Φραντς Κάφκα «Ποσειδώνας»

 
Φραντς Κάφκα «Ποσειδώνας»
Στο σύντομο διήγημά του ο Κάφκα αποτυπώνει με ειρωνικό τρόπο τους διαλογισμούς του Ποσειδώνα σχετικά με τη ζωή και την εργασία του. O θεός της θάλασσας, αν και πλήρως ταυτισμένος με το ρόλο του, έχει κι αυτός τα παράπονά του: δεν μπορεί να ξεφύγει από το έργο του και να πάει μια εκδρομή.
 
O Ποσειδώνας καθόταν στο γραφείο του και λογάριαζε.
Η διακυβέρνηση όλων των υδάτων του κόσμου τον έκανε να δουλεύει ασταμάτητα. Θα μπορούσε να έχει όση βοήθεια ήθελε, και είχε αρκετή, επειδή όμως είχε πάρει πολύ σοβαρά τα καθήκοντά του, λογάριαζε τα πάντα ακόμα μια φορά, κι έτσι κανείς δεν μπορούσε να τον βοηθήσει ικανοποιητικά. Κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι του ‘κανε κέφι να δουλεύει. Προσπαθούσε να τελειώσει, επειδή ήταν υποχρεωμένος.
Μα φυσικά και είχε προσπαθήσει να βρει μια πιο χαρούμενη εργασία –αυτή ήταν η έκφρασή του– αλλά πάντοτε, όταν του γινόντουσαν διάφορες προτάσεις, γινόταν φανερό ότι τίποτα δεν του ταίριαζε τόσο καλά όσο τα μέχρι τώρα καθήκοντά του. Εκτός αυτού, ήταν πάρα πολύ δύσκολο να βρεθεί κάτι άλλο για κείνον. Ήταν απίθανο να του ανατεθεί μια ορισμένη θάλασσα. Εξάλλου, η δουλειά που θα έκανε τότε δεν θα ήταν απλώς μικρότερη, αλλά ευτελής.
O Μεγάλος Ποσειδώνας δεν μπορούσε ν’ αναλάβει παρά μονάχα μια πολύ υψηλή θέση. Κι αν του πρόσφερε κανείς μια θέση έξω από τα νερά του, και μόνο στην ιδέα αρρώσταινε, η θεϊκή του αναπνοή κοβόταν και το σεβάσμιο στήθος του έτρεμε. Παρ’ όλ’ αυτά κανείς δεν έπαιρνε τις δυσκολίες του στα σοβαρά.
Όταν ένας ισχυρός παραπονείται, πρέπει κανείς, ακόμα και στην πιο απελπιστική κατάσταση, να δείχνει ότι κάνει μια προσπάθεια. Στην πραγματικότητα, κανένας δεν μπορεί να σκεφτεί ν’ απαλλάξει τον Ποσειδώνα από τα καθήκοντά του. Από την αρχή της αρχής ήταν ο Ποσειδώνας ο θεός της θάλασσας κι είναι υποχρεωμένος να παραμείνει, ακόμα κι αν δεν του γουστάρει. Πιο πολύ απ’ όλα εξοργίζεται –κι αυτό προξενεί κυρίως τη δυσαρέσκειά του σε σχέση με τη θέση του– όταν αντιλαμβάνεται την ιδέα που έχουν οι άλλοι γι’ αυτόν, ότι συνέχεια κόβει βόλτες πάνω στα κύματα κρατώντας την τρίαινά του.
Αντί γι’ αυτό, κάθεται στο βυθό του Ωκεανού και λογαριάζει ασταμάτητα. Μονάχα ένα ταξίδι, που έκανε πού και πού για να συναντήσει το Δία, ήταν η μοναδική παύση στη ρουτίνα του, ένα ταξίδι από το οποίο επέστρεφε κάθε φορά εξοργισμένος. Έτσι δεν είχε μπορέσει να δει τη θάλασσα σχεδόν καθόλου, μονάχα όταν βιαστικά πετούσε προς τον Όλυμπο, και ποτέ δεν την είχε ταξιδέψει από τη μια άκρη στην άλλη. Φρόντιζε να λέει ότι περιμένει την καταστροφή του κόσμου, τότε θα μπορούσε να βρει μια στιγμή ησυχίας, έτσι ώστε λίγο πριν το τέλος, καθώς θα έριχνε μια τελευταία ματιά στους λογαριασμούς, θα μπορούσε να κάνει ένα μικρό ταξιδάκι, μια τόση δα εκδρομούλα.
