Gunnar Hering «Η εξάντληση των ξενικών κομμάτων» [απόσπασμα]
Από το 1850 όμως και μετά οι Έλληνες ένιωσαν τον ψυχρό άνεμο της διεθνούς διπλωματίας, έτσι ώστε μέσα σε λίγα χρόνια ακόμη και μετριοπαθείς και ρεαλιστές πολιτικοί δεν θεωρούσαν πια σταθερά και απλοϊκά τις Δυνάμεις σύμβολα μιας άξιας προς μίμηση κρατικής συγκρότησης. Η εμπειρία της εξωτερικής πολιτικής έθεσε για τους Έλληνες σε κίνηση την τόσο θεμελιώδη για την ιστορία της πολιτικής σκέψης διαδικασία του διαχωρισμού των πολιτικών αρχών από την εκάστοτε ιστορική τους πραγματικότητα, μια διαδικασία που οδηγούσε στο τέλος σε μια επιχειρηματολογία με φιλελεύθερα επιχειρήματα κατά της Αγγλίας, με συντηρητικά επιχειρήματα κατά της Ρωσίας και με ερανίσματα από τις ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης κατά της επίκαιρης γαλλικής εξωτερικής πολιτικής.
Πιο πολύ από όλους υπέφεραν οι οπαδοί του Αγγλικού Κόμματος με την πρακτική της βρετανικής πολιτικής. Ένας χώρος σχεδόν αδιάφορος πριν από το 1780, που τον είχαν αφήσει στους Ρώσους ως πιθανό πεδίο επέκτασης, ο οποίος ύστερα έπαιζε κάποιο ρόλο ως αντίβαρο κατά της Ρωσίας, όταν η πολιτική της Αικατερίνης Β΄ κατά τη διάρκεια του πολέμου της αμερικανικής ανεξαρτησίας είχε ξεγελάσει τους Βρετανούς ότι η Ρωσία ήταν φυσικός σύμμαχος κατά της Γαλλίας, αυτός ο χώρος αποκτούσε τώρα για τη βρετανική ισχύ ειδικό βάρος και ζωτική σημασία. Το αγγλικό ενδιαφέρον για τη Μεσόγειο αναπτυσσόταν τώρα στο μέτρο που αυτή η περιοχή γινόταν απαραίτητη όχι μόνο για την πολιτικοστρατιωτική ισορροπία, αλλά πέρα από αυτό και για τη βρετανική οικονομία. Πρώτον, εκείνη την περίοδο η Οθωμανική Αυτοκρατορία έπαιρνε τη θέση της Ρωσίας ως σημαντικότερος εμπορικός εταίρος της Αγγλίας. Δεύτερον, ο μεσογειακός δρόμος, που από την ανακάλυψη της θαλάσσιας διαδρομής προς τις Ινδίες είχε παραμεληθεί, απέκτησε και πάλι μεγάλη σπουδαιότητα για την επικοινωνία με την Ασία, όταν τον 19ο αιώνα τα ιστιοφόρα αντικαταστάθηκαν από ατμόπλοια τα οποία έπρεπε, εκτός από τα εμπορεύματα, να μεταφέρουν τρόφιμα, πόσιμο νερό και κάρβουνο. Όσο πιο σύντομη η θαλάσσια διαδρομή τόσο μεγαλύτερος ήταν ο εμπορικά αξιοποιήσιμος χώρος φορτίου. Έτσι λοιπόν, το βρετανικό ενδιαφέρον δεν στρεφόταν μόνο στην τουρκική αγορά, αλλά εξίσου στην ασφάλεια των χερσαίων οδών που συνδέουν τα λιμάνια της Ανατολικής Μεσογείου με την Ασία.
