Νικηφόρος Βρεττάκος «Ειρήνη»

Beverly Brown
 
Νικηφόρος Βρεττάκος «Ειρήνη»
 
Σήμερα η κίνηση όλου του κόσμου είναι ένας
     φλοίσβος.
Παραιτήθηκε η θάλασσα να γυρεύει
     κι οι ευκάλυπτοι
δε θέλουνε τίποτα.
     Σήμερα,
οι εφημερίδες δεν έγραψαν για τον πόλεμο
     τίποτα.
Ο ουρανός, διαυγής, κυματίζει το χρώμα του
     δίχως περίσκεψη.
Η ψυχή μου, ψηλότερα, φέρεται επί
     των υδάτων του σύμπαντος.
 
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
 
1. Οι εικόνες του ποιήματος κινούνται ανάμεσα σ’ ένα κυριολεκτικό κι ένα μεταφορικό επίπεδο. Τα δύο αυτά επίπεδα αντιστοιχούν στον τίτλο του ποιήματος. α) Να τα επισημάνετε και β) να διερευνήσετε αν ο ποιητής κατόρθωσε να αποδώσει έτσι το όραμά του. Να δικαιολογήσετε την απάντηση.
 
α) Το κυριολεκτικό και το μεταφορικό επίπεδο
 
Στο ποίημα η ειρήνη παρουσιάζεται με δύο αλληλένδετες σημασίες: ως απουσία πολέμου και εξωτερική ηρεμία, αλλά και ως εσωτερική γαλήνη και αρμονική συνύπαρξη ανθρώπου και κόσμου. Αντίστοιχα, οι εικόνες κινούνται ανάμεσα σε ένα κυριολεκτικό επίπεδο, που στηρίζεται σε αναγνωρίσιμα στοιχεία της πραγματικότητας, και σε ένα μεταφορικό, που μετατρέπει αυτά τα στοιχεία σε εκφράσεις ψυχικών καταστάσεων. Τα δύο επίπεδα δεν είναι απολύτως χωρισμένα· συχνά συνυπάρχουν στην ίδια εικόνα.
Στο κυριολεκτικό επίπεδο ανήκουν τα στοιχεία ενός ήρεμου φυσικού τοπίου: ο φλοίσβος της θάλασσας, οι ευκάλυπτοι και ο διαυγής ουρανός. Πρόκειται για εικόνες που παραπέμπουν σε μια γαλήνια ημέρα, με απαλούς ήχους και καθαρό ορίζοντα. Η πιο άμεση αναφορά στην ειρήνη ως απουσία πολέμου βρίσκεται στους στίχους «οι εφημερίδες δεν έγραψαν για τον πόλεμο / τίποτα». Μέσα στον ποιητικό κόσμο, η έλλειψη πολεμικών ειδήσεων ενισχύει την αίσθηση ότι η καθημερινότητα έχει απαλλαγεί από τη βία και την απειλή. Δεν αποτελεί, βέβαια, από μόνη της λογική απόδειξη ότι δεν υπάρχει πουθενά πόλεμος· λειτουργεί ως χαρακτηριστικό γνώρισμα της ειρηνικής ημέρας που παρουσιάζει ο ποιητής.
Στο μεταφορικό επίπεδο, η φράση «η κίνηση όλου του κόσμου είναι ένας / φλοίσβος» διευρύνει τον απαλό ήχο της θάλασσας σε εικόνα καθολικής ηρεμίας: ολόκληρη η δραστηριότητα του κόσμου μοιάζει ήπια και αρμονική. Στους στίχους «Παραιτήθηκε η θάλασσα να γυρεύει» και «οι ευκάλυπτοι / δε θέλουνε τίποτα», η φύση προσωποποιείται και εμφανίζεται απαλλαγμένη από επιθυμία, έλλειψη και ανικανοποίητη αναζήτηση. Αντίστοιχα, ο ουρανός κυματίζει το χρώμα του «δίχως περίσκεψη», σαν να έχει ελευθερωθεί από σκέψεις και ανησυχίες. Ανθρώπινες ψυχικές καταστάσεις αποδίδονται έτσι στα φυσικά στοιχεία, ώστε η γαλήνη του τοπίου να εκφράζει και τη γαλήνη της συνείδησης.
Η μεταφορική απόδοση κορυφώνεται στην εικόνα «Η ψυχή μου, ψηλότερα, φέρεται επί / των υδάτων του σύμπαντος». Η ψυχή δεν κινείται κυριολεκτικά πάνω σε νερά· η εικόνα δηλώνει εσωτερική ανύψωση, ελευθερία και συμμετοχή σε μια απέραντη αρμονία. Το «ψηλότερα» υποδηλώνει υπέρβαση της καθημερινής αγωνίας, ενώ τα «ύδατα του σύμπαντος» διευρύνουν τη γήινη θάλασσα σε έναν καθολικό χώρο γαλήνης. Επομένως, ο τίτλος «Ειρήνη» καλύπτει τόσο την εξωτερική, κοινωνική ειρήνη όσο και την εσωτερική συμφιλίωση του ανθρώπου με τον εαυτό του και τον κόσμο.
 