 
Φ. Κάφκα, Η σιωπή των σειρήνων,
μτφρ. Γ. Κώνστας, Ζαχαρόπουλος
 
ΕΡΓΑΣΙΕΣ
1. Πώς παρουσιάζει ο Κάφκα τον Ποσειδώνα; Σε ποια σημεία της περιγραφής του επιμένει ιδιαίτερα και γιατί;
 
Απάντηση: Ο Κάφκα παρουσιάζει τον Ποσειδώνα με τρόπο ειρωνικό και αντισυμβατικό: η μυθολογική μορφή μετατρέπεται σε καταπονημένο διαχειριστή, εγκατεστημένο σε ένα γραφείο στον βυθό του Ωκεανού. Αντί για κατορθώματα, η αφήγηση προβάλλει υπολογισμούς και λογαριασμούς. Η καθημερινή αυτή απασχόληση προσδίδει στον θεό ανθρώπινα χαρακτηριστικά και τον εντάσσει σε έναν αναγνωρίσιμο γραφειοκρατικό κόσμο.
Ο συγγραφέας επιμένει στην αδιάκοπη εργασία και στην υπερβολική ευσυνειδησία του. Παρότι διαθέτει αρκετούς βοηθούς, επαληθεύει προσωπικά κάθε υπολογισμό, εξουδετερώνοντας στην πράξη την ανακούφιση που θα μπορούσαν να του προσφέρουν. Δεν αντλεί ευχαρίστηση από όσα κάνει· τον κινεί η υποχρέωση. Τα στοιχεία αυτά σκιαγραφούν έναν ήρωα που δεν επιβαρύνεται μόνο από τις απαιτήσεις της υπηρεσίας του, αλλά και από την ανάγκη να ελέγχει τα πάντα ο ίδιος.
Η προσωπογραφία του συμπληρώνεται από τη συνύπαρξη επιβλητικότητας και ευπάθειας. Διατηρεί την αίσθηση του μεγαλείου του, αλλά η προοπτική μιας διαφορετικής απασχόλησης τον αναστατώνει. Οι αναφορές στη θεϊκή αναπνοή που κόβεται και στο σεβάσμιο στήθος που τρέμει συνδυάζουν το υψηλό ύφος με μια σχεδόν καθημερινή αδυναμία. Με αυτόν τον τρόπο, η απομυθοποίηση δεν καταργεί τη θεϊκή του ιδιότητα· αποκαλύπτει πόσο λίγο τον προστατεύει από τη δυσφορία.
Ξεχωριστή θέση στην περιγραφή έχει η διάσταση ανάμεσα στη δημόσια εικόνα και στην πραγματικότητά του. Οι άλλοι τον φαντάζονται να περιφέρεται στα κύματα κρατώντας την τρίαινα, ενώ η ζωή του περιορίζεται στην υπηρεσιακή ρουτίνα. Η θάλασσα παραμένει σχεδόν άγνωστη ως βιωμένος τόπος, αφού τη βλέπει μόνο φευγαλέα στις μετακινήσεις του προς τον Όλυμπο. Η αντίθεση αυτή εξηγεί και τον θυμό του απέναντι στην εξιδανικευμένη αντίληψη των άλλων: εκείνοι βλέπουν προνόμια εκεί όπου ο ίδιος βιώνει στέρηση.
Η έμφαση, επομένως, δεν βρίσκεται στην εξωτερική εμφάνιση του Ποσειδώνα, αλλά στον τρόπο με τον οποίο εργάζεται και βιώνει την ιδιότητά του. Η ειρωνική περιγραφή αναδεικνύει την αλλοτρίωση που προκαλεί η ολοκληρωτική απορρόφηση από ένα καθήκον: το κύρος του ήρωα παραμένει μεγάλο, ενώ η καθημερινή του εμπειρία γίνεται ασφυκτική.