Η πολιτική που είχε αναπτυχθεί με βάση αυτά τα δεδομένα και οι διαπλοκές της -η ρωσοβρετανική αντίθεση και η προστασία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας- συμπληρωνόταν από την επιδίωξη να ενισχυθεί η βρετανική επιρροή και στις άλλες περιοχές της Μεσογείου. Η νεοσύστατη, αδύναμη, εξαρτώμενη από δάνεια των Μεγάλων Δυνάμεων Ελλάδα προσφερόταν εδώ ως δυνάμει βάση επιρροής. «Μια πραγματικά ανεξάρτητη Ελλάδα», έλεγε ο Βρετανός πρέσβης στην Αθήνα, ναύαρχος Λάιονς, το 1839, στον Πρώσο ομόλογό του, «είναι ανοησία. Η Ελλάδα είναι είτε ρωσική είτε αγγλική· επειδή δεν επιτρέπεται να είναι ρωσική, πρέπει να είναι αγγλική... Ο ρόλος της Αγγλίας καθορίζεται από αυτά τα λόγια και, να είστε βέβαιος, η Αγγλία θα παίξει αυτό το ρόλο και θα εκμηδενίσει όλα τα εμπόδια που βρίσκονται στο δρόμο της. Αυτό δεν είναι ζήτημα των Ουίγων ή των Τόρηδων, είναι ζήτημα της Βρετανίας».
Το δεσποτικό καθεστώς του Κωλέττη και του Γαλλικού Κόμματος είχε επηρεάσει βαθιά και με μακροχρόνιες συνέπειες τη συνταγματική τάξη στη χώρα, η διοίκηση είχε αδικήσει τους παλαιότερους υπερασπιστές της συνταγματικής σκέψης, τους πολιτικούς του Αγγλικού Κόμματος -προπάντων στις εκλογές του 1847. Στην επόμενη κρίση ο Όθων διόρισε κυβερνήσεις από τις τάξεις του Γαλλικού και του Ρωσικού Κόμματος, οι οποίες στηρίζονταν στην εμπιστοσύνη του μονάρχη, αλλά όχι και της βουλής· παρά τη βρετανική συμβουλή, ο βασιλιάς δεν θέλησε να αναθέσει το σχηματισμό κυβέρνησης στον Μαυροκορδάτο, φοβούμενος τις συνταγματικές του αρχές. Αυτός ο συνδυασμός περιφρόνησης του συντάγματος, κυβερνητικής αστάθειας και αυξανόμενης γαλλορωσικής επιρροής είχε για το Λονδίνο το επιπρόσθετο κακό ότι διευκόλυνε την ταχύρρυθμη βελτίωση της θέσης της Ρωσίας και της Γαλλίας εις βάρος της Βρετανίας.
Κάτω από αυτές τις προϋποθέσεις η ελληνοβρετανική διένεξη οξυνόταν όλο και περισσότερο, η διαμάχη για τα νησιά Ελαφόνησο και Σαπιέντζα -κατά τη βρετανική άποψη τα δύο νησιά ανήκαν στο κράτος του Ιονίου- αναβίωσε το 1850 και η κρίση κορυφώθηκε, όταν η Βρετανία στήριξε τις υπερβολικές απαιτήσεις για αποζημίωση του Πορτογάλου Εβραίου Δον Πατσίφικου, Βρετανού υπηκόου, μετά τη λεηλασία του σπιτιού του το Πάσχα του 1849. Το επεισόδιο Πατσίφικου και μια σειρά παρόμοια συμβάντα οδήγησαν τελικά στον αποκλεισμό της χώρας από μονάδες του βρετανικού στόλου από τον Ιανουάριο έως τον Απρίλιο του 1850.
