Κωνσταντίνος Καβάφης «Αντίοχος Κυζικηνός»

 
Κωνσταντίνος Καβάφης «Αντίοχος Κυζικηνός»
 
Τον στέργει της Συρίας ο λαός:
όσο δεν βγει κανένας άλλος δυνατότερος.
Και τι «Συρίας»; Σχεδόν πάει η μισή⸱
με τα μικρά βασίλεια, τον Ιωάννην Υρκανό,
τες πόλεις που ελεύθερες κηρύσσονται.
 
Σαν έγινε το κράτος, λεν οι ιστορικοί,
απ’ το Αιγαίον ίσια με την Ινδίαν έφθανε.
Απ’ το Αιγαίον ίσια με την Ινδία! Υπομονή.
Να δούμε αυτές τες μαριονέττες,
τα ζώα που μας έφερε.
 
Κ. Π. Καβάφης, Ατελή Ποιήματα 1918-1932, Εκδόσεις Ίκαρος
 
Το βασίλειο των Σελευκιδών (312 – 63 π.Χ.), που έλαβε το όνομά του από τον Σέλευκο Α΄, δημιουργήθηκε στις ασιατικές κτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου και αποτέλεσε για ικανό διάστημα ένα ισχυρότατο κράτος. Οι δυναστικές έριδες, ωστόσο, όπως και η άνοδος στην εξουσία μη ικανών προσώπων, οδήγησαν σταδιακά στον εδαφικό περιορισμό και ακολούθως στην πλήρη παρακμή του.
Ο Κωνσταντίνος Καβάφης στρέφει την προσοχή του σε έναν από τους επίδοξους διαδόχους του βασιλείου αυτού, τον Αντίοχο Θ΄, ο οποίος δεν είχε μήτε την ικανότητα μήτε την αναγκαία δυναμική για να υπηρετήσει αποτελεσματικά το άλλοτε κραταιό αυτό βασίλειο. Η άνοδός του στην εξουσία συνιστά μια ακόμη άτυχη στιγμή για το βασίλειο των Σελευκιδών, εφόσον ο Αντίοχος, αν και είναι φιλόδοξος και επιδιώκει την εξουσία, δεν έχει καμία πραγματική ηγετική ποιότητα.
 
«Τον στέργει της Συρίας ο λαός:
όσο δεν βγει κανένας άλλος δυνατότερος.»
 
Οι εισαγωγικοί στίχοι του ποιήματος φανερώνουν την ειρωνική στάση που υιοθετεί ο Καβάφης απέναντι στον Αντίοχο Θ΄, καθώς η αποδοχή του από τον λαό της Συρίας είναι απλώς προσωρινή, όπως επεξηγεί ο ποιητής με τη χρήση άνω και κάτω τελείας. Τον αποδέχονται (ή τον ανέχονται) μέχρι να αναδειχθεί κάποιος άλλος που να είναι πιο ισχυρός. Ακόμη και οι απλοί πολίτες της Συρίας αντιλαμβάνονται πως ο Αντίοχος Θ΄ δεν είναι κατάλληλος για να κυβερνήσει. Του αναγνωρίζουν, βέβαια, το δικαίωμα στον θρόνο, μιας και ήταν γιος του Αντίοχου Ζ΄, του τελευταίου σελευκίδη που είχε κατορθώσει να επανακτήσει ορισμένα από τα πρότερα εδάφη του βασιλείου. Η νομιμότητα, ωστόσο, της ανόδου του στην εξουσία δεν αποτελεί επαρκές εχέγγυο για να τον αποδεχτούν πλήρως, καθώς οι προσωπικές του ελλείψεις και αδυναμίες είναι εμφανείς.
 
«Και τι «Συρίας»; Σχεδόν πάει η μισή⸱
με τα μικρά βασίλεια, τον Ιωάννην Υρκανό,
τες πόλεις που ελεύθερες κηρύσσονται.»
 
