Έκθεση Β΄ Λυκείου: Η εργασία τον 21ο αιώνα [Κριτήριο αξιολόγησης]

 

Naxart Studio 

Έκθεση Β΄ Λυκείου: Η εργασία τον 21ο αιώνα [Κριτήριο αξιολόγησης]
 
Κείμενο 1: Η εργασία τον 21^ο αιώνα
 
     Με δεδομένο ότι ο χώρος εργασίας αποτελεί το πλαίσιο στο οποίο τα άτομα δαπανούν το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου τους, οι Geldenhuys et al. υποστηρίζουν ότι η εργασία συνιστά έναν καθοριστικό χώρο προσωπικής ανάπτυξης. Επιπλέον, θεωρούν ότι σε αυτό το πλαίσιο διαμορφώνεται ο τρόπος εμπλοκής των ατόμων και επηρεάζεται ουσιαστικά η αναζήτηση νοήματος στη ζωή. Συνεπώς, η εργασία αναδεικνύεται σε ένα ιδιαίτερα σημαντικό περιβάλλον, μέσα στο οποίο τα άτομα δύνανται να επηρεαστούν θετικά, καθιστώντας τη διερεύνηση της έννοιας του νοήματος της εργασίας επιστημονικά εύλογη και αναγκαία.
     Οι Van den Laan et al. προτείνουν ένα μοντέλο το οποίο αναπτύσσει μια προσωρινή ταξινόμηση πέντε διαστάσεων που χαρακτηρίζουν την εργασία, βασισμένη σε εκτενή επισκόπηση της διεθνούς βιβλιογραφίας. Πρώτον, η εργασία θεωρείται έμφυτη στον άνθρωπο, αποτελώντας θεμέλιο για τον σκοπό ζωής και τον κοινωνικό ρόλο του. Επιπλέον, αναγνωρίζεται η σημαντική επίδραση της εργασίας στην ευημερία και ψυχική υγεία του ατόμου. Παράλληλα, η εργασία εκλαμβάνεται ως κοινωνική δραστηριότητα, που διαμορφώνεται μέσα από διαδικασίες κοινωνικοποίησης σχέσεων και αλληλεπίδρασης. Μία ακόμη διάσταση αφορά την ταυτότητα, καθώς η εργασία συνδέεται στενά με προσωπικούς και κοινωνικούς κώδικες ήθους και πρακτικής, αντανακλώντας την επαγγελματική και κοινωνική ταυτότητα του ατόμου. Τέλος, η εργασία αποτελεί μια μαθησιακή διαδικασία, όπου το άτομο μαθαίνει και εξελίσσεται μέσα από τις εμπειρίες και τις αλληλεπιδράσεις στον εργασιακό χώρο.
     Οι Van der Laan et al. αναγνωρίζουν ότι οι παραδοσιακοί ορισμοί της εργασίας, οι οποίοι επικεντρώνονται κυρίως στη μισθωτή εργασία και την παραγωγή αγαθών, δεν αντανακλούν πλήρως τη σύγχρονη πραγματικότητα. Η φύση της εργασίας έχει αλλάξει δραστικά στον 21ο αιώνα, με την εμφάνιση νέων μορφών όπως η ψηφιακή εργασία, η άτυπη εργασία και η εθελοντική εργασία. Οι υπάρχοντες ορισμοί δεν καλύπτουν αυτές τις εξελίξεις, οδηγώντας σε έλλειψη σαφήνειας και σύγχυσης στην έρευνα και την πρακτική. Για να αντιμετωπιστεί αυτή η πρόκληση, οι συγγραφείς προτείνουν έναν νέο, σύγχρονο ορισμό της εργασίας που αναγνωρίζει την πολυδιάστατη και διαπραγματευόμενη φύση της στον 21ο αιώνα.
     Κατόπιν εκτενούς βιβλιογραφικής ανασκόπησης, ο ορισμός που προτείνουν οι Van der Laan et al., διατυπώνεται ως εξής: «Η εργασία αποτελεί μια έμφυτη ανθρώπινη λειτουργία που διαμορφώνει εγγενώς τον σκοπό και τον ρόλο της ζωής του ατόμου. Είναι μια σχεσιακή διαδικασία, η οποία εκδηλώνεται μέσω ποικίλων μορφών κοινωνικοποίησης και αλληλεπίδρασης με τα εργασιακά πλαίσια. Μέσα από τη συνειδητή σκέψη, τη δράση και την προσπάθεια, το άτομο αντλεί νόημα από την εργασία, η οποία καθοδηγείται από προσωπικούς και κοινωνικούς κώδικες ήθους και πράξης. Αυτοί οι κώδικες εκφράζονται τόσο στον τρόπο που εργάζεται όσο και στη συμβολή του στο κοινωνικό σύνολο, επηρεάζοντας άμεσα την προσωπική του ευημερία».
     Ο ορισμός της εργασίας που προτείνουν οι Van der Laan et al. αναδεικνύει μια πολυδιάστατη και βαθιά ανθρωποκεντρική προσέγγιση, η οποία υπερβαίνει την παραδοσιακή, εργαλειακή θεώρηση της εργασίας ως μέσου βιοπορισμού. Η εργασία δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως μια παραγωγική διαδικασία, αλλά ως μια έμφυτη ανθρώπινη λειτουργία, ενσωματωμένη στον πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης και ταυτότητας.
 