Το Αγγλικό Κόμμα υποστήριξε σε αυτή την κατάσταση τον βασιλιά, παρόλο που ένας μακρόχρονος αποκλεισμός ως συνέπεια της επιμονής των Αθηνών έβλαπτε προπάντων τα προπύργια του κόμματος: Πειραιά, Πάτρα και Σύρο. Η βασιζόμενη σε ψυχολογικά εσφαλμένους υπολογισμούς ενέργεια της Βρετανίας, που είχε προταθεί από Έλληνες με σκοπό να απομονωθεί ο Όθων και του εξασφάλισε εκείνες τις ημέρες τη μεγαλύτερη δημοτικότητα, συγκλόνισε τη χώρα κατά τρόπο αισθητό επί γενεές, επειδή οι ελληνικές κυβερνήσεις, όπως δήλωνε ειδικά το Αγγλικό Κόμμα, ήταν μεν υπεύθυνες για την ένταση που επικρατούσε τα τελευταία χρόνια στις σχέσεις με την Αγγλία, δεν είχαν προκαλέσει όμως αυτή την πράξη βίας. Η σχέση του Αγγλικού Κόμματος με τη Βρετανία ως δύναμη αναφοράς έχει πια διαρραγεί.
Το επεισόδιο Πατσίφικου δεν είχε καλά καλά διευθετηθεί, όταν ο Κριμαϊκός πόλεμος συντάραξε πάλι τις ελληνοβρετανικές σχέσεις. Οι Έλληνες πίστευαν τώρα ότι είχε έρθει η στιγμή να πραγματοποιήσουν στο πλευρό της Ρωσίας τα επεκτατικά τους σχέδια. Σε κλίμα γενικού ενθουσιασμού και πολεμικής υστερίας απαλλάχτηκαν από την πίεση της πραγματικότητας των τελευταίων ετών: από τις απογοητεύσεις στην εξωτερική πολιτική, από την ασφυξία στις περιορισμένες συνθήκες του κρατιδίου και από την οικονομική αθλιότητα. Φυσικές καταστροφές είχαν πλήξει τη χώρα η μία μετά την άλλη: το 1852 είχε μειωθεί η σοδειά της κορινθιακής σταφίδας, το 1853 η φυλλοξήρα είχε καταστρέψει το μεγαλύτερο μέρος της σοδειάς και οι αγρότες είχαν μαζέψει μόνο το ένα τρίτο της σοδειάς του προηγούμενου έτους, σεισμός κατέστρεψε τη Θήβα και η κακή δημοσιονομική κατάσταση ανάγκασε την κυβέρνηση να μειώσει δραστικά τους μισθούς των δημοσίων υπαλλήλων. Οι περισσότεροι βρήκαν διέξοδο και παρηγοριά μόνο στο εθνικιστικό παραλήρημα: τα όπλα και ο εθνικός ύμνος επιστρατεύτηκαν για να υποκαταστήσουν τις ανέσεις της ζωής. Όταν μετά την έναρξη του Κριμαϊκού πολέμου ξέσπασαν εξεγέρσεις των Ελλήνων της Ευρωπαϊκής Τουρκίας, προσωπικότητες της αυλής και Έλληνες αξιωματικοί ανέλαβαν την ηγεσία τους, και φάνηκε η προθυμία της Αθήνας να εκστρατεύσει στο πλευρό της Ρωσίας κατά του σουλτάνου, οι σύμμαχοι, για να αποτρέψουν ελληνική επίθεση και τον αναγκαστικό σε αυτή την περίπτωση κίνδυνο των γαλλοβρετανικών οδών ανεφοδιασμού στο Αιγαίο και για να επιβάλουν τη διακοπή της βοήθειας 162 προς τους αντάρτες στη Θεσσαλία και την Ήπειρο, κατέλαβαν στις 13/25 Μαΐου 1854 το λιμάνι του Πειραιά και απέκλεισαν τη Χαλκίδα, την Πάτρα, το Ναύπλιο, τη Σύρο, το Βόλο, τις Σπέτσες και την Ύδρα, προκαλώντας έτσι δυσκολίες στην τροφοδοσία και άνοδο των τιμών. Αποσύρθηκαν μόλις ένα χρόνο μετά την ειρήνη των Παρισίων. Το αποτέλεσμα του Κριμαϊκού πολέμου επέδρασε τελείως αφυπνιστικά: σύμφωνα με το άρθρο 7 της συνθήκης των Παρισίων η διατήρηση της εδαφικής ακεραιότητας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ήταν από κοινού εγγυημένη αρχή της εξωτερικής πολιτικής και της Ρωσίας και της Γαλλίας, στο πλευρό των οποίων οι Έλληνες είχαν πιστέψει ότι θα πραγματοποιούσαν τα επεκτατικά τους όνειρα. Ο Σπυρίδων Τρικούπης ως πρέσβης στο Λονδίνο αντέδρασε με πικρία στις αιτιάσεις του Κλάρεντον για την ελληνική ουδετερότητα στον Κριμαϊκό πόλεμο και συνόψισε τις εμπειρίες του σε επιστολή του προς τον Μαυροκορδάτο ως εξής: «αυτό που θεωρώ, αδελφέ, είναι αυτό που και εσύ το δίχως άλλο θεωρείς απαραίτητο: να απελευθερωθούμε το συντομότερο δυνατό από το ξένο μαστίγιο».
