Αλέξανδρος Δελμούζος «Το Ανθρωπιστικό Ιδανικό»

Uplusmestudio
 
Αλέξανδρος Δελμούζος «Το Ανθρωπιστικό Ιδανικό»
 
     Όπως το κάθε άτομο χρειάζεται ένα σκοπό στη ζωή του για να πάρει νόημα η ζωή αυτή, για να συντονίζει όλες του τις προσπάθειες προς μια ενιαία κατεύθυνση και να το βοηθά εντείνοντας τις δυνάμεις του να γίνεται ολοένα καλύτερο, το ίδιο και ένας ολόκληρος λαός. Αλλιώς, άτομο και λαός αφήνονται στην τύχη και ζουν ζωή της στιγμής, χωρίς προοπτική και ελπίδα για πρόοδο πραγματική. Όπως όμως στο άτομο ο σκοπός της ζωής του είναι δυναμογόνος όταν πηγάζει από μέσα του, από τις δικές του ανάγκες και δυνατότητες, έτσι και για το λαό. Κι αυτόν μπορεί να τον συγκινήσει και τον εμπνεύσει μονάχα ένα ιδανικό που ριζώνει στο δικό του χώμα και στη δική του φυσική ζωή. Ιδανικό δηλαδή που πηγάζει από την ιστορία του και τη ζωντανή του παράδοση, που ταιριάζει με την ψυχολογία του, με τον τόπο του και τις ανάγκες που δημιουργεί.
     Τέτοιο ιδανικό βγαλμένο μέσα από το ελληνικό χώμα και την ιστορία του λαού του είναι ο ανθρωπισμός. Ανθρωπισμός θα ειπεί να πλάθομε ανθρώπους με γερό και ωραίο σώμα, με καθαρό στοχαστικό νου, με δυνατή θέληση και σεβασμό και αγάπη στους συνανθρώπους των. Ανοιχτομάτες που είναι σε θέση να κρίνουν οι ίδιοι υπεύθυνα όσα προβλήματα τους παρουσιάζει η ατομική και ομαδική ζωή τους, χωρίς να παρασύρονται σαν άβουλη αγέλη από τον πρώτο δυνατό ή δημαγωγό της ημέρας· ανθρώπους ικανούς να εξασφαλίζουν οι ίδιοι με την προσωπική τους εργασία τους υλικούς όρους της ζωής των, όσοι χρειάζονται για να κρατιέται η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, να καταφάσκουν ελεύθερα τις δεσμεύσεις που επιβάλλει η ομαλή συμβίωση με τους συνανθρώπους των και η προκοπή τους· ικανούς να οργανώσουν τη ζωή της λαϊκής ολότητας όπου ανήκουν έτσι, που και τα άτομα και η ολότητα να προκόβουν και να καλυτερεύουν όλο και περισσότερο το επίπεδο της υλικής και πνευματικής των ζωής· για την προκοπή της να μη ρίχνουν την ευθύνη σε άλλους ή και στην τύχη, παρά να νιώθουν τον εαυτό τους όχι μόνο συνυπεύθυνο με τους φυσικούς ηγέτες αλλά και ως τον κυρίως υπεύθυνο· να βάζουν γι’ αυτή κάθε δυνατή προσπάθεια, δίνοντας οι ίδιοι την κατεύθυνση και υπερνικώντας εσωτερικές και εξωτερικές αντίθετες δυνάμεις, και να είναι πρόθυμοι να θυσιάσουν γι’ αυτή όχι μόνο την ησυχία και τη βολή τους παρά στην ανάγκη και τη ζωή τους την ίδια. Ανθρώπους δηλαδή που έχουν υψωθεί από το ζωικό στο ανθρώπινο επίπεδο, που έχουν δουλέψει μέσα τους όσο γίνεται το ανθρώπινο βάθος και που πραγματικά ελεύθεροι στέκουν μοίρα στη μοίρα τους.
