Θουκυδίδη, Ιστορία: Ερωτήσεις σύγκρισης Κεφ. 75 με Κεφ. 78 & 82 | Σημειώσεις του Κωνσταντίνου Μάντη

Θουκυδίδη, Ιστορία: Ερωτήσεις σύγκρισης Κεφ. 75 με Κεφ. 78 & 82

Κωνσταντίνος Μάντης | Best Blogger Tips
 

Walter Bibikow


Θουκυδίδη, Ιστορία: Ερωτήσεις σύγκρισης Κεφ. 75 με Κεφ. 78 & 82
 
Κεφάλαιο 75 (πρωτότυπο κείμενο)
75 [1] Tῇ δέ ἐπιγιγνομένῃ ἡμέρᾳ Νικόστρατος ὁ Διειτρέφους Ἀθηναίων στρατηγός παραγίγνεται βοηθῶν ἐκ Ναυπάκτου δώδεκα ναυσί καί Μεσσηνίων πεντακοσίοις ὁπλίταις· ξύμβασίν τε ἔπρασσε καί πείθει ὥστε ξυγχωρῆσαι ἀλλήλοις δέκα μέν ἄνδρας τούς αἰτιωτάτους κρῖναι, οἵ οὐκέτι ἔμειναν, τούς δ᾽ ἄλλους οἰκεῖν σπονδάς πρός ἀλλήλους ποιησαμένους καί πρός Ἀθηναίους, ὥστε τούς αὐτούς ἐχθρούς καί φίλους νομίζειν. [2] Kαί ὁ μέν ταῦτα πράξας ἔμελλεν ἀποπλεύσεσθαι· οἱ δέ τοῦ δήμου προστάται πείθουσιν αὐτόν πέντε μέν ναῦς τῶν αὐτοῦ σφίσι καταλιπεῖν, ὅπως ἧσσόν τι ἐν κινήσει ὦσιν οἱ ἐναντίοι, ἴσας δέ αὐτοί πληρώσαντες ἐκ σφῶν αὐτῶν ξυμπέμψειν. [3] Kαί ὁ μέν ξυνεχώρησεν, οἱ δέ τούς ἐχθρούς κατέλεγον ἐς τάς ναῦς. δείσαντες δέ ἐκεῖνοι μή ἐς τάς Ἀθήνας ἀποπεμφθῶσι καθίζουσιν ἐς τό τῶν Διοσκόρων ἱερόν. [4] Νικόστρατος δέ αὐτούς ἀνίστη τε καί παρεμυθεῖτο. Ὡς δ᾽ οὐκ ἔπειθεν, ὁ δῆμος ὁπλισθείς ἐπί τῇ προφάσει ταύτῃ, ὡς οὐδέν αὐτῶν ὑγιές διανοουμένων τῇ τοῦ μή ξυμπλεῖν ἀπιστίᾳ, τά τε ὅπλα αὐτῶν ἐκ τῶν οἰκιῶν ἔλαβε καί αὐτῶν τινάς οἷς ἐπέτυχον, εἰ μή Νικόστρατος ἐκώλυσε, διέφθειραν ἄν. [5] Ὁρῶντες δέ οἱ ἄλλοι τά γιγνόμενα καθίζουσιν ἐς τό ῞Ηραιον ἱκέται καί γίγνονται οὐκ ἐλάσσους τετρακοσίων. Ὁ δέ δῆμος δείσας μή τι νεωτερίσωσιν ἀνίστησί τε αὐτούς πείσας καί διακομίζει ἐς τήν πρό τοῦ Ἡραίου νῆσον, καί τά ἐπιτήδεια ἐκεῖσε αὐτοῖς διεπέμπετο.
 