Αφροδίτη Βαλογιώργη, 2025
 
Κείμενο 2: Άγγελος Τερζάκης, Το Κατινάκι (απόσπασμα)
 
Το βασίλειό της, φυσικά, ήταν η σκάλα της υπηρεσίας. Ένα κλουβί ψηλό-ψηλό, τετράγωνο, αρματωμένο γύρω-γύρω με σίδερα. Όταν σήκωνες ανάσκελα το κεφάλι, μα τόσο πολύ που να σου πονέσει ο σβέρκος, έβλεπες, εκεί, ψηλά, πολύ ψηλά, ένα κομμάτι γαλάζιον ουρανό, κομμένο στις τέσσερες πλευρές σα με το μαχαίρι. Γυάλιζε η τετράγωνη πλάκα τ’ ουρανού ολοκάθαρη, σμαλτωμένη, – ψυχή μου! – λες και την είχανε σφουγγαρίσει με μανία αποβραδίς οι άγγελοι. Αχ, τι ωραία που ήταν! Όμως κι όταν η πλάκα θάμπωνε από συννεφιά, κι όταν μελάνιαζε κακιωμένη από το μπουρίνι, κι όταν η βροντή κυλιότανε μουγκά, φοβερίζοντας – μάννα μου! – πάλι το Κατινάκι τραγουδούσε.
– Μπιτ ξεμυαλισμένο είναι, π’ ανάθεμά το, αυτό το δουλάκι του δεύτερου!
Ήτανε ξεμυαλισμένο, ούτε λόγος. Χαιρότανε και τη λιακάδα και τη μπόρα. Μέσα στα νερά της βροχής, που κρουνελιάζανε σαν καταρράχτες από τα λούκια και τα σιδερένια πλατύσκαλα, εκείνο πλατσούριζε ξεμυαλισμένο, μπήγοντας ψιλές-ψιλές φωνούλες σα γαρδέλι που το μπουχίσανε και ξαφνιάστηκε. Και πάλι το τραγούδι, τ’ άσωστο τραγούδι.
Αθήνα και πάλι Αθήνα
Αθήνα μ’ αρέσεις πολύ! …
Της άρεσε η Αθήνα, αυτό ν’ ακούγεται. Ήξερε απ’ έξω κι ανακατωτά το μπακάλη, το μανάβη, το φούρναρη. Ήξερε και τα τρία παιδιά της κυρίας Παρασκευής του μοίραρχου, αντίκρυ.
Ήξερε και τον συνοικιακό κινηματογράφο, τρία τετράγωνα πιο πέρα. Εκεί έτρεχε, με την ψυχή στο στόμα, κάθε δεκαπέντε, που είχε την έξοδο. Αχ, και πού να ήταν από πουθενά η μάνα της να τη βλέπει πόσο μορφωμένη είχε γίνει τώρα, εδώ στην Αθήνα!
Στην είσοδο, όταν συναντιότανε με τον καθηγητή της Γαλλικής που καθότανε στο ισόγειο, θα ’βρισκε πάντα την ευκαιρία να του πει «μερσί». – Πες-πες, συλλογιζόταν, να ιδείς που μια μέρα θα τα καταφέρνω και στα Γαλλικά. Αμ τι νόμισες!
 