     Ανθρωπισμός δε θα ειπεί ισοπέδωση των ατόμων σε μια πολιτεία. Ο κάθε πολίτης έχει βέβαια δικαίωμα να ζήσει και ν’ αναπτύξει ελεύθερα τον εαυτό του μέσα στα όρια που επιβάλλουν σε όλους οι δεσμεύσεις για την ομαλή ομαδική συμβίωση ενός λαού και την προκοπή του· να τον αναπτύξει μάλιστα σύμφωνα με το φυσικό του, γιατί μόνον έτσι μπορεί και τον ψυχικό του κόσμο να δουλέψει βαθύτερα και στην πιο μεγάλη απόδοση να φτάσει. Από την άποψη δηλαδή του δικαιώματος για τη συντήρηση και την ελεύθερη ανάπτυξη της υλικής και πνευματικής των ζωής όλοι είναι ίσοι. Η ισότητα όμως αυτή δεν εξαφανίζει τις φυσικές διαφορές ανάμεσα στα άτομα, διαφορές και ως προς την ψυχοσύσταση και ως προς τις ικανότητες και τη δυναμικότητα του καθενός. Αναγκαία συνέπεια των διαφορών αυτών σε μια πολιτεία καλά οργανωμένη είναι ο καθένας να παίρνει μέσα σ’ αυτή τη θέση που του έχει ορίσει το φυσικό του και όχι η κοινωνική και οικονομική θέση του σπιτιού του, και στις ηγετικές θέσεις σε όλους τους κλάδους της δημόσιας ζωής ν’ ανεβαίνουν εκείνοι που πραγματικά αξίζουν γι’ αυτές. Συνέπεια δηλαδή είναι η σωστή ιεραρχία των προσωπικών αξιών, ιεραρχία που όχι μόνο θ’ αναγνωρίζει ο κάθε πολίτης, παρά θα βοηθά και στο στήσιμό της.
     Όπως τα άτομα διαφέρουν μεταξύ τους, έτσι και οι λαοί. Τις διαφορές αυτές δεν τις αρνείται το ανθρωπιστικό ιδανικό, αρνείται όμως το χωρισμό των λαών σε λαούς κυρίων και λαούς σκλάβων ή λαούς που πρέπει να εξοντωθούν. Γι’ αυτό όλοι οι λαοί έχουν την ανθρώπινή τους αξία, την αξία του ανθρώπου, και όλοι έχουν το ίδιο δικαίωμα να ζήσουν ανθρωπινά και ν’ αναπτύξουν τον εαυτό τους ελεύθερα. Αλλά κι εδώ εννοούμε την ελευθερία μέσα στα όρια που ορίζουν όσες δεσμεύσεις επιβάλλει σε όλα ανεξαιρέτως τα κράτη αυτό το ίδιο ανθρωπιστικό ιδανικό· η ελεύθερη μάλιστα ανάπτυξή τους πλουτίζει ποικιλότροπα και υψώνει τη ζωή γενικά της ανθρωπότητας και τον πολιτισμό της.
 
Ερωτήσεις
1. Με ποιους παράγοντες συσχετίζει τη δημιουργία ιδανικών ο συγγραφέας;
 
Ο συγγραφέας συσχετίζει τη δημιουργία ιδανικών με τις εσωτερικές ανάγκες και τις δυνατότητες του ατόμου και, αντίστοιχα, με τα ιδιαίτερα ιστορικά, πολιτισμικά, ψυχολογικά και φυσικά χαρακτηριστικά ενός λαού. Αναπτύσσει τη θέση του μέσα από μια αναλογία: όπως το άτομο χρειάζεται έναν σκοπό που να δίνει νόημα στη ζωή του και να συντονίζει τις προσπάθειές του, έτσι και ένας λαός χρειάζεται ένα συλλογικό ιδανικό που να τον προσανατολίζει προς την πραγματική πρόοδο.
Στο επίπεδο του ατόμου, ο σκοπός της ζωής γίνεται «δυναμογόνος», δηλαδή πηγή δύναμης και δημιουργικής προσπάθειας, όταν «πηγάζει από μέσα του», από τις δικές του ανάγκες και δυνατότητες. Επομένως, για να κινητοποιεί ουσιαστικά τον άνθρωπο, πρέπει να ανταποκρίνεται σε όσα ο ίδιος χρειάζεται και σε όσα μπορεί να αναπτύξει και να επιτύχει.
Στο επίπεδο του λαού, ένα ιδανικό μπορεί να τον συγκινήσει και να τον εμπνεύσει μόνο όταν «ριζώνει στο δικό του χώμα και στη δική του φυσική ζωή». Ειδικότερα, ο συγγραφέας συνδέει τη διαμόρφωσή του με:
1.       Την ιστορία του λαού, δηλαδή την ιστορική του πορεία και τις εμπειρίες που τον έχουν διαμορφώσει.
2.      Τη ζωντανή του παράδοση, όσα στοιχεία του παρελθόντος εξακολουθούν να αποτελούν ενεργό μέρος της ζωής του.
3.      Την ψυχολογία του, τα ιδιαίτερα ψυχικά γνωρίσματα και τον τρόπο με τον οποίο αισθάνεται και σκέφτεται.