Κεφάλαιο 78 (μεταφρασμένο)
[78.1] Οι Κερκυραίοι, επιτιθέμενοι άτεχνα και λίγοι λίγοι, βρέθηκαν σε δύσκολη θέση. Οι Αθηναίοι, από φόβο μην περικυκλωθούν, επειδή τα εχθρικά καράβια ήσαν πολύ περισσότερα, δεν έκαναν επίθεση σ’ ολόκληρο τον στόλο, ούτε στο κέντρο της εχθρικής παράταξης, αλλά χτύπησαν μια από τις πτέρυγες και βούλιαξαν ένα καράβι. Τότε οι Πελοποννήσιοι σχημάτισαν κυκλική παράταξη και οι Αθηναίοι άρχισαν να πλέουν γύρω τους προσπαθώντας να τους προκαλέσουν σύγχυση. [78.2] Όταν το είδαν οι Πελοποννήσιοι που είχαν παραταχθεί εναντίον των Κερκυραίων, φοβήθηκαν μήπως ξαναγίνει εκείνο που είχαν πάθει στην Ναύπακτο, και πήγαν γρήγορα να βοηθήσουν. Όταν ενώθηκαν τα καράβια, άρχισαν επίθεση εναντίον των Αθηναίων [78.3] που υποχώρησαν με την πρύμνη. Θέλοντας να δώσουν τον καιρό στους Κερκυραίους να μπουν στο λιμάνι πριν απ’ αυτούς, υποχωρούσαν αργά αργά μπροστά σ’ ολόκληρο τον παραταγμένο εχθρικό στόλο. [78.4] Έτσι εξελίχθηκε η ναυμαχία αυτή που τέλειωσε με την δύση του ήλιου.
 