 
2. Για ποιους λόγους «κανένας δεν μπορεί να σκεφτεί να απαλλάξει τον Ποσειδώνα από τα καθήκοντά του»;
 
Απάντηση: Η απαλλαγή του Ποσειδώνα θεωρείται αδιανόητη, πρωτίστως επειδή η διακυβέρνηση των υδάτων αντιμετωπίζεται ως αρχέγονη και αμετάβλητη αρμοδιότητά του. Δεν πρόκειται για μια επαγγελματική επιλογή που μπορεί να αναθεωρηθεί, αλλά για ιδιότητα συνυφασμένη με την ταυτότητά του. Η παγιωμένη αυτή τάξη επιβάλλει την παραμονή του, ακόμη και αν ο ίδιος δεν την επιθυμεί.
Παράλληλα, η αναζήτηση άλλης θέσης προσκρούει σε δύο περιορισμούς. Η διοίκηση μιας μόνο θάλασσας θα μείωνε τον φόρτο του, αλλά θα εκλαμβανόταν ως υποβιβασμός, ασύμβατος με το αξίωμά του. Μια θέση εκτός του υδάτινου κόσμου, από την άλλη, δεν είναι ανεκτή για τον ίδιο. Για να υπάρξει αποδεκτή αλλαγή, θα έπρεπε λοιπόν να συνδυαστούν το ίδιο υψηλό κύρος και η παραμονή στο οικείο πεδίο του· οι προτάσεις που δέχεται δεν ικανοποιούν αυτές τις προϋποθέσεις.
Καθοριστική είναι και η στάση των άλλων: οι δυσκολίες του δεν αντιμετωπίζονται ως πρόβλημα που χρειάζεται πραγματική λύση. Οι προσπάθειες βοήθειας αποτελούν περισσότερο ένδειξη σεβασμού προς έναν ισχυρό παρά ουσιαστική εξέταση του αιτήματός του. Έτσι, η αμετακίνητη αντίληψη για την αποστολή του, η έλλειψη κατάλληλης εναλλακτικής και η προσχηματική ανταπόκριση στα παράπονά του αποκλείουν την αποδέσμευσή του. Η επιμονή του στον προσωπικό έλεγχο, που περιγράφεται στην πρώτη απάντηση, δυσχεραίνει την καθημερινή ελάφρυνση, αλλά δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι η αντικατάστασή του είναι αδύνατη.
 
3. Ποιο φαίνεται να είναι το αδιέξοδο που αντιμετωπίζει ο Ποσειδώνας και πώς σκέφτεται να αντιδράσει;
 
Απάντηση: Το αδιέξοδο του Ποσειδώνα συνίσταται στη σύγκρουση ανάμεσα στην επιθυμία να ζήσει πιο ευχάριστα και στην αδυναμία να εξασφαλίσει χρόνο έξω από την υπηρεσία του. Οι περιορισμοί που εξηγούν αυτή την αδυναμία αναλύονται στο προηγούμενο ερώτημα· εδώ το κρίσιμο είναι το αποτέλεσμά τους: η ζωή του αναλώνεται στη διαχείριση, χωρίς να αφήνει χώρο για προσωπική εμπειρία και ανάπαυση. Ούτε οι επισκέψεις στον Δία προσφέρουν ουσιαστική διέξοδο, καθώς επιστρέφει από αυτές εξοργισμένος.
Μετά την αποτυχία να βρει πιο χαρούμενη εργασία, δεν προχωρεί σε άμεση ανατροπή της κατάστασης. Μεταθέτει την εκπλήρωση της επιθυμίας του στο έσχατο μέλλον: περιμένει την καταστροφή του κόσμου, ελπίζοντας ότι λίγο πριν από το τέλος θα υπάρξει μια στιγμή ησυχίας για μια σύντομη θαλάσσια εκδρομή. Δεν παρουσιάζεται να προκαλεί ή να επιδιώκει την καταστροφή· τη φαντάζεται ως τη μόνη περίσταση που θα του επιτρέψει να διακόψει προσωρινά την εργασία του.
Η αντίδρασή του είναι, συνεπώς, αναμονή και αναβολή, όχι πραγματική απελευθέρωση. Ακόμη και στην οριακή εκείνη στιγμή σκοπεύει πρώτα να ρίξει μια τελευταία ματιά στους λογαριασμούς: το καθήκον προηγείται και πάλι της προσωπικής του ανάγκης. Η δυσαναλογία ανάμεσα στο τέλος του κόσμου και σε ένα «ταξιδάκι», μια «εκδρομούλα», κορυφώνει την ειρωνεία και τη ματαίωση. Η προσδοκία του δεν επιλύει το αδιέξοδο, αφού τοποθετεί την απόλαυση όταν ο χρόνος της ζωής θα έχει σχεδόν εξαντληθεί.