δουλάκι: χαρακτηρισμός για τις υπηρέτριες στο παρελθόν
κρουνελιάζανε: κρουνελιάζω < κρουνός: τρέχω σαν από μεγάλη βρύση, άφθονα.
γαρδέλι: το πουλί καρδερίνα.
μπουχίζω: καταβρέχω με νερό.
 
1^ο Θέμα
1. Να αποδώσετε συνοπτικά (70-80 λέξεις) το περιεχόμενο της δεύτερης παραγράφου του κειμένου («Οι Van den Laan et al. προτείνουν… και τις αλληλεπιδράσεις στον εργασιακό χώρο»).
Μονάδες 10
 
Ερευνητές προτείνουν τη θέαση της εργασίας με βάση πέντε χαρακτηριστικά της. Κατ’ αρχάς, η εργασία είναι έμφυτη στον άνθρωπο, προσφέροντας σκοπό ζωής και κοινωνικό ρόλο. Δεύτερον, επηρεάζει άμεσα την ψυχική υγεία και ευημερία του. Τρίτον, αποτελεί κοινωνική δραστηριότητα βασισμένη στην αλληλεπίδραση και τη διαμόρφωση διαπροσωπικών σχέσεων. Τέταρτον, συνδέεται άρρηκτα με την προσωπική και επαγγελματική ταυτότητα, η οποία διαπλάθεται μέσα από τον ηθικό κώδικα του ατόμου. Τέλος, λειτουργεί ως μια διαρκής μαθησιακή διαδικασία, η οποία προωθεί την προσωπική εξέλιξη μέσα από τις εργασιακές εμπειρίες.
 
2. Να προσδιορίσετε πώς επιτυγχάνεται η συνοχή μεταξύ των περιόδων της τρίτης παραγράφου του κειμένου («Οι Van der Laan et al. αναγνωρίζουν… διαπραγματευόμενη φύση της στον 21ο αιώνα»).
Μονάδες 10
 
Η συνοχή ανάμεσα στη δεύτερη περίοδο και την πρώτη επιτυγχάνεται με την επανάληψη της λέξης «εργασία», καθώς και με τη νοηματική σύνδεση των φράσεων «δεν αντανακλούν πλήρως», «έχει αλλάξει δραστικά». Η συνοχή ανάμεσα στην τρίτη περίοδο και τη δεύτερη επιτυγχάνεται με το γραμματικό μέσο της αναφοράς, καθώς η αντωνυμία αυτές («αυτές τις εξελίξεις») συνδέεται με τη φράση «με την εμφάνιση νέων μορφών όπως η ψηφιακή εργασία…» της δεύτερης περιόδου. Η συνοχή ανάμεσα στην τέταρτη περίοδο και την τρίτη διασφαλίζεται με το γραμματικό μέσο της αναφοράς, εφόσον η αντωνυμία αυτή («αυτή η πρόκληση») παραπέμπει στη φράση «Οι υπάρχοντες ορισμοί δεν καλύπτουν αυτές τις εξελίξεις».  
 
3.α. Στην τελευταία παράγραφο του κειμένου να εντοπίσετε τρεις ονοματοποιημένους τύπους -ονοματοποιήσεις- και να εξηγήσετε πώς επηρεάζουν το ύφος του κειμένου («Ο ορισμός της εργασίας… της ανθρώπινης ύπαρξης και ταυτότητας»). (μονάδες 9)
 
Στη συγκεκριμένη παράγραφο εντοπίζονται, μεταξύ άλλων, οι εξής ονοματοποιημένοι τύποι: ορισμός (από το ορίζω), προσέγγιση (από το προσεγγίζω), θεώρηση (από το θεωρώ). Με την αξιοποίηση της ονοματοποίησης το ύφος του κειμένου γίνεται περισσότερο επιστημονικό και αποστασιοποιημένο, ενώ, συνάμα, αποκτά τη ζητούμενη πυκνότητα του λόγου ενός επιστημονικού κειμένου.
Η απουσία ονοματοποιημένων όρων θα καθιστούσε αναγκαία τη δημιουργία επιμέρους προτάσεων και θα είχε ως αποτέλεσμα τη διαμόρφωση ενός εκτενέστερου κειμένου.
 