Κεφάλαιο 82 (μεταφρασμένο)
82 [3] O εμφύλιος πόλεμος, λοιπόν, μεταδόθηκε από πολιτεία σε πολιτεία. Κι όσες πολιτείες έμειναν τελευταίες, έχοντας μάθει τι είχε γίνει αλλού, προσπαθούσαν να υπερβάλουν σ' επινοητικότητα, σε ύπουλα μέσα και σε ανήκουστες εκδικήσεις. [4] Για να δικαιολογούν τις πράξεις τους άλλαζαν ακόμα και την σημασία των λέξεων. Η παράλογη τόλμη θεωρήθηκε ανδρεία και αφοσίωση στο κόμμα, η προσωπική διστακτικότητα θεωρήθηκε δειλία που κρύβεται πίσω από εύλογες προφάσεις και η σωφροσύνη προσωπίδα της ανανδρείας. Η παραφορά θεωρήθηκε ανδρική αρετή, ενώ η τάση να εξετάζωνται προσεκτικά όλες οι όψεις ενός ζητήματος θεωρήθηκε πρόφαση για υπεκφυγή. [5] Όποιος ήταν έξαλλος γινόταν ακουστός, ενώ όποιος έφερνε αντιρρήσεις γινόταν ύποπτος. Όποιον επινοούσε κανένα τέχνασμα και πετύχαινε, τον θεωρούσαν σπουδαίο, κι όποιον υποψιαζόταν σύγκαιρα και φανέρωνε τα σχέδια του αντιπάλου, τον θεωρούσαν ακόμα πιο σπουδαίο. Ενώ όποιος ήταν αρκετά προνοητικός, ώστε να μην χρειαστούν τέτοια μέσα, θεωρούσαν ότι διαλύει το κόμμα και ότι είναι τρομοκρατημένος από την αντίπαλη παράταξη. Με μια λέξη, όποιος πρόφταινε να κάνη κακό πριν από άλλον, ήταν άξιος επαίνου, καθώς κ’ εκείνος που παρακινούσε στο κακό όποιον δεν είχε σκεφτή να το κάνη. [6] Αλλά και η συγγένεια θεωρήθηκε χαλαρότερος δεσμός από την κομματική αλληλεγγύη, γιατί οι ομοϊδεάτες ήσαν έτοιμοι να επιχειρήσουν ό,τιδήποτε, χωρίς δισταγμό, και τούτο επειδή τα κόμματα δεν σχηματίστηκαν για να επιδιώξουν κοινή ωφέλεια με νόμιμα μέσα, αλλά, αντίθετα, για να ικανοποιήσουν την πλεονεξία τους παρανομώντας. Και η μεταξύ τους αλληλεγγύη βασιζόταν περισσότερο στην συνενοχήτους παρά στους όρκους τους στους θεούς. [7] Τις εύλογες προτάσεις των αντιπάλων τις δέχονταν με υστεροβουλία και όχι με ειλικρίνεια για να φυλαχτούν από ένα κακό αν οι άλλοι ήσαν πιο δυνατοί. Και προτιμούσαν να εκδικηθούν για κάποιο κακό αντί να προσπαθήσουν να μην το πάθουν. Όταν έκαναν όρκους για κάποια συμφιλίωση, τους κρατούσαν τόσο μόνο όσο δεν είχαν την δύναμη να τους καταπατήσουν, μη έχοντας να περιμένουν βοήθεια από αλλού. Αλλά μόλις παρουσιαζόταν ευκαιρία, εκείνοι που πρώτοι είχαν ξαναβρεί το θάρρος τους, αν έβλεπαν ότι οι αντίπαλοι τους ήσαν αφύλαχτοι, τους χτυπούσαν κ' ένοιωθαν μεγαλύτερη χαρά να τους βλάψουν εξαπατώντας τους, παρά χτυπώντας τους ανοιχτά. Θεωρούσαν ότι ο τρόπος αυτός όχι μόνο είναι πιο ασφαλής αλλά και βραβείο σε αγώνα δόλου. Γενικά είναι ευκολώτερο να φαίνωνται επιδέξιοι οι κακούργοι, παρά να θεωρούνται τίμιοι όσοι δεν είναι δόλιοι. Οι περισσότεροι άνθρωποι προτιμούν να κάνουν το κακό και να θεωρούνται έξυπνοι, παρά να είναι καλοί και να τους λένε κουτούς. [8] Αιτία όλων αυτών ήταν η φιλαρχία που έχει ρίζα την πλεονεξία και την φιλοδοξία που έσπρωχναν τις φατρίες ν’ αγωνίζωνται με λύσσα. Οι αρχηγοί των κομμάτων, στις διάφορες πολιτείες, πρόβαλλαν ωραία συνθήματα. Ισότητα των πολιτών από την μια μεριά, σωφροσύνη της αριστοκρατικής διοίκησης από την άλλη. Προσποιούνταν έτσι ότι υπηρετούν την πολιτεία, ενώ πραγματικά ήθελαν να ικανοποιήσουν προσωπικά συμφέροντα και αγωνίζονταν με κάθε τρόπο να νικήσουν τους αντιπάλους τους. Τούτο τους οδηγούσε να κάνουν τα φοβερώτερα πράματα επιδιώκοντας να εκδικηθούν τους αντιπάλους τους, όχι ως το σημείο που επιτρέπει η δικαιοσύνη ή το συμφέρον της πολιτείας, αλλά κάνοντας τις αγριότερες πράξεις, με μοναδικό κριτήριο την ικανοποίηση του κόμματος τους. Καταδίκαζαν άνομα τους αντιπάλους τους ή άρπαζαν βίαια την εξουσία, έτοιμοι να κορέσουν το μίσος τους. Καμιά από τις δύο παρατάξεις δεν είχε κανέναν ηθικό φραγμό κ’ εκτιμούσε περισσότερο όσους κατόρθωναν να κρύβουν κάτω από ωραία λόγια φοβερές πράξεις. Όσοι πολίτες ήταν μετριοπαθείς θανατώνονταν από την μια ή την άλλη παράταξη, είτε επειδή είχαν αρνηθή να πάρουν μέρος στον αγώνα είτε επειδή η ιδέα και μόνο ότι θα μπορούσαν να επιζήσουν προκαλούσε εναντίον τους τον φθόνο.
(Μετάφραση: Αγγελος Βλάχος)
 