 
Αφηγηματικές τεχνικές διηγήματος
Στον «Ποσειδώνα», οι αφηγηματικές τεχνικές υπηρετούν την απομυθοποίηση του θεού και την ανάδειξη του εγκλωβισμού του στην εργασία. Χρειάζεται να διακρίνουμε τις τεχνικές της αφήγησης, όπως η επιλογή αφηγητή, η εστίαση και η οργάνωση του χρόνου, από τα εκφραστικά μέσα, όπως η αντίθεση, η ειρωνεία και η υπερβολή, που ενισχύουν το αποτέλεσμά τους.
1. Τριτοπρόσωπος, εξωδιηγητικός και ετεροδιηγητικός αφηγητής. Ο αφηγητής παρουσιάζει την ιστορία σε τρίτο πρόσωπο και δεν συμμετέχει σε αυτήν ως χαρακτήρας. Είναι εξωδιηγητικός, επειδή αφηγείται την ιστορία στο πρώτο αφηγηματικό επίπεδο, και ετεροδιηγητικός, επειδή δεν αποτελεί πρόσωπο της ιστορίας που αφηγείται. Γνωρίζει όχι μόνο τις πράξεις του Ποσειδώνα, αλλά και τα κίνητρα, τη δυσαρέσκεια και τις επιθυμίες του. Παράλληλα, αναφέρεται στις αντιλήψεις των άλλων για τον θεό. Η ευρύτητα αυτή της γνώσης επιτρέπει να αποκαλυφθεί η απόσταση ανάμεσα στη δημόσια εικόνα του και στην πραγματική κατάστασή του.
2. Μηδενική εστίαση, με έμφαση στην οπτική του Ποσειδώνα. Η αφήγηση δεν περιορίζεται αυστηρά σε όσα θα μπορούσε να γνωρίζει ένα μόνο πρόσωπο: ο αφηγητής αποδίδει τόσο την εσωτερική κατάσταση του θεού όσο και τη στάση των άλλων. Γι’ αυτό η συνολική εστίαση μπορεί να χαρακτηριστεί μηδενική. Ωστόσο, το ενδιαφέρον συγκεντρώνεται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο ο Ποσειδώνας βιώνει τα καθήκοντά του. Η έμφαση στη δική του εμπειρία δεν πρέπει να συγχέεται αυτομάτως με σταθερή εσωτερική εστίαση. Μέσω αυτής της προσέγγισης, ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται ότι η φαινομενικά προνομιακή θέση του αποτελεί για τον ίδιο πηγή καταπίεσης.
3. Αφήγηση, περιγραφή και απόδοση της εσωτερικής ζωής. Κυριαρχεί η συνοπτική αφήγηση της καθημερινής εργασίας και των αποτυχημένων προσπαθειών αλλαγής της. Η περιγραφή είναι περιορισμένη και λειτουργική: το γραφείο στον βυθό του Ωκεανού, η αναπνοή που κόβεται και το στήθος που τρέμει φωτίζουν την κατάσταση του ήρωα, χωρίς εκτενή παρουσίαση της εξωτερικής του εμφάνισης. Οι σκέψεις και τα συναισθήματά του αποδίδονται κυρίως από τον αφηγητή, με ψυχοαφήγηση, ενώ η προσδοκία της εκδρομής μεταφέρεται σε πλάγιο λόγο. Δεν αναπτύσσεται διαλογική σκηνή ούτε αυτοτελής εσωτερικός μονόλογος. Η επισήμανση ότι η πιο χαρούμενη εργασία ήταν δική του έκφραση εισάγει διακριτικά τη φωνή του χαρακτήρα μέσα στον αφηγηματικό λόγο.