4.      Τον τόπο του και τη φυσική του ζωή, το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζει.
5.      Τις ανάγκες που δημιουργεί ο τόπος του, στις οποίες το ιδανικό πρέπει να ανταποκρίνεται.
Συνεπώς, κατά τον Δελμούζο, ένα ιδανικό δεν μπορεί να είναι αποκομμένο από την πραγματικότητα εκείνων που καλούνται να το ακολουθήσουν. Η δύναμή του προκύπτει από τη σύνδεσή του με τη ζωή, τις ανάγκες και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους. Μόνο έτσι μπορεί να δώσει ενιαία κατεύθυνση στις προσπάθειές τους και να λειτουργήσει ως κίνητρο βελτίωσης και προόδου. Ως συγκεκριμένο παράδειγμα, ο συγγραφέας παρουσιάζει τον ανθρωπισμό, τον οποίο θεωρεί ιδανικό βγαλμένο από το ελληνικό χώμα και την ιστορία του ελληνικού λαού.
 
2. Ποια θεωρεί ως βασικά στοιχεία του ανθρωπισμού;
 
Ο Δελμούζος θεωρεί ως βασικά στοιχεία του ανθρωπισμού την ολόπλευρη καλλιέργεια του ανθρώπου, την ελεύθερη και υπεύθυνη δράση του και τον σεβασμό της ανθρώπινης αξίας. Το ανθρωπιστικό ιδανικό δεν περιορίζεται στην πνευματική μόρφωση, αλλά περιλαμβάνει τη σωματική, διανοητική, ηθική και κοινωνική ανάπτυξη, ώστε ο άνθρωπος να διαμορφώνει συνειδητά τη ζωή του και να συμβάλλει στην πρόοδο του συνόλου. Ειδικότερα, τα βασικά του στοιχεία είναι τα ακόλουθα:
1. Η σωματική, πνευματική και ηθική καλλιέργεια. Ο ανθρωπισμός επιδιώκει να διαμορφώνει ανθρώπους με «γερό και ωραίο σώμα», «καθαρό στοχαστικό νου» και «δυνατή θέληση». Συνδυάζει, επομένως, τη σωματική υγεία με την καλλιέργεια της σκέψης και τη δύναμη της θέλησης. Παράλληλα, απαραίτητα γνωρίσματα είναι ο σεβασμός και η αγάπη προς τους συνανθρώπους, που δίνουν στην προσωπική ανάπτυξη ηθικό και κοινωνικό περιεχόμενο.
2. Η ανεξάρτητη σκέψη και η υπεύθυνη κρίση. Οι άνθρωποι πρέπει να είναι «ανοιχτομάτες», ικανοί να κρίνουν οι ίδιοι τα προβλήματα της ατομικής και της συλλογικής ζωής τους. Δεν πρέπει να παρασύρονται παθητικά από ισχυρούς ή δημαγωγούς ούτε να λειτουργούν ως «άβουλη αγέλη». Βασικό στοιχείο του ανθρωπισμού είναι, συνεπώς, η πνευματική αυτονομία: ο άνθρωπος σκέφτεται, κρίνει και αποφασίζει με προσωπική ευθύνη.
3. Η προσωπική εργασία και η εξασφάλιση αξιοπρεπούς ζωής. Ο άνθρωπος χρειάζεται να μπορεί να εξασφαλίζει με τη δική του εργασία τους υλικούς όρους που απαιτούνται για τη διατήρηση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Ο ανθρωπισμός, επομένως, δεν αδιαφορεί για τις πρακτικές και υλικές ανάγκες της ζωής· συνδέει την πνευματική και ηθική ανάπτυξη με τη δυνατότητα αξιοπρεπούς διαβίωσης.
4. Η ελεύθερη αποδοχή των υποχρεώσεων της συμβίωσης. Η ελευθερία δεν σημαίνει απουσία κάθε δέσμευσης. Ο άνθρωπος που εμπνέεται από το ανθρωπιστικό ιδανικό αποδέχεται ελεύθερα και συνειδητά τις υποχρεώσεις που είναι αναγκαίες για την ομαλή συμβίωση και την προκοπή των συνανθρώπων του. Έτσι, η προσωπική ελευθερία συνδυάζεται με τον σεβασμό των άλλων και με την κοινωνική ευθύνη.