Ερώτημα
Ο Νικόστρατος καθοδηγεί το αθηναϊκό ναυτικό, το οποίο λειτουργεί προστατευτικά για το σύνολο των Κερκυραίων. Με βάση το απόσπασμα 75 του πρωτοτύπου και το απόσπασμα 78 της μετάφρασης, πώς αποτυπώνεται η στάση του απέναντι στους δημοκρατικούς και στους ολιγαρχικούς; Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με στοιχεία του πρωτοτύπου και με αναφορές της μετάφρασης στην προστατευτική δράση των Αθηναίων (π.χ. «Θέλοντας να δώσουν τον καιρό στους Κερκυραίους να μπουν στο λιμάνι πριν απ’ αυτούς»). Να εξηγήσετε αν ο Νικόστρατος ενεργεί ως ουδέτερος μεσολαβητής και προστάτης όλων των Κερκυραίων ή αν ευνοεί κάποια παράταξη.
 
Απάντηση
1. Ο Νικόστρατος ως μεσολαβητής (75.1). Ο Νικόστρατος φτάνει «βοηθῶν» και αμέσως επιδιώκει συμφιλίωση: «ξύμβασίν τε ἔπρασσε καί πείθει». Η λύση που προτείνει είναι μετρημένη. Μόνο δέκα από τους πιο υπεύθυνους («τούς αἰτιωτάτους») θα δικαστούν, και οι υπόλοιποι θα ζήσουν μαζί, αφού συνάψουν «σπονδάς πρός ἀλλήλους … καί πρός Ἀθηναίους». Έτσι οι δύο παρατάξεις συνδέονται με την Αθήνα, ώστε «τούς αὐτούς ἐχθρούς καί φίλους νομίζειν». Στόχος του δεν είναι η επικράτηση της μίας πλευράς. Θέλει να τερματιστεί η εμφύλια διαμάχη και η Κέρκυρα να παραμείνει σύμμαχος των Αθηναίων.
2. Η στάση απέναντι στους δημοκρατικούς (75.2-3). Οι «τοῦ δήμου προστάται» ζητούν από τον Νικόστρατο να αφήσει πέντε πλοία, και ο ίδιος «ξυνεχώρησεν». Ο λόγος που προβάλλεται είναι να μειωθεί η κινητικότητα των αντιπάλων τους («ὅπως ἧσσόν τι ἐν κινήσει ὦσιν οἱ ἐναντίοι»), δηλαδή να υπάρχει ασφάλεια και ηρεμία. Η παραχώρηση δείχνει συνεργασία με τη νόμιμη κερκυραϊκή ηγεσία. Στην πράξη όμως οι δημοκρατικοί τη χρησιμοποιούν για να καταγράψουν τους αντιπάλους τους ως πληρώματα («κατέλεγον ἐς τάς ναῦς»), και αυτό προκαλεί φόβο. Ο Νικόστρατος, επομένως, ανταποκρίνεται στις ανάγκες της κυβερνώσας παράταξης, χωρίς όμως να αναφέρεται πουθενά πρόθεση να την ευνοήσει εις βάρος των άλλων.
3. Η στάση απέναντι στους ολιγαρχικούς (75.3-5). Όταν οι ολιγαρχικοί φοβούνται μήπως σταλούν στην Αθήνα και γίνονται ικέτες στο ιερό των Διοσκούρων, ο Νικόστρατος «αὐτούς ἀνίστη τε καί παρεμυθεῖτο», δηλαδή τους πείθει με ήπιο τρόπο και τους καθησυχάζει. Ο ίδιος εμποδίζει και τη βία του δήμου: οι δημοκρατικοί θα είχαν σκοτώσει μερικούς αντιπάλους «εἰ μή Νικόστρατος ἐκώλυσε». Η πράξη αυτή δείχνει ότι προστατεύει όσους είναι εκείνη την ώρα οι πιο ευάλωτοι. Στο 75.5 οι υπόλοιποι ολιγαρχικοί βρίσκουν καταφύγιο στο Ηραίο ως ικέτες (τουλάχιστον τετρακόσιοι), και ο δήμος τούς μεταφέρει στο νησί και φροντίζει για τα τρόφιμά τους. Εκεί ο Νικόστρατος δεν εμφανίζεται πλέον ως δρων πρόσωπο.
4. Η προστατευτική λειτουργία του αθηναϊκού ναυτικού (78). Στη μετάφραση το ναυτικό υπό την καθοδήγηση του Νικόστρατου αναλαμβάνει να προστατεύσει τους Κερκυραίους στη ναυμαχία. Οι Αθηναίοι αποφεύγουν να επιτεθούν «σ’ ολόκληρο τον στόλο» για να μην περικυκλωθούν. Χτυπούν μόνο μία πτέρυγα και πλέουν γύρω από τους Πελοποννησίους για να τους προκαλέσουν σύγχυση. Όταν οι Πελοποννήσιοι επιτίθενται, υποχωρούν «με την πρύμνη», ώστε οι Κερκυραίοι να προλάβουν να μπουν στο λιμάνι, και ο στόλος τους βρίσκεται «αργά αργά» μπροστά στον εχθρό. Η Αθήνα προσφέρει έτσι προστασία στο κερκυραϊκό σύνολο και υποκινεί την αντίσταση απέναντι σε έναν κοινό εξωτερικό εχθρό.
5. Συμπέρασμα. Ο Νικόστρατος ενεργεί ως ουδέτερος μεσολαβητής και προστάτης του συνόλου των Κερκυραίων, όχι ως υποστηρικτής μιας παράταξης. Προτείνει μετρημένη συμφιλίωση, αποφεύγει τις εκδικήσεις, καθησυχάζει τους φοβισμένους ολιγαρχικούς και εμποδίζει τη σφαγή τους από τον δήμο. Η ανοχή του προς τα αιτήματα των δημοκρατικών εξηγείται από το συμφέρον της Αθήνας να διατηρήσει τη σταθερότητα στο νησί και όχι από ιδεολογική προτίμηση, και οδηγεί σε ανεπιθύμητες συνέπειες. Η πρωτοβουλία για τη βία ανήκει στον δήμο, ενώ ο Νικόστρατος εμφανίζεται ως η δύναμη που την περιορίζει. Η προστατευτική δράση του αθηναϊκού στόλου στη ναυμαχία του 78 συμπληρώνει αυτήν την εικόνα.
 