Άλλος ένας λόγος για τον οποίο η Αγγλία έχασε την αξιοπιστία της στα μάτια των Ελλήνων ήταν οι συγκρούσεις στα Ιόνια νησιά, για τις οποίες οι Βρετανοί θεωρήθηκαν μονομερώς υπεύθυνοι. Οι απλοϊκοί πατριωτικοί μύθοι παραποιούν την πραγματικότητα, γιατί στις συγκρούσεις μεταξύ του ελληνικού εθνικού κινήματος και των βρετανικών αρχών προστέθηκε η αντίθεση μεταξύ των Ελλήνων γαιοκτημόνων, οι οικογένειες των οποίων παλαιότερα ανήκαν ως επί το πλείστον στην ενετική αριστοκρατία, και των μεγαλοαστών από τη μια και ριζοσπαστών μικροαστών και μικροαγροτών από την άλλη, μεταξύ προπαγανδιστών και αντιπάλων της ένωσης με το βασίλειο. Όμως, η βαριά κάποτε καταπίεση του εθνικού κινήματος και της αναταραχής στα κατώτερα στρώματα, που ήταν αποκλεισμένα από τα δημόσια αξιώματα, οδήγησε, προπάντων τη νέα γενιά που δεν είχε ζήσει η ίδια τη βοήθεια της Αγγλίας προς τους αγωνιζόμενους Έλληνες και γνώριζε το Ναβαρίνο μόνο εξ ακοής, στην πεποίθηση ότι στα ευεργετήματα του βρετανικού πολιτισμού συμμετείχαν οι κάτοικοι της Αγγλίας όχι όμως τα μικρά έθνη που ανήκαν στην επικράτειά της: στις δίκες που ακολούθησαν τις εξεγέρσεις του 1849, εκτελέστηκαν 21 άνθρωποι, πολλοί κατάδικοι δέθηκαν σε κιλλίβαντες τηλεβόλων και μαστιγώθηκαν, ακόμη και βαριά άρρωστοι κατάδικοι οδηγήθηκαν στην αγχόνη, από άλλους εκβιάστηκαν ομολογίες με φρικιαστικές προετοιμασίες εκτέλεσης εμπρός στα μάτια συγγενών τους· στρατιώτες βίαζαν χωρικές, ξερίζωναν αμπέλια και ελαιώνες και πυρπολούσαν σπίτια - μέτρα που δεν συνηγορούσαν υπέρ της Αγγλίας ως πρότυπου ενός φιλελεύθερου κόμματος.