4. Συνοπτική και επαναληπτική αφήγηση – οργάνωση του χρόνου. Η ιστορία δεν οργανώνεται ως ακολουθία πολλών συγκεκριμένων επεισοδίων, αλλά ως παρουσίαση μιας διαρκούς κατάστασης. Ο αφηγητής αφηγείται μία φορά όσα συμβαίνουν επανειλημμένα: τους υπολογισμούς, τις προτάσεις για άλλη εργασία και τις περιστασιακές επισκέψεις στον Δία. Πρόκειται για επαναληπτική αφήγηση, που αποδίδει τη μονοτονία της ζωής του θεού. Η σύνοψη συμπυκνώνει μεγάλο χρονικό διάστημα σε λίγες παραγράφους, ενώ οι επεξηγήσεις και τα σχόλια περιορίζουν την εξέλιξη της δράσης. Η αναφορά σε προηγούμενες προσπάθειες αλλαγής εργασίας λειτουργεί αναδρομικά, χωρίς εκτενή αναδρομική σκηνή. Στο τέλος υπάρχει προβολή σε ένα υποθετικό μέλλον: η εκδρομή αποτελεί προσδοκία του Ποσειδώνα και όχι γεγονός που ο αφηγητής βεβαιώνει ότι θα πραγματοποιηθεί.
5. Αφηγηματικά σχόλια και παρενθετικές διευκρινίσεις. Ο αφηγητής δεν παραθέτει απλώς γεγονότα, αλλά τα ερμηνεύει και τα σχολιάζει. Χαρακτηριστική είναι η γενικευτική παρατήρηση για την προσχηματική ανταπόκριση στα παράπονα ενός ισχυρού. Με αυτήν, το περιστατικό αποκτά ευρύτερη σημασία και συνδέεται με τους μηχανισμούς της εξουσίας. Οι διευκρινίσεις που παρεμβάλλονται με παύλες εξηγούν την επιλογή μιας έκφρασης ή την αιτία της δυσαρέσκειας του Ποσειδώνα. Έτσι, η αφήγηση συνδυάζει την παρουσίαση με τον σχολιασμό και καθοδηγεί διακριτικά την ερμηνεία του αναγνώστη.
6. Ανατροπή του μύθου και φυσική παρουσίαση του παράδοξου. Ο Κάφκα διατηρεί τη μυθολογική ταυτότητα και το πεδίο εξουσίας του Ποσειδώνα, αλλά μετατρέπει τη διακυβέρνηση των υδάτων σε γραφειοκρατική απασχόληση. Το γραφείο στον βυθό, οι υπολογισμοί και η αναζήτηση άλλης εργασίας παρουσιάζονται ως αυτονόητα στοιχεία της ζωής ενός θεού. Ο νηφάλιος, σχεδόν υπηρεσιακός τόνος δεν εκφράζει έκπληξη για την παράδοξη συνύπαρξη του μυθικού και του καθημερινού. Η τεχνική αυτή κάνει τον φανταστικό κόσμο να λειτουργεί ως καθρέφτης μιας αναγνωρίσιμης ανθρώπινης εμπειρίας: της υποταγής της ζωής στις απαιτήσεις ενός ρόλου.
7. Ειρωνεία, αντιθέσεις και υπερβολή. Η ειρωνεία προκύπτει κυρίως από την ασυμφωνία ανάμεσα στην ιδιότητα και στην πραγματικότητα: ο κυρίαρχος των θαλασσών δεν έχει χρόνο να τις ταξιδέψει, ο πανίσχυρος θεός δεν μπορεί να αλλάξει τη ζωή του και η πολυάριθμη βοήθεια δεν τον ελαφρύνει ουσιαστικά. Η εικόνα της ελεύθερης περιπλάνησης πάνω στα κύματα αντιπαρατίθεται στην ακινησία του γραφείου στον βυθό. Στο τέλος, η υπερβολική προϋπόθεση της καταστροφής του κόσμου αντιπαραβάλλεται με την ελάχιστη επιθυμία για μια εκδρομή. Τα υποκοριστικά εντείνουν αυτή τη δυσαναλογία. Πρόκειται για εκφραστικά μέσα που οργανώνουν το ειρωνικό αποτέλεσμα της αφήγησης και συνδυάζουν το κωμικό με την τραγικότητα του εγκλωβισμού.