5. Η ενεργός συμμετοχή και η ευθύνη για τη συλλογική πρόοδο. Ο ανθρωπισμός απαιτεί ανθρώπους ικανούς να οργανώνουν τη ζωή της κοινότητας, ώστε να βελτιώνεται το επίπεδο της υλικής και πνευματικής ζωής τόσο των ατόμων όσο και του συνόλου. Οι πολίτες δεν αποδίδουν την ευθύνη για την προκοπή αποκλειστικά στους ηγέτες, σε άλλους ανθρώπους ή στην τύχη, αλλά αναγνωρίζουν τον εαυτό τους ως συνυπεύθυνο και, μάλιστα, ως κυρίως υπεύθυνο. Αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες, καταβάλλουν προσπάθεια και αντιμετωπίζουν τα εσωτερικά και εξωτερικά εμπόδια, χωρίς να περιορίζονται στην προσωπική τους άνεση.
6. Η εσωτερική καλλιέργεια και η ουσιαστική ελευθερία. Ο συγγραφέας συνοψίζει τον σκοπό του ανθρωπισμού στην ανάδειξη ανθρώπων που έχουν υψωθεί «από το ζωικό στο ανθρώπινο επίπεδο» και έχουν καλλιεργήσει όσο γίνεται το «ανθρώπινο βάθος» τους. Πρόκειται για ανθρώπους που δεν καθορίζονται μόνο από τις άμεσες ανάγκες και τις παρορμήσεις τους, αλλά ενεργούν με σκέψη, θέληση και ευθύνη. Ως πραγματικά ελεύθεροι, «στέκουν μοίρα στη μοίρα τους», δηλαδή συμμετέχουν ενεργά στη διαμόρφωση της πορείας της ζωής τους αντί να την αφήνουν στην τύχη.
7. Η ισότητα των δικαιωμάτων χωρίς ισοπέδωση της προσωπικότητας. Όλοι έχουν ίσο δικαίωμα στη συντήρηση και στην ελεύθερη ανάπτυξη της υλικής και πνευματικής ζωής τους, μέσα στα όρια της ομαλής συμβίωσης. Ωστόσο, η ισότητα δεν σημαίνει κατάργηση της ατομικότητας ούτε εξάλειψη των διαφορών ως προς την ψυχοσύσταση, τις ικανότητες και τη δυναμικότητα. Κάθε άνθρωπος πρέπει να αναπτύσσεται σύμφωνα με τη φύση του. Στην καλά οργανωμένη πολιτεία, η θέση του καθενός πρέπει να καθορίζεται από τις προσωπικές του δυνατότητες και την αξία του, όχι από την κοινωνική και οικονομική θέση της οικογένειάς του. Έτσι, ο ανθρωπισμός συνδέεται και με την αξιοκρατία.
8. Η αναγνώριση της ίσης ανθρώπινης αξίας όλων των λαών. Το ανθρωπιστικό ιδανικό αναγνωρίζει τις διαφορές μεταξύ των λαών, αλλά απορρίπτει τη διάκρισή τους σε κυρίους και υποτελείς. Όλοι έχουν το ίδιο δικαίωμα να ζουν ανθρώπινα και να αναπτύσσονται ελεύθερα, με τις δεσμεύσεις που το ίδιο ιδανικό επιβάλλει σε όλα ανεξαιρέτως τα κράτη. Η ελεύθερη ανάπτυξη κάθε λαού θεωρείται συμβολή στον εμπλουτισμό και στην ανύψωση της ζωής και του πολιτισμού ολόκληρης της ανθρωπότητας.
Συνολικά, ο ανθρωπισμός του Δελμούζου αποβλέπει στη διαμόρφωση ολοκληρωμένων, σκεπτόμενων, ελεύθερων και υπεύθυνων ανθρώπων. Συνδυάζει την προσωπική καλλιέργεια και την αξιοπρέπεια με την αγάπη προς τον συνάνθρωπο, την κοινωνική προσφορά, την ισότητα των δικαιωμάτων και τον σεβασμό όλων των λαών. Η ατομική ανάπτυξη και η συλλογική πρόοδος δεν παρουσιάζονται ως αντίθετοι στόχοι, αλλά ως αλληλένδετες επιδιώξεις.