β) Η απόδοση του οράματος της ειρήνης
Ο ποιητής κατορθώνει να αποδώσει πειστικά το όραμά του, επειδή δεν περιορίζεται σε μια αφηρημένη διακήρυξη υπέρ της ειρήνης, αλλά την κάνει αισθητή μέσα από συγκεκριμένες εικόνες και ένα προσωπικό βίωμα. Ο αναγνώστης ακούει τον απαλό φλοίσβο, βλέπει τον καθαρό ουρανό και παρακολουθεί μια φύση χωρίς ένταση. Η αναφορά στις εφημερίδες συνδέει αυτή την ήρεμη ατμόσφαιρα με την ανθρώπινη ζωή, ενώ οι προσωποποιήσεις μεταφέρουν τη γαλήνη από το τοπίο στην περιοχή των συναισθημάτων. Έτσι, η ειρήνη αποκτά αισθητηριακό, κοινωνικό και ψυχικό περιεχόμενο.
Σημαντικό ρόλο έχει η επανάληψη του «Σήμερα», που παρουσιάζει την ειρήνη ως παρόν βίωμα και όχι μόνο ως μακρινή επιθυμία. Παράλληλα, οι αρνήσεις «δε θέλουνε τίποτα», «δεν έγραψαν […] τίποτα» και η φράση «δίχως περίσκεψη» συγκροτούν έναν κόσμο από τον οποίο έχουν αποσυρθεί η ανικανοποίητη επιθυμία, οι πολεμικές ειδήσεις και η ανησυχία. Η ειρήνη, ωστόσο, δεν ισοδυναμεί με ακινησία: ο κόσμος εξακολουθεί να κινείται, ο ουρανός να κυματίζει και η ψυχή να «φέρεται». Πρόκειται για ζωή που συνεχίζεται χωρίς σύγκρουση, μέσα σε ήπια και ελεύθερη κίνηση.
Η τελική μετάβαση από τη φύση στην «ψυχή μου» και από τη θάλασσα στα «ύδατα του σύμπαντος» ολοκληρώνει το όραμα: η ειρήνη αγκαλιάζει τον εξωτερικό κόσμο, εισχωρεί στον άνθρωπο και αποκτά καθολική διάσταση. Η επιτυχία του ποιήματος βρίσκεται ακριβώς στην αλληλοσυμπλήρωση των δύο επιπέδων. Το κυριολεκτικό προσφέρει συγκεκριμένα στηρίγματα στην εικόνα της ειρήνης, ενώ το μεταφορικό αποκαλύπτει το βαθύτερο νόημά της. Έτσι, ο ποιητής αποδίδει την ειρήνη όχι μόνο ως απουσία πολέμου, αλλά και ως πληρότητα, ψυχική ελευθερία και αρμονική ενότητα ανθρώπου, φύσης και σύμπαντος.
 
2. Σε ποια σχέση βρίσκεται ο τελευταίος στίχος με τους προηγούμενους;
 
Ο τελευταίος στίχος, «των υδάτων του σύμπαντος», ολοκληρώνει τη φράση «Η ψυχή μου, ψηλότερα, φέρεται επί» και αποτελεί την κορύφωση των προηγούμενων εικόνων. Η σχέση του με το υπόλοιπο ποίημα είναι σχέση συνέχειας και διεύρυνσης: η ειρήνη, που αρχικά παρουσιάζεται ως γαλήνη του εξωτερικού κόσμου, γίνεται στο τέλος εσωτερικό βίωμα και αίσθηση αρμονίας με ολόκληρο το σύμπαν.
Στους προηγούμενους στίχους κυριαρχεί η ηρεμία της φύσης: η κίνηση του κόσμου μοιάζει με απαλό «φλοίσβο», η θάλασσα έχει πάψει «να γυρεύει», οι ευκάλυπτοι «δε θέλουνε τίποτα» και ο διαυγής ουρανός κυματίζει «δίχως περίσκεψη». Οι προσωποποιήσεις αυτές παρουσιάζουν έναν κόσμο απαλλαγμένο από επιθυμίες, αγωνία και ένταση. Παράλληλα, η αναφορά στις εφημερίδες που δεν έγραψαν τίποτα για τον πόλεμο συνδέει τη φυσική γαλήνη με την ανθρώπινη πραγματικότητα και την προσδοκία ενός ειρηνικού κόσμου.
Αυτή η εξωτερική γαλήνη μεταφέρεται στην ψυχή του ποιητικού υποκειμένου. Το «ψηλότερα» δηλώνει μια εσωτερική ανύψωση, μια υπέρβαση της καθημερινής ανησυχίας. Η ψυχή παρουσιάζεται να πλέει ή να αιωρείται πάνω στα «ύδατα του σύμπαντος», χωρίς αντίσταση και χωρίς φόβο. Έτσι, ο ποιητής δεν παρατηρεί απλώς ένα γαλήνιο τοπίο, αλλά αισθάνεται ότι συμμετέχει στην αρμονία του.
Ο τελευταίος στίχος συνδέεται και εικονοπλαστικά με τους προηγούμενους: τα «ύδατα» επαναφέρουν το υγρό στοιχείο του «φλοίσβου» και της «θάλασσας», ενώ η εικόνα της ψυχής που «φέρεται» συνεχίζει την απαλή κίνηση του κόσμου και του ουρανού. Ωστόσο, η κλίμακα διευρύνεται: από τη γήινη θάλασσα περνάμε στα μεταφορικά «ύδατα του σύμπαντος», από το συγκεκριμένο τοπίο στην απεραντοσύνη.
Επομένως, ο τελευταίος στίχος συνοψίζει και ολοκληρώνει το όραμα της ειρήνης που αναπτύσσεται σε όλο το ποίημα. Η ειρήνη δεν σημαίνει μόνο απουσία πολέμου· βιώνεται ως ψυχική ελευθερία, βαθιά γαλήνη και ενότητα ανθρώπου, φύσης και σύμπαντος. Το τέλος δεν απομακρύνεται από τις προηγούμενες εικόνες, αλλά τις μετασχηματίζει σε ένα καθολικό, προσωπικά βιωμένο αίσθημα αρμονίας.
 