β. Στην ακόλουθη περίοδο να μετατρέψετε την ενεργητική σύνταξη σε παθητική και την παθητική σύνταξη σε ενεργητική: «Μέσα από τη συνειδητή σκέψη, τη δράση και την προσπάθεια, το άτομο αντλεί νόημα από την εργασία, η οποία καθοδηγείται από προσωπικούς και κοινωνικούς κώδικες ήθους και πράξης.» (μονάδες 6)
Μονάδες 15
 
- Μέσα από τη συνειδητή σκέψη, τη δράση και την προσπάθεια, αντλείται από το άτομο νόημα από την εργασία, την οποία καθοδηγούν προσωπικοί και κοινωνικοί κώδικες ήθους και πράξης.
 
2^ο Θέμα
Στο κείμενο που σας δόθηκε εκφράζεται η άποψη πως η εργασία έχει «σημαντική επίδραση στην ευημερία και ψυχική υγεία του ατόμου». Σε ένα δικό σας άρθρο (350-400 λέξεων) καλείστε α) να τεκμηριώσετε τη διαπίστωση αυτή, και β) να παρουσιάσετε τεκμηριωμένα τρεις επιπλέον θετικές επενέργειες της εργασίας στη ζωή του ατόμου.
Μονάδες 30
 
Η εργασία πέρα από τον απλό βιοπορισμό
 
     Η μισθωτή εργασία αποτελεί έναν θεσμό ιδιαίτερης σημασίας για τους ανθρώπους, όχι μόνο ή τόσο γιατί καλύπτει τις οικονομικές τους ανάγκες, αλλά κυρίως γιατί λειτουργεί ως μέσο για την ολοκλήρωση της προσωπικότητάς τους και για τη διασφάλιση της ψυχικής τους υγείας. Μέσω της εργασίας, άλλωστε, οι άνθρωποι έχουν τη δυνατότητα να καλλιεργήσουν τις πνευματικές και κοινωνικές τους δεξιότητες, επιτυγχάνοντας την προσωπική τους εξέλιξη.
     Οι άνθρωποι, βέβαια, ξεκινούν τον εργασιακό τους βίο με πρώτη επιδίωξη την εξασφάλιση μιας σταθερής ροής εισοδήματος, χάρη στην οποία θα μπορέσουν να οικοδομήσουν σταδιακά ένα πλαίσιο ποιοτικής διαβίωσης για τους ίδιους και την οικογένειά τους. Υπ’ αυτή την έννοια η οικονομική πτυχή της εργασίας δεν γίνεται να παραγνωριστεί. Δεν είναι, άλλωστε, διόλου ευκαταφρόνητο το γεγονός πως ένας καλός επαγγελματίας ή ένας καινοτόμος δημιουργός έχει τη δυνατότητα να εξασφαλίσει ένα υψηλό βιοτικό επίπεδο και να οδηγηθεί στην οικονομική ευημερία, με όλα εκείνα τα προνόμια που τη συνοδεύουν.
     Στην πορεία, ωστόσο, γίνονται εμφανείς οι επιμέρους θετικές επενέργειές της, καθώς το άτομο συνειδητοποιεί πως μέσω της συστηματικής εργασίας ωφελείται με περισσότερους τρόπους απ’ ό,τι αρχικά περίμενε ή επιδίωκε. Μια ουσιώδης -μη οικονομικής φύσεως- προσφορά της εργασίας είναι η στήριξη και η ενδυνάμωση της ψυχικής υγείας του ατόμου, το οποίο αντλεί ουσιαστική ευδαιμονία από την αίσθηση πως με τη δράση του συνεισφέρει στο κοινωνικό σύνολο και πως αποκτά μια άξια σεβασμού θέση στην κοινωνία. Η επίγνωση, άλλωστε, πως έχει ένα πλαίσιο πάγιων υποχρεώσεων και καθηκόντων οδηγεί στη εδραίωση της αυτοπεποίθησής του και προσδίδει στην καθημερινότητά του μια πρόσθετη αξία, κρίσιμη για την εδραίωση εσωτερικών κινήτρων συνεχούς εξέλιξης.