Το Γαλλικό Κόμμα δεν μπορούσε να επιδείξει στους οπαδούς του καμιά δημοφιλή πολιτική των κυβερνήσεων στο Παρίσι. Ο Γκιζό το 1843 είχε καταστήσει σαφές στον φίλο του Κωλέττη ότι η Γαλλία θα ήταν ενεργώς αντίθετη σε μια επιθετική πολιτική της Ελλάδας απέναντι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, και ο Ναπολέων Γ΄ προειδοποίησε τον Όθωνα σε οξύ τόνο. 170 Έτσι αναγκάστηκε και ο Κωλέττης να κρατά σε εγρήγορση την προθυμία των ακραίων οπαδών του να αγωνιστούν για τη Μεγάλη Ιδέα και να τη διοχετεύει σε μικρά συνοριακά επεισόδια, να σέβεται όμως κατά τα άλλα το status quo.
Η επίσημη Γαλλία εκτιμούσε στον Κωλέττη περισσότερο την ικανότητα που είχε να ενσωματώνει τους παλαιούς αγωνιστές στην κοινωνία με εκτεταμένη πατρονία αξιωμάτων και επιείκεια απέναντι στις απαιτήσεις και τα ολισθήματά τους. Αυτή η πολιτική οδήγησε σε τόσο μεγάλη μείωση του κύρους της Γαλλίας, ώστε ο Γάλλος πρέσβης στην Αθήνα μετά την πτώση του Λουδοβίκου Φιλίππου είχε δυσκολίες να αλλάξει φράγκα σε δραχμές. Η ανοιχτή σύγκρουση με την Αγγλία στο επεισόδιο Πατσίφικου αναζωογόνησε προσωρινά τις ελπίδες για γαλλική συμπαράσταση. Όμως, στη διένεξη για τους Αγίους Τόπους στην Παλαιστίνη, που προηγήθηκε του Κριμαϊκού πολέμου, διαμορφώθηκε και πάλι η συγκυρία που επί αιώνες σώρευε εκατέρωθεν προκαταλήψεις: η Γαλλία πρόβαλλε στην Ανατολή ως προστάτης της καθολικής Εκκλησίας απέναντι στην ορθόδοξη.
Από τη μεριά των καθολικών υπήρξαν άγριες επιθέσεις κατά της ορθοδοξίας, οι οποίες στην Ελλάδα δεν ξεχάστηκαν. Ο αρχιεπίσκοπος του Παρισιού, σε ποιμαντορική του επιστολή που έγινε πολύ γρήγορα γνωστή και αποτελεί μια από τις χειρότερες εκδηλώσεις της πολεμικής υστερίας, προσέδιδε στο Ισλάμ υψηλότερη αξία παρά στην ορθόδοξη Εκκλησία και απειλούσε ότι σύντομα, όταν θα έχει εκδιωχθεί ο Κοζάκος στους πάγους του, θα στραφούμε στους αναιδείς Έλληνες, και μάλιστα όχι πια με τα όπλα αλλά με το μαστίγιο. Ο αρχιεπίσκοπος έκλεινε ορισμένα ανόητα φληναφήματα για την αρχαιότητα με την επισήμανση ότι η Ευρώπη δεν χρωστούσε σε αυτήν τον πολιτισμό της αλλά στους Άραβες, κλάδο των Οθωμανών (!). Μόνο ένα, έλεγε, δίδασκε σωστά ο δικαίως ξεχασμένος Αριστοτέλης: τη διάκριση μεταξύ φύσει δούλων και φύσει ελευθέρων.
Εντύπωση προκάλεσε και το άρθρο του γνώστη της Ανατολής Ουμπιτσίνι στο Journal des Debats: η Ελλάδα, προειδοποιούσε ο συγγραφέας, δεν θα ήταν ποτέ ικανή να παίξει κυρίαρχο ρόλο στην Ανατολή.
Καθώς οι Μεγάλες Δυνάμεις σε μια αντικειμενικά ασήμαντη συνοριακή διένεξη μεταξύ της Ελλάδας και του Οθωμανού γείτονά της υποστήριξαν τις τουρκικές απαιτήσεις, επιβεβαιώθηκαν όσοι πίστευαν τις διαδόσεις για μια ανθελληνική συνωμοσία των καθολικών, των Οθωμανών και των Βρετανών.
