Ιστορία Προσανατολισμού: Ο εξωτερικός δανεισμός κατά τη δεκαετία του 1880 (Πηγή)

 
Ιστορία Προσανατολισμού: Ο εξωτερικός δανεισμός κατά τη δεκαετία του 1880 (Πηγή)
 
Συνδυάζοντας τις ιστορικές σας γνώσεις με στοιχεία που αντλείτε από το ακόλουθο παράθεμα να εξηγήσετε:
α. κάτω από ποιες συνθήκες αυξήθηκε ο εξωτερικός δανεισμός κατά τη δεκαετία του 1880 και πώς επηρέασε τα δημόσια οικονομικά;
β. πού διατέθηκαν τα χρήματα από τα δάνεια του 1880 και ποια θεωρείται η σημαντικότερη αιτία της υπερχρέωσης της χώρας;
 
ΚΕΙΜΕΝΟ
Έπειτα από 50 χρόνια αποκλεισμού από τις διεθνείς αγορές, το 1878 οι ελληνικές κυβερνήσεις απέκτησαν ξαφνικά τη δυνατότητα να δανειστούν ποσά πρωτοφανή για την Ελλάδα· και αυτό σε μια αγορά κεφαλαίων που ήταν πλέον ευρύτατη και παγκόσμια. Δυστυχώς, ορισμένοι από τους κυβερνώντες αγνοούσαν τους όρους της αγοράς. Άλλοι πάλι προτιμούσαν να τους αγνοούν προκειμένου να δανείζονται για να χρηματοδοτούν τις απαιτήσεις των ψηφοφόρων τους. Επιπλέον, χρηματοδοτούσαν έτσι και τους εξοπλισμούς που αναδείκνυαν τον αδιαπραγμάτευτο πατριωτισμό τους. Ο υπερδανεισμός οδήγησε στην υπερχρέωση. Έως το 1884 το χρέος είχε σχεδόν διπλασιαστεί· το 1887 είχε τετραπλασιαστεί· και πριν την πτώχευση του 1893 είχε σχεδόν επταπλασιαστεί, υπερβαίνοντας το 175% του ΑΕΠ. Η συνήθης στη βιβλιογραφία και εσφαλμένη εξήγηση της υπερχρέωσης είναι οι μεγάλες επενδύσεις σε υποδομές που δεν είχαν άμεση απόδοση, π.χ. σε σιδηροδρόμους. […] Το επιχείρημα ήταν εσφαλμένο, επειδή ήταν υστερόβουλα υπερβολικό. Το κύριο αίτιο της υπερχρέωσης ήταν, όπως πάντα, οι στρατιωτικές δαπάνες. Ήδη από τη δεκαετία του 1880 ο εθνικιστής δημαγωγός Θεόδωρος Δηλιγιάννης τις ωθεί στα ύψη, είτε αυξάνοντάς τις ως πρωθυπουργός είτε πιέζοντας για αυξήσεις ως αρχηγός της αντιπολίτευσης.
 
Δερτιλής, Γ. Β., Επτά πόλεμοι, Τέσσερις εμφύλιοι, Επτά πτωχεύσεις. 1821-2016, Πόλις, Αθήνα 2016, σ. 59-60.
 
Ενδεικτική απάντηση
 
α. Η αλλαγή των ρυθμών ανάπτυξης από τη δεκαετία του 1860 και μετά, οδήγησε αναγκαστικά σε νέο δανεισμό. Όπως, πιο συγκεκριμένα διευκρινίζει ο Γ. Δερτιλής, η δυνατότητα δανεισμού ξεκίνησε για το ελληνικό κράτος το 1878, ύστερα από πενήντα χρόνια συνεχούς αποκλεισμού από τις διεθνείς αγορές. Οι περιορισμένοι πόροι της χώρας, σε συνδυασμό με τα έκτακτα έξοδα που επέβαλαν οι διαρκείς εθνικές κρίσεις, καθιστούσαν αδύνατη την εξοικονόμηση κεφαλαίων για δημόσιες επενδύσεις. Ο εξωτερικός δανεισμός διογκώθηκε κατά τη δεκαετία του 1880, και μέσα σε λίγα μόλις χρόνια η χώρα βρέθηκε να οφείλει ποσά πολλαπλάσια του ετήσιου προϋπολογισμού της. Η κατάσταση αυτή, σύμφωνα με τον Γ. Δερτιλή, υπήρξε αποτέλεσμα του γεγονότος πως η Ελλάδα κατόρθωσε μετά την πρόσβασή της στις αγορές να δανειστεί ποσά πρωτόγνωρα για τα δεδομένα της, στο πλαίσιο, μάλιστα, μιας εξαιρετικά διευρυμένης διεθνούς αγοράς κεφαλαίων. Οι Έλληνες κυβερνώντες, ωστόσο, δεν ήταν όλοι τους εξοικειωμένοι με τους όρους της αγοράς, γεγονός που εύλογα μετέτρεψε τα υπερβολικά δάνεια σε υπέρμετρες χρεώσεις. Ως εκ τούτου, μόλις το 1884 το ελληνικό χρέος είχε σχεδόν διπλασιαστεί, το 1887 είχε τετραπλασιαστεί και λίγο καιρό προτού η χώρα πτωχεύσει, το 1893, υπερέβαινε το 175% του ΑΕΠ της χώρας, έχοντας σχεδόν επταπλασιαστεί.
 