3. Να εντοπίσετε δύο προσωποποιήσεις και να εξηγήσετε πώς υπηρετούν το νόημα του κειμένου.
 
Δύο χαρακτηριστικές προσωποποιήσεις του ποιήματος είναι η θάλασσα που «Παραιτήθηκε […] να γυρεύει» και οι ευκάλυπτοι που «δε θέλουνε τίποτα». Και στις δύο περιπτώσεις, φυσικά στοιχεία παρουσιάζονται σαν πρόσωπα με επιθυμίες και βούληση. Με αυτόν τον τρόπο, η ηρεμία της φύσης συνδέεται με την εσωτερική γαλήνη και υπηρετεί το κεντρικό νόημα της ειρήνης.
1. «Παραιτήθηκε η θάλασσα να γυρεύει»: Η θάλασσα προσωποποιείται, καθώς της αποδίδονται η ανθρώπινη δυνατότητα να αναζητά κάτι και η συνειδητή απόφαση να παραιτηθεί από αυτή την αναζήτηση. Δεν περιγράφεται απλώς ως ήρεμη· εμφανίζεται σαν να έχει πάψει να επιδιώκει κάτι που της λείπει. Έτσι, η εικόνα υποβάλλει την απουσία ανικανοποίητης επιθυμίας και ανησυχίας. Στο γαλήνιο περιβάλλον του ποιήματος, η «παραίτηση» δεν δηλώνει τόσο ήττα ή απελπισία όσο την παύση της έντασης και την αίσθηση ότι δεν χρειάζεται πια να αναζητηθεί κάτι άλλο. Η προσωποποίηση μετατρέπει, επομένως, τη φυσική ηρεμία της θάλασσας σε εικόνα ψυχικής ειρήνης.
2. «κι οι ευκάλυπτοι / δε θέλουνε τίποτα»: Οι ευκάλυπτοι παρουσιάζονται σαν άνθρωποι που μπορούν να επιθυμούν ή να διεκδικούν κάτι. Το ρήμα «θέλουνε» τους αποδίδει ανθρώπινη βούληση, ενώ η άρνηση «δε» και η λέξη «τίποτα» τονίζουν την ολοκληρωτική απουσία επιθυμίας. Τα δέντρα μοιάζουν αυτάρκη και συμφιλιωμένα με την ύπαρξή τους, χωρίς έλλειψη ή απαίτηση. Η προσωποποίηση ενισχύει έτσι την εικόνα ενός κόσμου απαλλαγμένου από την ανησυχία της διαρκούς αναζήτησης, όπου κυριαρχούν η πληρότητα και η γαλήνη.
Οι δύο προσωποποιήσεις λειτουργούν συμπληρωματικά: η θάλασσα έχει σταματήσει «να γυρεύει» και οι ευκάλυπτοι «δε θέλουνε τίποτα». Η κοινή παύση της επιθυμίας δημιουργεί μια ατμόσφαιρα χωρίς ένταση και ανικανοποίητη προσδοκία. Παράλληλα, η φύση αποκτά ανθρώπινα γνωρίσματα και γίνεται οικεία στον αναγνώστη, εκφράζοντας καταστάσεις που μπορεί να βιώσει και ο ίδιος. Έτσι προετοιμάζεται η τελική εικόνα της ψυχής που κινείται γαλήνια πάνω στα «ύδατα του σύμπαντος»: η ηρεμία του εξωτερικού κόσμου βρίσκει την αντιστοιχία της στην εσωτερική γαλήνη του ποιητικού υποκειμένου. Οι προσωποποιήσεις υπηρετούν λοιπόν τον τίτλο «Ειρήνη», διευρύνοντας το νόημά του πέρα από την απουσία πολέμου, προς την ψυχική πληρότητα και την αρμονική ενότητα ανθρώπου και φύσης.