Η εξωτερική πολιτική της Γαλλίας ως προστάτιδας δύναμης όμως έχασε την αξιοπιστία της προπάντων με τη συμμετοχή 3.000 Γάλλων στρατιωτών στην κατοχή του Πειραιά, που προκάλεσε αμφιβολίες για την πολιτική τάξη πραγμάτων που εκπροσωπούσε η Γαλλία. Ανίσχυροι οι Έλληνες έγιναν μάρτυρες ανασκαφών από Γάλλους αξιωματικούς στον Πειραιά, οι οποίοι ιδιοποιούνταν τα ωραιότερα διατηρημένα ευρήματα. Οι εκδρομές μικρών έφιππων τμημάτων στην Αθήνα, κατά τις οποίες οι στρατιώτες κρατούσαν τα πιστόλια τους προτεταμένα, σαν να κινούνταν σε εχθρικό έδαφος, όπως και οι παράνομοι περιορισμοί της ελευθερίας του ελληνικού Τύπου, ανήκαν στα μέσα μιας πολιτικής που την καθόριζαν οι στρατιωτικοί και η οποία χρησιμοποιούσε την ισχύ της αδιακρίτως και χωρίς να σκέφτεται πιθανές διπλωματικές συγκυρίες του μέλλοντος. Επιπλέον, καθώς οι δυνάμεις κατοχής για ένα διάστημα αψήφησαν την καραντίνα που είχε επιβληθεί, μεταδόθηκε από το γαλλικό στρατόπεδο μια επιδημία χολέρας που είχε πάνω από 3.000 θύματα στην Αθήνα και τον Πειραιά.
Ήταν γνωστό ότι η Αγγλία ενεργούσε υπηρετώντας οικονομικά συμφέροντα και συμφέροντα ισχύος, και ότι τα μέσα της πολιτικής της μπορούσαν να αλλάξουν ακολουθώντας μεταβολές του διεθνούς συσχετισμού δυνάμεων, έτσι ώστε δεν είχε χαθεί κάθε ελπίδα να αποκτήσει η Ελλάδα με βρετανική υποστήριξη τμήματα της οθωμανικής κληρονομιάς. Η Γαλλία, αντίθετα, είχε διακηρύξει και πάλι την πρόθεσή της να είναι προστάτιδα δύναμη των καθολικών στην Ανατολή και έτσι είχε πάρει θέση σε ένα πεδίο που αποτελούσε στοιχείο συγκρότησης για την ιστορική συνείδηση των Ελλήνων, όσο η πλειονότητα των ομοεθνών τους ζούσε έξω από τα όρια του βασιλείου, αφού η Εκκλησία αντιπροσώπευε την οργάνωση που τους ένωνε και εγγυόταν την εθνική τους ταυτότητα. Αυτό που δεν γνώριζαν τότε οι Έλληνες ήταν το υποτιμητικό γεγονός ότι ο Γάλλος υπουργός των Εξωτερικών Βαλέφσκι είχε συγχυστεί, επειδή ο βασιλιάς κατά τη διάρκεια του Κριμαϊκού πολέμου επισκεπτόταν τη ρωσική ορθόδοξη εκκλησία.
Με αυτές τις προϋποθέσεις όλα τα πρότυπα έχαναν την αξιοπιστία και την ελκυστικότητά τους, και το Αγγλικό όπως και το Γαλλικό Κόμμα, που υπό την πίεση των συμμάχων σχημάτισαν κατά τη διάρκεια του Κριμαϊκού πολέμου κυβέρνηση συνασπισμού, έχαναν την εμπιστοσύνη των οπαδών τους. Οι διαμαρτυρίες για την πολιτική τους μόνο με αυτό το υπόβαθρο αποκτούσαν σημασία.