 
3. Ποιοι είναι οι πραγματικά ελεύθεροι κατά τον συγγραφέα;
 
Κατά τον Δελμούζο, πραγματικά ελεύθεροι είναι οι άνθρωποι που έχουν καλλιεργήσει σε βάθος την προσωπικότητά τους και μπορούν να κατευθύνουν συνειδητά και υπεύθυνα τη ζωή τους. Δεν αφήνονται στην τύχη ούτε παρασύρονται παθητικά από άλλους, αλλά σκέφτονται αυτοδύναμα, διαθέτουν ισχυρή θέληση και αναλαμβάνουν την ευθύνη για την ατομική και τη συλλογική τους πορεία. Η ελευθερία τους είναι επομένως ουσιαστική: συνδέεται με την εσωτερική καλλιέργεια, την ανεξάρτητη κρίση και την υπεύθυνη δράση.
1. Διαθέτουν ανεξάρτητη σκέψη και υπεύθυνη κρίση. Είναι οι «ανοιχτομάτες» του κειμένου, που εξετάζουν και κρίνουν οι ίδιοι τα προβλήματα της προσωπικής και της ομαδικής ζωής τους. Δεν ακολουθούν άκριτα τον εκάστοτε ισχυρό ή δημαγωγό και δεν συμπεριφέρονται ως «άβουλη αγέλη». Η πραγματική ελευθερία προϋποθέτει, λοιπόν, να μην παραχωρεί ο άνθρωπος σε άλλους τη σκέψη και την κρίση του.
2. Έχουν καλλιεργήσει τον εσωτερικό τους κόσμο. Ο συγγραφέας τούς χαρακτηρίζει ανθρώπους που έχουν υψωθεί «από το ζωικό στο ανθρώπινο επίπεδο» και έχουν δουλέψει μέσα τους «το ανθρώπινο βάθος». Η διατύπωση δηλώνει ότι δεν περιορίζονται στην ικανοποίηση των άμεσων αναγκών τους, αλλά αναπτύσσουν τον στοχασμό, τη θέληση, τον σεβασμό και την αγάπη προς τους συνανθρώπους τους. Η ελευθερία συνδέεται έτσι με την πνευματική και ηθική ωρίμανση και όχι απλώς με τη δυνατότητα να κάνει κανείς ό,τι επιθυμεί.
3. Εξασφαλίζουν με την προσωπική τους εργασία αξιοπρεπή διαβίωση. Μπορούν να εξασφαλίζουν οι ίδιοι τους αναγκαίους υλικούς όρους της ζωής τους, ώστε να διατηρείται η ανθρώπινη αξιοπρέπειά τους. Η ελευθερία δεν παρουσιάζεται μόνο ως πνευματική ιδιότητα, αλλά συνδέεται και με την πρακτική ικανότητα του ανθρώπου να στηρίζει τη ζωή του με τη δική του προσπάθεια.
4. Αποδέχονται ελεύθερα και συνειδητά τις υποχρεώσεις της συμβίωσης. Η φράση «να καταφάσκουν ελεύθερα τις δεσμεύσεις» σημαίνει ότι αναγνωρίζουν και αποδέχονται με τη θέλησή τους τις υποχρεώσεις που απαιτούν η ομαλή συνύπαρξη και η πρόοδος των συνανθρώπων τους. Για τον Δελμούζο, η ελευθερία δεν ταυτίζεται με την αυθαιρεσία ή την απουσία ορίων. Ο πραγματικά ελεύθερος άνθρωπος σέβεται την ελευθερία των άλλων και συνδυάζει τα δικαιώματά του με την κοινωνική ευθύνη.
5. Αναλαμβάνουν ενεργό ευθύνη για τη συλλογική πρόοδο. Δεν μεταθέτουν την ευθύνη στους ηγέτες, στους άλλους ή στην τύχη, αλλά θεωρούν τον εαυτό τους συνυπεύθυνο και, μάλιστα, κυρίως υπεύθυνο για την προκοπή της κοινότητας. Συμμετέχουν στην οργάνωση της συλλογικής ζωής, δίνουν οι ίδιοι κατεύθυνση στις προσπάθειές τους και αγωνίζονται να ξεπεράσουν εσωτερικά και εξωτερικά εμπόδια. Δεν περιορίζουν το ενδιαφέρον τους στην προσωπική ησυχία και βολή, αλλά είναι πρόθυμοι να τις παραμερίσουν για το κοινό καλό.