     Η προσωπική αυτή εξέλιξη, μάλιστα, υποβοηθείται από τον αναμφισβήτητο παιδαγωγικό ρόλο της εργασίας. Μέσα από την καθημερινή αναμέτρηση με νέες προκλήσεις -ιδιαίτερα σε μία εποχή γοργών τεχνολογικών εξελίξεων- το άτομο εισέρχεται σε μια διαδικασία διαρκούς μάθησης, προκειμένου να αντεπεξέρχεται στις εξελισσόμενες απαιτήσεις του επαγγέλματός του. Ακόμη και πέρα από την πρόοδο της τεχνολογίας, το άτομο καλείται να διαχειριστεί νέες καταστάσεις που απαιτούν γνωστικές ή κοινωνικές δεξιότητες, ωθώντας το σε μια συνεχιζόμενη προσπάθεια βελτίωσης και ανάπτυξης νέων πνευματικών ικανοτήτων.  
     Έτι περαιτέρω, η εργασία συνδέεται σταδιακά με την κοινωνική ταυτότητα του ατόμου, εφόσον τόσο το είδος του επαγγέλματός του όσο και το ήθος που επιδεικνύει σε αυτό διαμορφώνουν τη γνώμη των άλλων για την προσωπικότητα και τον επαγγελματισμό του. Το άτομο, έτσι, διασφαλίζει τον σεβασμό του κοινωνικού του περίγυρου και αποκτά έναν ουσιαστικό κοινωνικό ρόλο μέσω του οποίου προσφέρει στους άλλους, αλλά και αντλεί το ίδιο έναν κατευθυντήριο σκοπό στη ζωή του. Η εργασία, δηλαδή, προσδίδει στη ζωή του ατόμου νόημα, καθώς χάρη σε αυτή αναγνωρίζει την προσωπική του αξία και τα όσα έχει τη δυνατότητα να συνεισφέρει ως μέλος της κοινωνίας.
     Συμπερασματικά, γίνεται αντιληπτό πως η εργασία συνιστά μια αναγκαιότητα στη ζωή του κάθε ανθρώπου, εφόσον χάρη σε αυτή το άτομο διασφαλίζει οικονομικούς πόρους, εξελίσσεται ως προσωπικότητα και προσδίδει νόημα στην καθημερινή του δράση. Διαφαίνεται, άρα, πως πρόκειται για έναν θεσμό πολλαπλώς επωφελή τόσο για το κάθε άτομο όσο και για το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο.
    
3^ο Θέμα (μονάδες 20)
α. Να προσδιορίσετε τι δηλώνεται με την αντίθεση («Χαιρότανε και τη λιακάδα και τη μπόρα») και τι με το ασύνδετο σχήμα («Ήξερε απ’ έξω κι ανακατωτά το μπακάλη, το μανάβη, το φούρναρη»). (μονάδες 10)
 
Μέσω της αντίθεσης γίνεται αντιληπτός ο αγαθός χαρακτήρας της ηρωίδας, καθώς διαφαίνεται πως γνωρίζει να εκτιμά τη θετική όψη κάθε κατάστασης. Η καλή της διάθεση δεν εξαρτάται από τις καιρικές συνθήκες, αλλά από μια εσωτερική αίσθηση ευγνωμοσύνης απέναντι σε ό,τι της προσφέρει η ζωή. Εκτιμά το ωραίο θέαμα του γαλανού ουρανού, εκτιμά όμως και τη δροσιά της βροχής.
Με το ασύνδετο σχήμα επισημαίνεται πως η ηρωίδα κινείται στο στενό πλαίσιο ενός μικρόκοσμου, τα όρια του οποίου εξαντλούνται σε λίγους μόλις δρόμους γύρω από την κατοικία της. Η ίδια, ωστόσο, αισθάνεται πως γνωρίζει πολύ κόσμο, διότι βρίσκεται στην Αθήνα, η οποία συνιστά μια μεγάλη πόλη που της παρέχει περισσότερες ευκαιρίες κοινωνικοποίησης σε σχέση με τον τόπο καταγωγής της.  
 