Παρόλο που το Ρωσικό Κόμμα επωφελούνταν από τη μείωση του κύρους της Αγγλίας, τα βλέμματα των οπαδών του προς την Πετρούπολη έχαναν τη βεβαιότητά τους. Τη μια ήταν το απογοητευτικό, ταπεινωτικό από μια άποψη, πέρα δώθε με τις δόσεις του διεθνούς δανείου που δεν είχαν σταλεί ακόμη· ύστερα πλήθαιναν οι πληροφορίες για την οργισμένη αντίδραση του τσάρου στα γεγονότα της 3ης Σεπτεμβρίου 1843, που κατά μεγάλο μέρος ήταν έργο των Ναπαίων· τέλος, είδαν το 1849 τους Ρώσους να εισβάλουν στην Ουγγαρία. Ύστερα από αυτό τα μέτωπα αντιστράφηκαν: Ούγγροι, Πολωνοί και Ιταλοί επαναστάτες κατέφυγαν στην αυτοκρατορία των Οθωμανών και στην Ελλάδα, ενώ Άγγλοι, Γάλλοι, Ιταλοί και Νοτιοευρωπαίοι επαινούσαν τον σουλτάνο ως τον νέο προστάτη της ελευθερίας -η Ρωσία, μέχρι τότε προστάτιδα των Βαλκάνιων χριστιανών κατά της τουρκικής αυθαιρεσίας, απαιτούσε όπως και η Αυστρία την έκδοση των προσφύγων!
Αν και ακούγονταν ήδη οι πρώτες φωνές που ισχυρίζονταν ότι η Ρωσία ήθελε να κρατά την Ελλάδα μικρή, δεν υπήρξαν συγκρούσεις όπως με τις Δυτικές Δυνάμεις, και έτσι το λαμπρό πεδίο της κοινής πίστης, των κοινών παραδόσεων και αναμνήσεων σκέπαζε με το φως του τα άσχημα χρώματα αυτών των σκηνών. Ειδικά όταν οι σχέσεις της Ελλάδας με τις Δυτικές Δυνάμεις οξύνονταν, πολλοί που για λόγους εσωτερικής πολιτικής ήταν οπαδοί του Ρωσικού Κόμματος θεωρούσαν την Πετρούπολη ανιδιοτελή εταίρο. Ο Κριμαϊκός πόλεμος, που είχε ανοίξει πλατύ χάσμα μεταξύ της Ελλάδας και των Δυτικών Δυνάμεων, ένωσε τα δύο ορθόδοξα κράτη σε κοινό μέτωπο κατά των Οθωμανών. Μια λεγεώνα Ελλήνων εθελοντών πολέμησε με τους Ρώσους, η Ρωσία διακριτικά διέθετε χρήματα για τους επαναστάτες στην Ήπειρο και τους έθεσε κατόπιν υπό τη διπλωματική της προστασία. Ωστόσο η Ρωσία ήταν και τώρα κατηγορηματικά αντίθετη στην ανασύσταση μιας Μεγάλης Ελλάδας.
Από τον Κριμαϊκό πόλεμο όμως η Ρωσία εξήλθε τόσο αποδυναμωμένη ώστε προς το παρόν ο ρόλος της ως ηγέτιδας δύναμης στην Ευρώπη είχε τελειώσει, και στους Έλληνες δεν διέφυγε η αδυναμία της μεγάλης ορθόδοξης δύναμης μετά την ειρήνη των Παρισίων. Αφού πια το πρόγραμμα των Ναπαίων για την εσωτερική πολιτική είχε πραγματοποιηθεί ως προς τα κεντρικά του αιτήματα και η ορμητικότητά τους είχε παραλύσει, έχασε τώρα και ο προσανατολισμός της εξωτερικής πολιτικής του Ρωσικού Κόμματος την ελκυστικότητά του. Και πάλι παρατηρούμε πως οι πολιτικοί ενός κόμματος, ως επιφανείς προσωπικότητες, μπορούν και διατηρούν ένα μέρος των οπαδών τους και παραμένουν εν δράσει, το κόμμα τους όμως εξαφανίζεται από την πολιτική ζωή, επειδή έχουν χαθεί όλες οι προϋποθέσεις της ύπαρξής του.