β. Το μεγαλύτερο μέρος των δανείων αυτών χρησίμευσε για την κάλυψη των τρεχόντων ελλειμμάτων των εθνικών προϋπολογισμών, καθώς και των δαπανών των στρατιωτικών κινητοποιήσεων (του 1877-1880 και του 1885-1886) και των εξοπλισμών (26.000.000 δραχμές από τα δάνεια χρησιμοποιήθηκαν για τη ναυπήγηση τριών θωρηκτών το 1889). Όπως σχολιάζει ο Γ. Δερτιλής, η έμφαση στους στρατιωτικούς εξοπλισμούς συνιστούσε για τους Έλληνες πολιτικούς έναν σαφή τρόπο να αναδείξουν το ακλόνητο πατριωτισμό τους. Ο ιστορικός, μάλιστα, επισημαίνει πως παρά τη συνήθη εξήγηση που δίνεται πως μεγαλύτερη ευθύνη για τη διεύρυνση του χρέους φέρουν οι σημαντικέ επενδύσεις σε κρατικές υποδομές, οι οποίες δεν απέδιδαν αμέσως κέρδος, όπως ο σιδηρόδρομος, αυτό δεν είναι αληθές. Η απόδοση της ευθύνης στις δημόσιες επενδύσεις δεν ευσταθεί, καθώς αποτέλεσε μια εκ των υστέρων σκόπιμη στρέβλωση της πραγματικότητας. Επί της ουσίας η βασικότερη αιτία για τη υπερχρέωση της χώρας υπήρξαν εξαρχής οι στρατιωτικές δαπάνες, οι οποίες ήδη από τη δεκαετία του 1880 ήταν εξαιρετικά αυξημένες. Ο Θεόδωρος Δηλιγιάννης, για παράδειγμα, όντας ένας εθνικιστής πολιτικός δημαγωγικών τακτικών πίεζε για την αύξηση των στρατιωτικών δαπανών είτε από τη θέση του πρωθυπουργού είτε από τη θέση του αρχηγού της αντιπολίτευσης. Παραλλήλως, κάποιοι πολιτικοί εκείνης της περιόδους επέλεγαν να εθελοτυφλούν απέναντι στο κόστος του δανεισμού, καθώς ήθελαν να διασφαλίζουν οικονομικό περιθώριο για να ικανοποιούν τις απαιτήσεις των ψηφοφόρων τους. Επίσης μεγάλα ποσά διατέθηκαν για την αποπληρωμή παλαιότερων δανείων. Μικρό μέρος απέμενε για παραγωγικές επενδύσεις και δημόσια έργα, ποσό όμως απαραίτητο, χωρίς το οποίο τα έργα αυτά δεν θα μπορούσαν να ολοκληρωθούν.
 
«Το θέμα προέρχεται και αντλήθηκε από την πλατφόρμα της Τράπεζας Θεμάτων Διαβαθμισμένης Δυσκολίας που αναπτύχθηκε (MIS5070818-Τράπεζα θεμάτων Διαβαθμισμένης Δυσκολίας για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, Γενικό Λύκειο-ΕΠΑΛ) και είναι διαδικτυακά στο δικτυακό τόπο του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής (Ι.Ε.Π.) στη διεύθυνση https://www.iep.edu.gr/trapeza-thematon-arxiki-selida/».