Το βασίλειο, βέβαια, που διεκδικεί ο Αντίοχος Θ΄ έχει συρρικνωθεί δραστικά σε σχέση με τα χρόνια της ακμής του. Όπως, εύλογα, αναρωτιέται ο ποιητής «Και τι “Συρίας”;» ό,τι απομένει πλέον είναι ένα μικρής έκτασης κράτος, εξουθενωμένο και υπό αναπότρεπτη διάλυση. Οι Σελευκίδες μετά τον θάνατο του Αντιόχου Δ΄ (πέθανε το 164 π.Χ.) εξασθενούσαν αδιάκοπα λόγω εσωτερικών δυσκολιών και λόγω διαφόρων αγώνων προς ορισμένους ανταπαιτητές του στέμματος, δεν μπορούσαν, έτσι, να προβάλουν παρά ελάχιστη αντίσταση στη δυτική εξάπλωση των Πάρθων. Μόλις το 130 π.Χ. μπόρεσε ο Αντίοχος Ζ΄ Σιδέτης, να εξαπολύσει μια ευρεία επίθεση κατά του παρθικού κράτους. Οι αρχικές του επιτυχίες ήταν σημαντικές. Ανακτήθηκαν ολόκληρη η Βαβυλωνία και η Μηδία, οι ελληνικές πόλεις και πολλοί Έλληνες υποτελείς χαιρέτησαν τον Αντίοχο σαν ελευθερωτή. Εντούτοις, το 129 π.Χ. ο στρατός του Αντιόχου Ζ΄ αιφνιδιάστηκε στις χειμερινές διαμονές της Μηδίας και τελικά διαλύθηκε σε μια μεγάλη σύγκρουση, στην οποία και εξουδετερώθηκε ο ίδιος ο Αντίοχος. Η ήττα αυτή του Αντιόχου Ζ΄ αντιπροσωπεύει, επί της ουσίας, την καταστροφή του ελληνισμού στην ηπειρωτική Ασία και ταυτόχρονα την καταστροφή του βασιλείου των Σελευκιδών. Από τότε και ύστερα κανείς Σελευκίδης δεν αντιπαρατάχτηκε κατά των Πάρθων στο πεδίο της μάχης. Το άλλοτε κραταιό βασίλειο του Σελεύκου Α΄, περιορισμένο τώρα πια ουσιαστικά στην βόρεια Συρία και στην ανατολική Κιλικία, δεν αποτελούσε πλέον παράγοντα δυνάμεως στην Πρόσω Ασία.
Επιπλέον η εσωτερική αποσύνθεση του κράτους προχωρούσε με γοργό ρυθμό. Όλες οι μεγάλες κοινότητες, προ πάντων οι σπουδαίες ναυτικές πόλεις της Φοινίκης, είχαν αποκτήσει πλήρη ανεξαρτησία με την αναγνώριση σε αυτές του δικαιώματος της ασυλίας εκ μέρους των Σελευκιδών. Παραλλήλως, το κράτος των Σελευκιδών είχε να αντιμετωπίσει και τον θρησκευτικό και πολιτικό ηγέτη των Ιουδαίων, Ιωάννη Υρκανό Α΄, ο οποίος, αν και είχε ηττηθεί από τον Αντίοχο Ζ΄, συνεργάστηκε στη συνέχεια με τον Αλέξανδρο Α΄ Ζαβίνα και κατόρθωσε να θέσει υπό τον έλεγχό του αρκετές περιοχές της Συρίας.   
 
«Σαν έγινε το κράτος, λεν οι ιστορικοί,
απ’ το Αιγαίον ίσια με την Ινδίαν έφθανε.
Απ’ το Αιγαίον ίσια με την Ινδία! Υπομονή.»
 
Ο ποιητής δίνοντας φωνή στους πολίτες του βασιλείου των Σελευκιδών κάνει μια οδυνηρή αναδρομή στην ιστορία του ισχυρού αυτού κράτους των Επιγόνων του Αλέξανδρου. Με σχήμα επανάληψης αναθυμάται πως όταν χάθηκε ο Αλέξανδρος το τμήμα που βρισκόταν υπό τον έλεγχο των Μακεδόνων ξεκινούσε από τις ακτές του Αιγαίου και έφτανε μέχρι την Ινδία, μια ασύλληπτη, δηλαδή, έκταση και ένα ανέφικτο πλέον αποκορύφωμα στρατιωτικής και πολιτικής ισχύς. Ο ποιητής, πάντως, προτείνει, κατά τρόπο εμφανώς ειρωνικό, να επιδείξουν οι πολίτες «υπομονή», μέχρι να διαπιστώσουν τι πραγματικά είναι ικανός να επιτύχει ο νέος τους ηγέτης, ο Αντίοχος Κυζικηνός.   
 
«Να δούμε αυτές τες μαριονέττες,
τα ζώα που μας έφερε.»
 
