Ιστορία Προσανατολισμού: Καταστροφή των Κυδωνιών τον Ιούνιο του 1821 (Πηγές)

 
Ιστορία Προσανατολισμού: Καταστροφή των Κυδωνιών τον Ιούνιο του 1821 (Πηγές)
 
Συνδυάζοντας τις ιστορικές σας γνώσεις και τις πληροφορίες από τα κείμενα που σας δίνονται, να αναφέρετε:
α. τον αντίκτυπο που είχε το ξέσπασμα της ελληνικής επανάστασης στο ελληνικό στοιχείο των μικρασιατικών παραλίων και ιδίως στην πόλη των Κυδωνιών
β. τα προσφυγικά ρεύματα από τη Σμύρνη, το εσωτερικό της Μικράς Ασίας, την Κωνσταντινούπολη και την Κύπρο.
                                                                                                                         
ΚΕΙΜΕΝΟ Α
Αγριώτατους διωγμούς υπέστη τότε ο χριστιανικός πληθυσμός της Σμύρνης. «Επίσημος και αρχαία πόλις», όπως γράφει ο Φιλήμων, «ως και επίνειον της Ιωνίας… η Σμύρνη κατωκείτο επί της εποχής ταύτης υπό τριάκοντα και εκατόν χιλιάδον, των πλείστων Ελλήνων. Εντεύθεν επωνομάζετο παρά των Τούρκων «Γκιαούρ Ισμίρι» (Απίστων Σμύρνη). […]
Ο τουρκικός πληθυσμός της πόλεως ήταν αφοπλισμένος εξαιτίας μεγάλων αταξιών που είχε διαπράξει κατά το άμεσο παρελθόν. Από τις 23 Μαρτίου του 1821 όμως οπλίσθηκε πάλι, ύστερα από το διάταγμα του σουλτάνου για τον γενικό εξοπλισμό των πιστών. Υπήρχε έτσι έτοιμο και πρόθυμο όργανο για την εξαπόλυση διωγμών. […] Στις 31 Μαρτίου, ύστερα από ψεύτικη διάδοση ότι κηρύχθηκε ρωσοτουρκικός πόλεμος, θανατώθηκαν από τον τουρκικό όχλο 22 χριστιανοί. Στις 6 Απριλίου, όταν έφτασε η είδηση για την επανάσταση της Πελοποννήσου, σφαγιάστηκαν στην αγορά περισσότεροι από 60 Έλληνες και απειλήθηκε γενική σφαγή τους. Στις 10 Απριλίου έγιναν πολλοί νέοι φόνοι Ελλήνων, ύστερα από ψεύτικη είδηση ότι οι Έλληνες επαναστάτες άλειφαν με ρετσίνι και έκαιγαν όσους Τούρκους έπιαναν στη θάλασσα. Προκλήθηκε τότε πανικός στις ελληνικές συνοικίες και αθρόα φυγή των κατοίκων τους προς την παραλία, όπου εκτυλίχτηκαν σκηνές αλλοφροσύνης. Άνδρες, παιδιά, γυναίκες με νήπια έπεφταν στη θάλασσα για να φτάσουν στα πλοία και να σωθούν από τους γενίτσαρους. […]
Διωγμοί έγιναν και σε άλλες πόλεις και περιοχές της οθωμανικής αυτοκρατορίας τον μήνα Μάιο, όπως στην Κύπρο, στη Θεσσαλονίκη και αλλού. Στην Κύπρο έγιναν διωγμοί στις 3 Μαΐου με πρόσχημα την έρευνα για όπλα.
 
Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Τόμος ΙΒ΄, Εκδοτική Αθηνών
 
ΚΕΙΜΕΝΟ Β
Ο ελληνικός στόλος έπλεε ανάμεσα στη Μυτιλήνη και τα Μοσχονήσια, νησιωτικό σύμπλεγμα πολύ κοντά στις Κυδωνίες, επιτηρώντας τα παράλια για να ματαιώσει ενδεχόμενες επιβιβάσεις τουρκικού στρατού σε πλοία, με προορισμό τις επαναστατημένες περιοχές της Ελλάδος. Ένα από τα ελληνικά πλοία ανήγγειλε τον κίνδυνο που διέτρεχαν οι Έλληνες των Κυδωνιών και έτσι, στις 2 Ιουνίου, ο ελληνικός στόλος εισέπλευσε στα Μοσχονήσια εμπρός από τις Κυδωνίες. […]
Αμέσως έφθασαν λέμβοι, μερικές με κανόνια, και άρχισε η παραλαβή των κατοίκων συνοδευμένη από σκηνές αλλοφροσύνης, επειδή οι Τούρκοι εμπόδιζαν την επιβίβαση και πυροβολούσαν εναντίον του πληθυσμού και των λέμβων και οι Έλληνες ναύτες ανταπέδιδαν τα πυρά με τα κανόνια τους. Πολλοί από τους κατοίκους διασώθηκαν έτσι, ενώ πολλοί άλλοι δεν διέφυγαν τη σφαγή και τον εξανδραποδισμό.
Σύμφωνα με την περιγραφή του Φιλήμωνος, «… η πόλις ανάστατος γίνεται δια της σφαγής και της αιχμαλωσίας, δια του πυρός και της λεηλασίας. […] Το τραγικώτατον αυτό δράμα διήρκεσεν επί πέντε περίπου ώρας. Ούτω κατεστράφη τη 3 Ιουνίου, ημέρα Παρασκευή, η πόλις των Κυδωνιών, σφαγείσα και αιχμαλωτισθείσα κατά το εν τρίτον, λεηλατηθείσα κατά το όλον και αποτεφρωθείσα κατά κράτος».
 
Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Τόμος ΙΒ΄, Εκδοτική Αθηνών
 
Ενδεικτική απάντηση
 
α. Μετά την εξέγερση των ναυτικών νησιών και της Σάμου, οι Τούρκοι φοβήθηκαν ότι το πυκνό ελληνικό στοιχείο των δυτικών μικρασιατικών παραλίων δεν θα παρέμενε αδρανές. Ο αναβρασμός που επικρατούσε στις ελληνικές πόλεις της Μικράς Ασίας, οι παράτολμες επιδρομές Σαμίων και Ψαριανών στις μικρασιατικές ακτές και η εμφάνιση ελληνικών πλοίων κοντά στις Κυδωνιές (Αϊβαλί) και τη Σμύρνη εξώθησαν τους Τούρκους σε μέτρα τρομοκράτησης των ελληνικών πληθυσμών. Οι βιαιοπραγίες των Τούρκων στην Κωνσταντινούπολη λειτούργησαν ως σήμα κινδύνου για αρκετούς εύπορους Έλληνες των Κυδωνιών, οι οποίοι προτίμησαν για ασφάλεια να διαπεραιωθούν εσπευσμένα στην απέναντι Λέσβο. Ακολούθησε η καταστροφή της πόλης των Κυδωνιών από τουρκικά στρατεύματα στις αρχές Ιουνίου του 1821, που οδήγησε τους έντρομους κατοίκους της σε άτακτη φυγή στα Ψαρά, ενώ πλήθος φυγάδων από τα λεηλατημένα χωριά γύρω από τις Κυδωνιές κατέφυγε στη Λέσβο. Τα γεγονότα της καταστροφής των Κυδωνιών παρουσιάζονται αναλυτικότερα στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κείμενο Β), όπου καταγράφεται ότι στις 2 Ιουνίου 1821 ελληνικά πλοία κινούνταν στην περιοχή μεταξύ Μυτιλήνης και Μοσχονησίων -τα οποία αποτελούν ένα νησιωτικό σύμπλεγμα κοντινό στις Κυδωνίες- προκειμένου να εμποδίσουν τυχόν μετακινήσεις τουρκικών πλοίων που προορίζονταν για τις επαναστατημένες περιοχές του ελληνικού χώρου. Τη μέρα εκείνη ένα εκ των ελληνικών πλοίων διαπίστωσε πως οι Έλληνες των Κυδωνιών βρίσκονταν σε κίνδυνο λόγω των τουρκικών ενεργειών, γεγονός που είχε ως αποτέλεσμα όλος ο εκεί ευρισκόμενος ελληνικός στόλος να πλεύσει στις Κυδωνίες. Από τα ελληνικά πλοία μετακινήθηκαν βάρκες, κάποιες εκ των οποίων με κανόνια, προκειμένου να επιτευχθεί η απομάκρυνση του ελληνικού πληθυσμού από τις ακτές. Η προσπάθεια μετακίνησής τους, ωστόσο, έλαβε στοιχεία έξαλλου πανικού, διότι οι Τούρκοι επιχειρούσαν να παρεμποδίσουν τη διαδικασία πυροβολώντας τόσο τις βάρκες όσο και τους μεταφερόμενους Έλληνες, με αποτέλεσμα να ανταποδίδουν οι Έλληνες ναύτες με κανονιοβολισμούς. Σημαντικό μέρος των κατοίκων κατάφερε να γλιτώσει, αλλά πολλοί ήταν κι εκείνοι που είτε σφαγιάστηκαν είτε αιχμαλωτίστηκαν. Στη δική του περιγραφή, ο Φιλήμων, αναφέρει πως η κατάσταση κατέληξε σε μαζική σφαγή του πληθυσμού, λεηλασία και πυρπόληση της πόλης. Επρόκειτο για γεγονός εξαιρετικά τραγικό, το οποίο κράτησε πέντε ώρας και είχε ως αποτέλεσμα την καταστροφή των Κυδωνιών στις 3 Ιουνίου 1821, ημέρα Παρασκευή. Η πόλη λεηλατήθηκε στο σύνολό της και κάηκε ολοσχερώς, ενώ το ένα τρίτο των πολιτών είτε αιχμαλωτίστηκε είτε σφαγιάσθηκε.  
 
