαβόλου — φτάνουν για να κολαστούν — με χίλια βηματάκια. Οι άντρες πάν πιο παρρήσια.]
 
Αν συλλάβουμε τη βαθύτερη έννοια του μύθου του Προμηθέα —εννοώ την ανάγκη του εγκλήματος που επιβάλλεται στο άτομο-Τιτάνα, — θα νιώσουμε επίσης σε ποιο βαθμό η απαισιόδοξη αυτή σύλληψη είναι αντιαπολλώνεια. Γιατί ο Απόλλωνας επιζητά ακριβώς να ηρεμήσει τα ατομικά όντα, χαράζοντας γύρω τους σύνορα που τους τα θυμίζει σε συνέχεια ακατάπαυστα, γιατί αποτελούν τους ιερότερους νόμους του σύμπαντος, κι απαιτεί απ’ αυτά τα ατομικά όντα το «γνώθι σ’ αυτόν» και την τήρηση του μέτρου. Όμως, για να μην ακινητοποιηθεί, κάτω απ’ την απολλώνεια επίδραση, η μορφή σ’ αιγυπτιακή ακαμψία και ψυχρότητα, και για να μη καταλήξει σε απονέκρωση κάθε κίνησης, σ’ όλη την έκταση της λίμνης, αυτή η προσπάθεια να διαγραφτεί σε κάθε κύμα ο δρόμος του και το πεδίο της δράσης του, χρειάστηκε, από καιρό σε καιρό, η μεγάλη αυτή διονυσιακή πλημμύρα που αναστατώνει τον καθ’ ένα απ’ αυτούς τους μικρούς κύκλους, στους οποίους, η αποκλειστική απολλώνεια «βούληση», επιζητούσε να περικλείσει τον ελληνισμό. Η πλημμύρα αυτή του διονυσιασμού, που συνεχώς ανέβαινε, παράσερνε τότε και φόρτωνε στις πλάτες της τα χωριστά ατομικά κυματάκια, όπως ο αδερφός του Προμηθέα, ο Τιτάνας Άτλας, σήκωνε στους ώμους του τη Γη. Η τιτάνια αυτή ανάγκη να γίνει κατά κάποιο τρόπο ο Άτλας όλων των άλλων ατομικοτήτων, να τις ανεβάζει, καθίζοντάς τες στους ολόφαρδους ώμους του, όλο και ψηλότερα και να τις πηγαίνει όλο και μακρύτερα, αποτελεί το κοινό χαρακτηριστικό στο προμηθεϊκό και διονυσιακό πνεύμα. Απ’ αυτή την άποψη, ο Προμηθέας του Αισχύλου είναι μια διονυσιακή προσωπίδα, ενώ, μ’ εκείνο το βαθύ αίσθημα για δικαιοσύνη που σημειώσαμε πιο πάνω, ο Αισχύλος προδίνει την καταγωγή του απ’ τον Απόλλωνα, το θεό της εξατομίκευσης, των ορίων της δικαιοσύνης, των νουνεχών αναλογιών. Κι’ έτσι η διπλή φύση του αισχύλειου Προμηθέα, η ταυτόχρονα διονυσιακή και απολλώνεια ουσία του, θα μπορούσε να εκφραστεί με την ακόλουθη αφηρημένη διατύπωση: «Κάθε τι που υπάρχει είναι δίκαιο κι’ άδικο, και στις δυο περιπτώσεις, εξ ίσου δικαιολογημένο». Αυτός είναι ο κόσμος σου! Αυτό ονομάζεται κόσμος!  
 
Φρίντριχ Νίτσε «Η γέννηση της τραγωδίας», Εκδόσεις Γκοβόστη