Η ειρωνεία που κρύβεται πίσω από την παραίνεση του ποιητή για την επίδειξη υπομονής γίνεται έκδηλα εμφανής με την αναφορά στα προσωπικά ενδιαφέροντα και τις ενασχολήσεις του νέου ηγέτη. Το ερώτημα που προβάλλει είναι αμείλικτο: Τι θα μπορούσε να πετύχει ένας πολιτικός που ενθουσιαζόταν με τις μαριονέτες, με τους ταχυδακτυλουργούς και το κυνήγι άγριων ζώων; Πώς θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι ο άνθρωπος αυτός είχε ηγετικές ικανότητες, όταν περνούσε τον χρόνο του παίζοντας με μαριονέτες και βγαίνοντας για κυνήγι; Πώς θα μπορούσε ένας τέτοιος άνθρωπος να θεωρηθεί κατάλληλος για να εξουσιάσει τη Συρία, όταν αδιαφορούσε για την ουσιώδη στρατιωτική προετοιμασία και αναλωνόταν σε επουσιώδεις και παιγνιώδεις δραστηριότητες;
Το αίτημα, ως εκ τούτου, του ποιητή για υπομονή είναι αμιγώς ειρωνικό, εφόσον η αποτυχία του Αντιόχου Θ΄ είναι δεδομένη. Το μόνο που θα μπορούσαν να προσμένουν οι πολίτες της Συρίας ήταν η πτώση του νέου τους ηγέτη και η ελπίδα πως θα μπορούσε -ίσως- να αναδειχθεί κάποιος πολιτικός που να είχε πραγματική επίγνωση των αναγκών του υπό κατάρρευση κράτους.
 
Όπως σημειώνει η Renata Lavagnini ο Καβάφης αξιοποιεί ως πηγές για το ποίημα αυτό δύο ιστορικά παραθέματα. Ένα από τον Bouché-Leclercq και ένα από την Ιστορική Βιβλιοθήκη του Διοδώρου. Ο Bouché-Leclercq γράφει για τον Αντίοχο:
«Αντίοχος Θ΄ Κυζικήνος, γιος της Κλεοπάτρας Θεάς και του Αντιόχου Ζ΄ Σιδέτη, διεκδίκησε στα είκοσί του χρόνια (117/116 π.Χ.) το βασίλειο της Συρίας, από τον κάτοχό του Αντίοχο Η΄ Γρυπό, που ήταν αδελφός του από την ίδια μητέρα, αλλά με πατέρα τον Δημήτριο Β΄ Νικάτορα. Ο αδελφοκτόνος πόλεμος έληξε με τη διανομή του βασιλείου ανάμεσα στους δύο ανταγωνιστές. Στο μεταξύ προχωρούσε ο διαμελισμός της Συρίας⸱ διάφορες πόλεις η μία πίσω από την άλλη διακήρυξαν την ανεξαρτησία τους, υπό την πίεση των μικρών τοπικών βασιλέων, ενώ ταυτόχρονα ο βασιλιάς της Ιουδαίας, Ιωάννης Υρκανός, εκμεταλλευόταν την κατάσταση για να διευρύνει το κράτος του.»
Ο Διόδωρος (βιβλία 34-35) γράφει για τον Αντίοχο:
«ὁ Ἀντίοχος ὁ Κυζικηνός ἀρτίως παρειληφώς τήν βασιλείαν ἐξέπεσεν εἰς μέθας καί τρυφήν ἀγεννῆ καί ζηλώματα βασιλείας ἀλλοτριώτατα. ἔχαιρε γάρ μίμοις καί προδείκταις καί καθόλου πᾶσι τοῖς θαυματοποιοῖς, καί τά τούτων ἐπιτηδεύματα μανθάνειν ἐφιλοτιμεῖτο. ἐπετήδευσε δέ καί νευροσπαστεῖν καί δι’ αὑτοῦ κινεῖν ζῷα πενταπήχεα κατάργυρα καί κατάχρυσα καὶ ἕτερα πλείονα τοιαῦτα μηχανήματα. οὐκ εἶχε δ’ ἑλεπόλεων οὐδέ ὀργάνων πολιορκητικῶν κατασκευάς, ἃ καί δόξαν μεγάλην καί χρείας ἀξιολόγους ἂν παρέσχετο. ἐνεθουσία δέ καί πρός κυνηγεσίας ἀκαίρους, καί πολλάκις νύκτωρ λάθρᾳ τῶν φίλων μετά δυεῖν ἢ τριῶν οἰκετῶν ἐξιών ἐπί τήν χώραν ἐκυνήγει λέοντας καί παρδάλεις καί ὗς ἀγρίους. παραβόλως δὲ συμπλεκόμενος ἀλόγοις θηρίοις πολλάκις ἦλθεν εἰς τούς ἐσχάτους κινδύνους.»
 