β. Νοτιότερα, στη Σμύρνη, όταν οι κάτοικοι πληροφορήθηκαν την τραγική τύχη των Κυδωνιών, επιβιβάστηκαν σε εμπορικά πλοία και διασκορπίστηκαν σε διάφορα νησιά του Αιγαίου πελάγους και την Πελοπόννησο. Σύμφωνα, πάντως, με την Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κείμενο Α), απόπειρες φυγής από τη Σμύρνη σημειώθηκαν και πριν από την καταστροφή των Κυδωνιών εξαιτίας των διωγμών που υπέστησαν οι εκεί Έλληνες. Όπως επισημαίνει ο Φιλήμων, η Σμύρνη, λιμάνι της Ιωνίας και σημαντική πόλη από την αρχαιότητα, κατοικούνταν την εποχή εκείνη από εκατόν τριάντα χιλιάδες κατοίκους, οι περισσότεροι εκ των οποίων ήταν Έλληνες, γι’ αυτό και η Τούρκοι την αποκαλούσαν «Απίστων Σμύρνη» (Γκιαούρ Ισμίρ). Την περίοδο που ξέσπασε η Ελληνική Επανάσταση οι Τούρκοι της Σμύρνης ήταν αφοπλισμένοι, διότι λίγο καιρό πριν είχαν επιδείξει εγκληματική συμπεριφορά. Από τις 23 Μαρτίου του 1821, εντούτοις, έλαβαν εκ νέου όπλα, καθώς ο σουλτάνος εξέδωσε διαταγή που προέβλεπε τον εξοπλισμό όλων των Μουσουλμάνων. Κατ’ αυτό τον τρόπο η εκκίνηση διωγμών εις βάρος των χριστιανών διευκολυνόταν, εφόσον υπήρχαν ετοιμοπόλεμοι Τούρκοι. Πράγματι, στις 31 Μαρτίου με αφορμή μια ψευδή είδηση πως είχε κηρυχθεί ρωσουτουρκικός πόλεμος, ένοπλοι Τούρκοι δολοφόνησαν 22 Χριστιανούς. Ενώ, στις 6 Απριλίου, όταν έγινε γνωστό πως είχε ξεκινήσει επανάσταση στην Πελοπόννησο, σφαγιάστηκαν στην αγορά της Σμύρνης περισσότεροι από 60 Έλληνες και υπήρξε κίνδυνος να γενικευτεί η σφαγή. Λίγες μέρες μετά, στις 10 Απριλίου 1821, ψευδείς διαδόσεις, ότι τάχα οι επαναστατημένοι Έλληνες έκαιγαν ζωντανούς τους Τούρκους που αιχμαλώτιζαν στη θάλασσα, αφού πρώτα τους άλειφαν με ρετσίνι, είχαν ως αποτέλεσμα να σημειωθεί νέο σημαντικό κύμα δολοφονιών και να προκληθεί πανικός στις ελληνικές συνοικίες της πόλης με τους κατοίκους να επιχειρούν μαζικά να καταφύγουν στην παραλία, σε μια προσπάθεια να απομακρυνθούν με τη βοήθεια πλοίων. Εκεί, όμως, τους καταδίωκαν γενίτσαροι και η απεγνωσμένη κίνηση γυναικόπαιδων και ανδρών να βουτούν στη θάλασσα για να σωθούν διαμόρφωσε κατάσταση χάους.  
Στα Ψαρά και τη Σάμο κατέφυγαν και οι διωκόμενοι από το εσωτερικό της Μικράς Ασίας, επιχειρώντας να γλιτώσουν από τις διώξεις και τις επιθέσεις των ατάκτων.
Στο προσφυγικό ρεύμα της ίδιας περιόδου μπορούν να συμπεριληφθούν και οι πρόσφυγες από την Κωνσταντινούπολη και την Κύπρο. Οι πρώτοι, κυρίως Φαναριώτες, ήδη πριν από τις ταραχές στην Πόλη, άρχισαν να συρρέουν στην επαναστατημένη Ελλάδα, όπου πολύ γρήγορα διακρίθηκαν στην πολιτική οργάνωση του επαναστατημένου έθνους. Πολλοί Κύπριοι, για να αποφύγουν τις διώξεις των Τούρκων, κατέφυγαν στα Προξενεία των Μεγάλων Δυνάμεων και κατόπιν μεταφέρθηκαν με ξένα πλοία σε λιμάνια της Ιταλίας και της Γαλλίας. Όπως, μάλιστα, επισημαίνει η Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κείμενο Α), στην Κύπρο έγιναν διώξεις τον Μάη του 1821 και ειδικότερα στις 3 Μαΐου με την πρόφαση πως οι τουρκικές αρχές έκαναν έλεγχο για να διαπιστωθεί αν κατείχαν όπλα απλοί πολίτες.