Όλα αυτά συνοψίζονται στη χαρακτηριστική φράση «πραγματικά ελεύθεροι στέκουν μοίρα στη μοίρα τους». Ο συγγραφέας εννοεί ότι οι άνθρωποι αυτοί δεν είναι παθητικοί αποδέκτες της πορείας της ζωής τους, αλλά συμβάλλουν αποφασιστικά στη διαμόρφωσή της με τη σκέψη, τη θέληση και τη δράση τους. Αυτό δεν σημαίνει ότι καταργούν κάθε εξωτερικό περιορισμό ή ελέγχουν απόλυτα όλα τα γεγονότα· σημαίνει ότι δεν παραδίδονται μοιρολατρικά στις περιστάσεις. Συνεπώς, πραγματικά ελεύθερος είναι ο πνευματικά και ηθικά καλλιεργημένος άνθρωπος που κρίνει αυτόνομα, δρα υπεύθυνα, σέβεται τους άλλους και αναλαμβάνει ενεργό ρόλο στη διαμόρφωση τόσο της δικής του ζωής όσο και της ζωής της κοινότητας.
 
4. Να σχολιάσετε τη φράση: «Αναγκαία συνέπεια των διαφορών αυτών σε μια πολιτεία καλά οργανωμένη είναι ο καθένας να παίρνει μέσα σ’ αυτή τη θέση που του έχει ορίσει το φυσικό του και όχι η κοινωνική και οικονομική θέση του σπιτιού του».
 
Με τη φράση αυτή ο Δελμούζος διατυπώνει την αρχή της αξιοκρατίας: σε μια καλά οργανωμένη πολιτεία, η θέση κάθε ανθρώπου πρέπει να ανταποκρίνεται στις προσωπικές του ικανότητες, στις κλίσεις και στις δυνατότητές του και όχι να καθορίζεται από την κοινωνική προέλευση ή την οικονομική κατάσταση της οικογένειάς του. Ο συγγραφέας συνδέει έτσι το ανθρωπιστικό ιδανικό με μια κοινωνική οργάνωση που σέβεται τα ίσα δικαιώματα όλων, χωρίς να καταργεί την ιδιαίτερη προσωπικότητα του καθενός.
1. Η ισότητα των δικαιωμάτων δεν σημαίνει ταύτιση των ανθρώπων. Οι «διαφορές αυτές» παραπέμπουν στις φυσικές διαφορές που ο συγγραφέας έχει προηγουμένως επισημάνει ως προς την ψυχοσύσταση, τις ικανότητες και τη δυναμικότητα των ατόμων. Όλοι έχουν το ίδιο δικαίωμα στη συντήρηση και στην ελεύθερη ανάπτυξη της υλικής και πνευματικής τους ζωής, αλλά δεν διαθέτουν τις ίδιες κλίσεις και δυνατότητες. Επομένως, ο ανθρωπισμός δεν επιδιώκει την ισοπέδωση: η ισότητα αφορά τα δικαιώματα και την ανθρώπινη αξία, όχι την εξάλειψη της ατομικότητας ή την υποχρεωτική ανάθεση των ίδιων ρόλων σε όλους.
2. Το «φυσικό» δηλώνει την ιδιαίτερη συγκρότηση και τις δυνατότητες του ατόμου. Η έκφραση «τη θέση που του έχει ορίσει το φυσικό του» σημαίνει ότι ο καθένας πρέπει να καταλαμβάνει μια θέση κατάλληλη για τις κλίσεις, τις ικανότητες και τη δυναμικότητά του. Δεν υποδηλώνει παθητική υποταγή σε μια προκαθορισμένη μοίρα, αφού στο ίδιο κείμενο τονίζεται η ανάγκη ελεύθερης ανάπτυξης και βαθύτερης καλλιέργειας του ψυχικού κόσμου. Ζητούμενο είναι να μπορεί ο άνθρωπος να αναπτύσσει την προσωπικότητά του σύμφωνα με την ιδιαίτερη φύση του και να φτάνει στη μεγαλύτερη δυνατή απόδοση.
3. Απορρίπτεται η οικογενειακή καταγωγή ως κριτήριο κοινωνικής τοποθέτησης. Με την αντίθεση «το φυσικό του και όχι η κοινωνική και οικονομική θέση του σπιτιού του», ο Δελμούζος αντιπαραθέτει την προσωπική αξία προς τα προνόμια ή τους περιορισμούς που συνδέονται με την οικογένεια. Η οικονομική ευχέρεια και το κοινωνικό κύρος του οικογενειακού περιβάλλοντος δεν πρέπει να εξασφαλίζουν από μόνα τους μια ανώτερη θέση, όπως και η έλλειψή τους δεν πρέπει να εμποδίζει την ανάδειξη ενός ικανού ανθρώπου. Η κοινωνική θέση οφείλει να ανταποκρίνεται σε όσα μπορεί να προσφέρει ο ίδιος και όχι σε όσα διαθέτει η οικογένειά του.