Όσοι αργότερα, όταν η Ρωσία θέλησε να παίξει με πιο δυνατούς τόνους στο ευρωπαϊκό κοντσέρτο, επαινούσαν με μεγάλο ενθουσιασμό τη φιλία με τη δύναμη αυτή γίνονταν σχεδόν ύποπτοι: τότε πια ο πανσλαβισμός στη Ρωσία και τα εθνικά κινήματα στη Νοτιοανατολική Ευρώπη είχαν αναπτυχθεί τόσο που οι Έλληνες έβλεπαν τη Ρωσία σαν προστάτη των αντιπάλων των ελληνικών επεκτατικών σχεδίων και των ελληνικών πρωτείων στην ορθόδοξη Εκκλησία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Όσοι από την άλλη δικαίως δεν υπερεκτιμούσαν την επιρροή των πανσλαβιστών στην πολιτική της Πετρούπολης, πολιτική που όπως ανέκαθεν διαμορφωνόταν με όρους κρατικής ισχύος, φοβούνταν ωστόσο ότι η Ρωσία θα χρησιμοποιούσε τα νοτιοσλαβικά εθνικά κινήματα για να διευρύνει τη δική της θέση ισχύος. Το 1860, δύο χρόνια μετά την ίδρυση του Σλαβικού Κομιτάτου στη Μόσχα, η επιθυμία των Βουλγάρων υπηκόων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας να αποκτήσουν εκκλησιαστική αυτονομία οδήγησε σε ανοιχτή σύγκρουση με το Οικουμενικό Πατριαρχείο, η οποία και διευρύνθηκε βαθμιαία σε αντιπαράθεση των δύο εθνικών ομάδων, που το 1903 κατέληξε σε πενταετή αιματηρό πόλεμο μεταξύ «πατριαρχικών» και «εξαρχικών». Αυτές οι αντιπαραθέσεις, που πρώτες τους κορυφώσεις ήταν το ζήτημα της εξαρχίας και το 1878 η ελληνική αντίδραση στο προσύμφωνο ειρήνης του Αγίου Στεφάνου, διόγκωσαν τα σοβινιστικά αισθήματα και από τις δύο πλευρές. Τη δεκαετία του 1860 δημοσιεύτηκαν στην Αθήνα αντισλαβικά κείμενα, δημιουργήθηκαν επιτροπές που επισήμαιναν τον εκ Βορρά κίνδυνο και επιδίωκαν να ενδυναμώσουν το ελληνικό στοιχείο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, και σε σύνδεση με τις θέσεις του Αγγλικού Κόμματος για την εξωτερική πολιτική σχηματίστηκε η πεποίθηση ότι ήταν προς όφελος του ελληνισμού, προπάντων προς όφελος των ομοεθνών έξω από την επικράτεια του βασιλείου, αν η Αθήνα συνεργαζόταν με την Κωνσταντινούπολη κατά των Νοτιοσλάβων και της Ρωσίας. Δεν είναι τυχαίο που δημοσιογράφοι προσκείμενοι στο Αγγλικό Κόμμα έγραψαν τα πρώτα αντιρωσικά φυλλάδια. Όπως και τη δεκαετία του 1840 οι συνταγματικές ιδέες αυτού του κόμματος είχαν γίνει κοινή σκέψη των μεγαλύτερων πολιτικών κομμάτων, έτσι και μετά την εξαφάνιση του Αγγλικού Κόμματος ο «σλαβικός κίνδυνος» που είχαν προαναγγείλει οι αγγλόφιλοι πολιτικοί παρέμεινε μόνιμο θέμα συζήτησης.