[Ο Αντίοχος ο Κυζικηνός, έχοντας πρόσφατα αναλάβει τη βασιλεία, παρασύρθηκε στα μεθύσια, σε μια ανάξια για το αξίωμά του πολυτέλεια και σε ασχολίες εντελώς ξένες προς τη βασιλική ιδιότητα. Συγκεκριμένα, απολάμβανε τους μίμους, τους θεατρίνους και γενικά κάθε είδους θαυματοποιούς (ταχυδακτυλουργούς), και επιδίωκε με ζήλο να μαθαίνει τις τέχνες τους.
Μάλιστα, ασχολήθηκε και με τις μαριονέτες, κινώντας ο ίδιος ομοιώματα ζώων μήκους πέντε πήχεων, αργυρωμένα και επιχρυσωμένα, καθώς και άλλες παρόμοιες μηχανικές κατασκευές. Δεν διέθετε όμως ούτε πολιορκητικούς πύργους ούτε άλλες πολεμικές μηχανές, οι οποίες θα του εξασφάλιζαν και μεγάλη δόξα και σημαντική χρησιμότητα.
Επίσης, είχε πάθος με τα ακατάλληλα κυνήγια· συχνά τη νύχτα, κρυφά από τους φίλους του, έβγαινε στην ύπαιθρο μαζί με δύο ή τρεις υπηρέτες και κυνηγούσε λιοντάρια, λεοπαρδάλεις και αγριόχοιρους. Και καθώς συμπλεκόταν ριψοκίνδυνα με αυτά τα άγρια θηρία, πολλές φορές έφτασε σε σημείο να διατρέξει θανάσιμο κίνδυνο.]
 
 
Το τέλος του Αντιόχου Θ΄ Κυζικηνού
Η δολοφονία του Αντιόχου Η΄ Γρυπού (96 π.Χ.) από έναν αυλικό του, τον Ηρακλέωνα, ο οποίος επιχείρησε να σφετεριστεί τη βασιλεία, επέτρεψε στον Αντίοχο Θ΄ Κυζικηνό να ενοποιήσει υπό το σκήπτρο του το σύνολο του σελευκιδικού κράτους, που περιοριζόταν πια ουσιαστικά στα μεταξύ Ευφράτη και του όρους Ταύρου εδάφη της Συρίας, της Παλαιστίνης, της Φοινίκης και της Κιλικίας. Ο γάμος του όμως με τη χήρα του αδερφού του, Κλεοπάτρα Σελήνη, φαίνεται πως στάθηκε η αφορμή νέας πτολεμαϊκής επέμβασης στα δυναστικά προβλήματα των Σελευκιδών, με άμεσο αποτέλεσμα την αναζωπύρωση των δυναστικών ερίδων και τον οριστικό κατακερματισμό της εξουσίας, που συνεπαγόταν τη βέβαιη εξασθένηση του σελευκιδικού κράτους προς το συμφέρον των πτολεμαϊκών φιλοδοξιών. Πραγματικά ο Πτολεμαίος Λάθυρος έκρινε αμέσως σκόπιμο να προωθήσει τα συμφέροντα του Δημητρίου Γ΄, γιου του Γρυπού και της Τρύφαινας, ο οποίος εγκαταστάθηκε στη Δαμασκό και έλαβε τις προσωνυμίες Θεός Φιλοπάτωρ Σωτήρ (96/5 π.Χ.).
Η κατάσταση περιπλέχθηκε ακόμη περισσότερο με την εμφάνιση και τρίτου διεκδικητή του θρόνου, του πρωτότοκου γιου του Γρυπού, Σελεύκου ΣΤ΄, που ήδη καθώς φαίνεται συγκέντρωνε στρατεύματα στην Κιλικία για να επιβάλει τα νόμιμα δικαιώματά του. Ο Αντίοχος Κυζικηνός που εκστράτευσε εναντίον του ηττήθηκε, αιχμαλωτίστηκε και θανατώθηκε (ή αυτοκτόνησε) (95 π.Χ.) αφήνοντας τον άλλοτε ένδοξο σελευκιδικό θρόνο λεία στις φιλόδοξες διεκδικήσεις μιας ολόκληρης αγέλης δικαιούχων και μη.
 
Πηγές:
Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδος, Χέρμαν Μπένγκστον, Εκδόσεις Μέλισσα
Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Τόμος Ε΄, Εκδοτική Αθηνών
Κ. Π. Καβάφης, Ατελή Ποιήματα 1918-1932, Φιλολογική έκδοση και σχόλια Renata Lavagnini, Εκδόσεις Ίκαρος