β. «Όμως κι όταν η πλάκα θάμπωνε από συννεφιά, κι όταν μελάνιαζε κακιωμένη από το μπουρίνι, κι όταν η βροντή κυλιότανε μουγκά, φοβερίζοντας – μάννα μου! – πάλι το Κατινάκι τραγουδούσε.» Ποιο είναι το είδος αφήγησης με βάση τον χρόνο των ρημάτων; Σε τι αποσκοπεί μέσω αυτής ο αφηγητής (μονάδες 10)
 
Ο αφηγητής αξιοποιεί τον Παρατατικό χρόνο, μέσω του οποίου δηλώνεται επανάληψη στο παρελθόν, για να διαμορφώσει θαμιστική αφήγηση. Με τη θαμιστική αφήγηση ο αφηγητής αναφέρει μία φορά κάτι που συνέβαινε συχνά στο παρελθόν, προκειμένου να παρουσιάσει μια πάγια συνήθεια της ηρωίδας. Κατ’ αυτό τον τρόπο γίνεται αντιληπτό πως η ηρωίδα κάθε φορά που είχε καταιγίδα συνέχιζε το τραγούδι της, αντιμετωπίζοντας με χαρά ακόμη κι αυτό το έντονο φυσικό φαινόμενο, μιας και το θεωρούσε μέρος της ζωής και, συνεπώς, άξιο να το εκτιμά κανείς, όπως ακριβώς και την ηλιοφάνεια.
 
4^ο Θέμα (μονάδες 15)
Να ερμηνεύσεις σε 100-150 λέξεις τη συναισθηματική κατάσταση της πρωταγωνίστριας της αφήγησης αξιοποιώντας στοιχεία που δίνονται στο κείμενο.
 
Η ηρωίδα του κειμένου, αν και εργάζεται ως υπηρέτρια, δείχνει μεγάλη εκτίμηση για καθετί στη ζωή της, όσο απλό ή ασήμαντο κι αν είναι αυτό, βιώνοντας, κατά συνέπεια, ένα διαρκές συναίσθημα ευδαιμονίας. Ενθουσιάζεται με τη θέα του πεντακάθαρου γαλάζιου ουρανού, όπως αυτό αποδίδεται με την αξιοποίηση μιας παρομοίωσης («λες και την είχανε σφουγγαρίσει με μανία αποβραδίς οι άγγελοι»), ενθουσιάζεται όμως εξίσου και με τη βροχή, χορεύοντας με ενθουσιασμό σε αυτή, όπως επισημαίνεται με τη χρήση μεταφοράς («μπήγοντας ψιλές-ψιλές φωνούλες»). Η διαρκής χαρά της δημιουργούσε, βέβαια, αρνητική εντύπωση στους ενοίκους της πολυκατοικίας («Μπιτ ξεμυαλισμένο είναι»), οι οποίοι θεωρούν πως η νεαρή κοπέλα είναι νοητικά ασταθής. Εκείνη, ωστόσο, έχοντας έρθει στην Αθήνα από την επαρχία, δεν παύει να είναι ευγνώμων για τη νέα της ζωή και δεν διστάζει να εκφράσει τη χαρά και την αγάπη της για τη μεγάλη πόλη, όπως αυτό εκφράζεται με τη χρήση ευθύ λόγου («Αθήνα μ’ αρέσεις πολύ!»). Αν και ζει μια περιορισμένη ζωή («,κάθε δεκαπέντε, που είχε την έξοδο»), η ίδια εκλαμβάνει καθετί ως δώρο και αυτό της προσφέρει μια αίσθηση συνεχούς ευδιαθεσίας.