4. Η καλά οργανωμένη πολιτεία αναδεικνύει τις προσωπικές αξίες. Ο χαρακτηρισμός «καλά οργανωμένη» θέτει μια βασική προϋπόθεση: η πολιτεία πρέπει να επιτρέπει την ελεύθερη ανάπτυξη των πολιτών και να οργανώνει την κατανομή των θέσεων με κριτήριο την καταλληλότητα και την αξία τους. Αυτό διευκρινίζεται αμέσως μετά τη σχολιαζόμενη φράση, όταν ο συγγραφέας ζητεί να αναλαμβάνουν τις ηγετικές θέσεις σε όλους τους κλάδους της δημόσιας ζωής εκείνοι που πραγματικά αξίζουν γι’ αυτές. Η «σωστή ιεραρχία των προσωπικών αξιών» δεν είναι ιεράρχηση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, αλλά αντιστοίχιση ρόλων και ευθυνών προς τις διαφορετικές ικανότητες των ανθρώπων. Κάθε πολίτης καλείται όχι μόνο να αναγνωρίζει αυτή την αρχή, αλλά και να συμβάλλει στην εφαρμογή της.
5. Η αξιοκρατία υπηρετεί τόσο το άτομο όσο και το σύνολο. Όταν ο άνθρωπος αναπτύσσεται σύμφωνα με τις κλίσεις και τις δυνατότητές του και καταλαμβάνει μια κατάλληλη θέση, καλλιεργεί βαθύτερα τον εαυτό του και μπορεί να προσφέρει περισσότερο. Παράλληλα, η κοινότητα ωφελείται από την αξιοποίηση των ικανοτήτων όλων των μελών της και από την ανάθεση ευθυνών στους κατάλληλους ανθρώπους. Η προσωπική ανάπτυξη και η συλλογική πρόοδος παρουσιάζονται, επομένως, ως αλληλένδετοι στόχοι και όχι ως αντίθετες επιδιώξεις.
Συμπερασματικά, η φράση υποστηρίζει ότι η κοινωνική θέση πρέπει να στηρίζεται στην προσωπική αξία και όχι στα οικογενειακά προνόμια. Ο Δελμούζος συνδυάζει την ισότητα των δικαιωμάτων με τον σεβασμό των ατομικών διαφορών: όλοι δικαιούνται να αναπτύσσονται ελεύθερα, ενώ οι διαφορετικές θέσεις και ευθύνες πρέπει να κατανέμονται ανάλογα με τις ικανότητες και την καταλληλότητά τους. Με αυτόν τον τρόπο, η αξιοκρατία αποτελεί ουσιαστική έκφραση του ανθρωπισμού και προϋπόθεση για την πρόοδο μιας δίκαια οργανωμένης πολιτείας.
 
5. Πώς πρέπει να αντιμετωπίζουν τους άλλους λαούς τα άτομα που εμπνέονται από ανθρωπιστικά ιδανικά; Ποια θέση παίρνει πάνω σ’ αυτό ο Δελμούζος;
 
Τα άτομα που εμπνέονται από ανθρωπιστικά ιδανικά πρέπει να αντιμετωπίζουν τους άλλους λαούς με σεβασμό στην ανθρώπινη αξία τους και με αναγνώριση του ίσου δικαιώματός τους να ζουν αξιοπρεπώς και να αναπτύσσονται ελεύθερα. Ο Δελμούζος υποστηρίζει ότι οι διαφορές μεταξύ των λαών είναι υπαρκτές, αλλά δεν δικαιολογούν σχέσεις κυριαρχίας και υποταγής ούτε την άρνηση του δικαιώματος οποιουδήποτε λαού στην ύπαρξη. Η θέση του συνδυάζει τον σεβασμό της διαφορετικότητας με την ισότητα των δικαιωμάτων και την ευθύνη για την πρόοδο ολόκληρης της ανθρωπότητας.
1. Σεβασμός των διαφορών χωρίς ιεράρχηση της ανθρώπινης αξίας. Ο συγγραφέας ξεκινά με την αναλογία «Όπως τα άτομα διαφέρουν μεταξύ τους, έτσι και οι λαοί». Το ανθρωπιστικό ιδανικό δεν αρνείται αυτές τις διαφορές και δεν απαιτεί όλοι οι λαοί να γίνουν ίδιοι. Οι άνθρωποι που το ακολουθούν οφείλουν, επομένως, να σέβονται την ιδιαίτερη φυσιογνωμία των άλλων λαών. Η διαφορετικότητα, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι κάποιος λαός έχει μεγαλύτερη ανθρώπινη αξία από κάποιον άλλο ή περισσότερα δικαιώματα εις βάρος του.