Συνολική λειτουργία. Η περιορισμένη δράση, η επαναληπτική αφήγηση και η πρόσβαση στην εσωτερική ζωή του ήρωα προβάλλουν τη μονιμότητα του αδιεξόδου του. Τα σχόλια, η ανατροπή του μύθου και οι ειρωνικές αντιθέσεις μετατρέπουν την ιστορία του θεού σε ευρύτερο προβληματισμό για την εργασία, την εξουσία και την προσωπική ελευθερία. Το τέλος δεν δίνει λύση· αφήνει τον Ποσειδώνα να αναβάλλει την απόλαυση της ζωής μέχρι μια στιγμή κατά την οποία ο χρόνος της ζωής θα έχει σχεδόν εξαντληθεί.
 
Σχήματα λόγου
Στον «Ποσειδώνα» τα σχήματα λόγου υπηρετούν κυρίως την ειρωνική ανατροπή της μυθολογικής εικόνας του θεού και την ανάδειξη της ανελευθερίας του.
1. Αντίθεση. Η φανταστική εικόνα της ελεύθερης κίνησης, «συνέχεια κόβει βόλτες πάνω στα κύματα», αντιπαρατίθεται στην πραγματικότητα: «Αντί γι' αυτό, κάθεται στο βυθό του Ωκεανού και λογαριάζει ασταμάτητα». Αντιπαρατίθενται η επιφάνεια και ο βυθός, η περιπλάνηση και η ακινησία, η αναψυχή και η εργασία. Η αντίθεση αποκαλύπτει τη διάσταση ανάμεσα στη δημόσια εικόνα του θεού και στην καθημερινότητά του. Στο τέλος, επίσης, το τεράστιο γεγονός της καταστροφής του κόσμου αντιπαραβάλλεται με την ασήμαντη σε μέγεθος επιθυμία για μια σύντομη εκδρομή, εντείνοντας την τραγική ειρωνεία.
2. Ειρωνεία. Οι επιβλητικές διατυπώσεις «O Μεγάλος Ποσειδώνας», «η θεϊκή του αναπνοή» και «το σεβάσμιο στήθος του» αποκτούν ειρωνική λειτουργία, επειδή συνδέονται με έναν θεό που αρρωσταίνει στην ιδέα μιας αλλαγής εργασίας και αδυνατεί να ελευθερωθεί από τα καθήκοντά του. Οι χαρακτηρισμοί δεν σημαίνουν κυριολεκτικά το αντίθετό τους· η ειρωνεία δημιουργείται από τα συμφραζόμενα και την ασυμφωνία μεγαλείου και αδυναμίας. Κυριαρχεί, επομένως, η ειρωνεία της κατάστασης: ο κυρίαρχος της θάλασσας δεν μπορεί να την απολαύσει. Η ειρωνεία λειτουργεί εδώ τόσο ως εκφραστικό μέσο όσο και ως συνολικός τρόπος οργάνωσης του διηγήματος.
3. Υπερβολή. Η προσδοκία ότι μόνο με την «καταστροφή του κόσμου» θα βρεθεί «μια στιγμή ησυχίας» διογκώνει στο έπακρο την αδυναμία του Ποσειδώνα να εξασφαλίσει ελεύθερο χρόνο. Μια κοσμική καταστροφή παρουσιάζεται ως προϋπόθεση για μια ελάχιστη ανάπαυση. Η υπερβολή αφορά αυτή τη δυσανάλογη προϋπόθεση μέσα στον μυθοπλαστικό κόσμο και αναδεικνύει το μέγεθος του εγκλωβισμού του. Αντίθετα, η διακυβέρνηση «όλων των υδάτων του κόσμου» δεν χρειάζεται να θεωρηθεί αυτοτελώς υπερβολή, αφού αποτελεί δεδομένη αρμοδιότητα του θεού στην ιστορία.
4. Μεταφορά και δισημία. Στη φράση «μια πολύ υψηλή θέση», το επίθετο «υψηλή» δεν δηλώνει υψόμετρο, αλλά κύρος και ανώτερη βαθμίδα στην ιεραρχία· πρόκειται για καθιερωμένη μεταφορική χρήση. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η έκφραση «μια θέση έξω από τα νερά του»: στο συγκεκριμένο πλαίσιο δηλώνει κυριολεκτικά εργασία έξω από τον υδάτινο κόσμο, αλλά συγχρόνως παραπέμπει στην ιδιωματική σημασία “έξω από το οικείο περιβάλλον ή το πεδίο στο οποίο κάποιος αισθάνεται άνετα”. Η συνύπαρξη κυριολεκτικής και μεταφορικής σημασίας δημιουργεί λεκτικό παιχνίδι και τονίζει την πλήρη ταύτιση του θεού με τον ρόλο του.
5. Επανάληψη και πλεοναστική έμφαση. Η διατύπωση «Aπό την αρχή της αρχής» επαναλαμβάνει την ίδια λέξη σε διαφορετικό γραμματικό τύπο και εντείνει την έννοια της αρχέγονης διάρκειας: η ιδιότητα του Ποσειδώνα εμφανίζεται να ισχύει από την πρωταρχική στιγμή και να μην επιδέχεται αλλαγή. Στη φράση «Μονάχα ένα ταξίδι […] ήταν η μοναδική παύση στη ρουτίνα του», η συγγένεια των λέξεων «Μονάχα» και «μοναδική» υπογραμμίζει την έλλειψη άλλων διεξόδων. Σε επίπεδο συνολικού κειμένου, οι επανεμφανίσεις του ρήματος “λογαριάζω”, της λέξης «ασταμάτητα» και των αναφορών στα καθήκοντα συγκροτούν λεξιλογική επανάληψη που αποδίδει τη μονοτονία της εργασίας. Δεν πρόκειται παντού για αναφορά, δηλαδή συστηματική επανάληψη στην αρχή διαδοχικών προτάσεων.
6. Ασύνδετο σχήμα. Στο χωρίο «και μόνο στην ιδέα αρρώσταινε, η θεϊκή του αναπνοή κοβόταν και το σεβάσμιο στήθος του έτρεμε», οι δύο πρώτες προτάσεις παρατίθενται χωρίς σύνδεσμο, ενώ η τελευταία συνδέεται με το «και». Πρόκειται για τοπική ασύνδετη παράθεση, όχι για πλήρως ασύνδετη ολόκληρη περίοδο. Η συσσώρευση των σωματικών αντιδράσεων δίνει αμεσότητα στην περιγραφή και εντείνει την εντύπωση της αναστάτωσης που προκαλεί η προοπτική αλλαγής εργασίας.
Συγγενή εκφραστικά μέσα – αναγκαίες διακρίσεις. Τα υποκοριστικά «ταξιδάκι» και «εκδρομούλα», μαζί με το «μια τόση δα», μικραίνουν εκφραστικά την επιθυμία του ήρωα και οξύνουν την αντίθεσή της προς την καταστροφή του κόσμου. Είναι μέσα υποκορισμού και όχι αυτομάτως λιτότητα: η λιτότητα προϋποθέτει συνήθως άρνηση του αντιθέτου, όπως “δεν είναι μικρό” αντί “είναι μεγάλο”. Η απόδοση ανθρώπινων εργασιακών αναγκών και αδυναμιών σε έναν θεό αποτελεί ανθρωπομορφισμό· δεν είναι τυπική προσωποποίηση άψυχου αντικειμένου ή αφηρημένης έννοιας. Τέλος, το ότι ο θεός της θάλασσας σχεδόν δεν την έχει δει αποτελεί παράδοξο της κατάστασης, όχι κατ’ ανάγκην οξύμωρο, το οποίο θα απαιτούσε στενή λεκτική συνύπαρξη αντιφατικών όρων. Στο παρατιθέμενο κείμενο δεν εντοπίζεται σαφής παρομοίωση που να χρειάζεται να συμπεριληφθεί στην ανάλυση.
Συνολική λειτουργία. Η αντίθεση, η ειρωνεία, η υπερβολή, οι μεταφορικές διατυπώσεις και οι επαναλήψεις συνδέουν το μυθολογικό μεγαλείο με μια ασφυκτική καθημερινότητα. Δεν διακοσμούν απλώς τον λόγο, αλλά καθιστούν αισθητό το βασικό αδιέξοδο: ο Ποσειδώνας διαθέτει τεράστια εξουσία, χωρίς να διαθέτει τον χρόνο και τη ζωή του στον εαυτό του. Το καταληκτικό λεκτικό μίκρεμα της εκδρομής προσθέτει στον ειρωνικό τόνο μια διάσταση ματαίωσης, αφού ακόμη και μια ελάχιστη απόλαυση μετατίθεται λίγο πριν από το τέλος.