2. Απόρριψη της κυριαρχίας, της υποδούλωσης και της εξόντωσης. Ο Δελμούζος δηλώνει ρητά ότι ο ανθρωπισμός αρνείται τον χωρισμό σε «λαούς κυρίων και λαούς σκλάβων ή λαούς που πρέπει να εξοντωθούν». Συνεπώς, όποιος εμπνέεται από ανθρωπιστικά ιδανικά δεν μπορεί να θεωρεί θεμιτό να επιβάλλεται ένας λαός σε άλλον, να του στερεί την ελευθερία ή να αμφισβητεί το δικαίωμά του να υπάρχει. Η αγάπη για τον δικό του λαό δεν πρέπει να μετατρέπεται σε περιφρόνηση ή εχθρότητα προς τους άλλους.
3. Αναγνώριση ίσης αξιοπρέπειας και ίσων δικαιωμάτων. Η βάση της θέσης του συγγραφέα είναι ότι «όλοι οι λαοί έχουν την ανθρώπινή τους αξία, την αξία του ανθρώπου». Από αυτή την κοινή ανθρώπινη αξία απορρέει το ίδιο δικαίωμα όλων να ζουν «ανθρωπινά» και να αναπτύσσουν ελεύθερα τον εαυτό τους. Η ισότητα αυτή δεν εξαρτάται από το κατά πόσο ένας λαός μοιάζει με τον δικό μας. Τα ανθρωπιστικά ιδανικά επιβάλλουν να αναγνωρίζουμε στους άλλους τα δικαιώματα που διεκδικούμε και για εμάς.
4. Ελευθερία με κοινές δεσμεύσεις για όλα τα κράτη. Ο Δελμούζος διευκρινίζει ότι η ελεύθερη ανάπτυξη των λαών πραγματοποιείται «μέσα στα όρια» των δεσμεύσεων που επιβάλλει το ανθρωπιστικό ιδανικό «σε όλα ανεξαιρέτως τα κράτη». Η ελευθερία ενός λαού δεν αποτελεί δικαιολογία για την παραβίαση της αξιοπρέπειας και της ελευθερίας ενός άλλου. Οι ίδιες αρχές οφείλουν να ισχύουν για όλους, χωρίς εξαιρέσεις και προνομιακή μεταχείριση. Έτσι, η ελευθερία συνδέεται με την αμοιβαιότητα και τον σεβασμό των δικαιωμάτων των άλλων λαών.
5. Θετική αποτίμηση της συμβολής κάθε λαού στον κοινό πολιτισμό. Ο συγγραφέας δεν περιορίζεται στην αναγνώριση του δικαιώματος των άλλων λαών να αναπτύσσονται, αλλά θεωρεί την ελεύθερη ανάπτυξή τους ωφέλιμη για όλους: αυτή «πλουτίζει ποικιλότροπα και υψώνει τη ζωή γενικά της ανθρωπότητας και τον πολιτισμό της». Επομένως, η ιδιαίτερη δημιουργία κάθε λαού δεν αντιμετωπίζεται ως απειλή, αλλά ως συμβολή στον κοινό ανθρώπινο πολιτισμό. Η πρόοδος του δικού μας λαού και η πρόοδος των άλλων δεν παρουσιάζονται ως αναγκαστικά αντίθετοι στόχοι.
Συμπερασματικά, τα άτομα που εμπνέονται από τον ανθρωπισμό οφείλουν να αντιμετωπίζουν τους άλλους λαούς ως ισότιμους φορείς ανθρώπινης αξιοπρέπειας και δικαιωμάτων, σεβόμενα τη διαφορετικότητα, την ύπαρξη και την ελεύθερη ανάπτυξή τους. Ο Δελμούζος απορρίπτει κάθε διάκριση σε κυρίαρχους και υποτελείς λαούς και υποστηρίζει μια σχέση αμοιβαίου σεβασμού, με κοινές υποχρεώσεις για όλα τα κράτη. Παρότι παρουσιάζει τον ανθρωπισμό ως ιδανικό ριζωμένο στο ελληνικό χώμα και στην ελληνική ιστορία, δεν περιορίζει την ισχύ του στον ελληνικό λαό: του αποδίδει οικουμενικό περιεχόμενο, αφού η προστασία της ανθρώπινης αξίας και η δυνατότητα προόδου αφορούν όλους ανεξαιρέτως τους λαούς.