Ερωτήματα σύγκρισης: κεφάλαιο 75 (πρωτότυπο) και κεφάλαιο 82 (μετάφραση)
1. Στο 75.1 ο Νικόστρατος προτείνει να δικαστούν μόνο δέκα από τους πιο υπεύθυνους και να συνάψουν σπονδές όλοι οι υπόλοιποι. Στο 82.8 αναφέρεται ότι «όσοι πολίτες ήταν μετριοπαθείς θανατώνονταν από την μια ή την άλλη παράταξη». Πώς συγκρίνεις τη στάση του Νικόστρατου με την κατάσταση που περιγράφεται στο 82; Ποια διαφορά προκύπτει ως προς τη μετριοπάθεια και τη δικαιοσύνη;
 
Απάντηση 
α. Η λύση του Νικόστρατου (75.1). Ο Νικόστρατος φτάνει στην Κέρκυρα «βοηθῶν» και επιδιώκει διακανονισμό («ξύμβασίν τε ἔπρασσε») με πειθώ («πείθει»), όχι με επιβολή. Το σχέδιό του περιορίζει την ευθύνη στους «δέκα … ἄνδρας τούς αἰτιωτάτους», οι οποίοι θα δικαστούν («κρῖναι»). Οι υπόλοιποι δεν τιμωρούνται: συνάπτουν σπονδές και με τους αντιπάλους τους και με τους Αθηναίους. Και οι δύο παρατάξεις ορίζουν κοινούς φίλους και εχθρούς («τούς αὐτούς ἐχθρούς καί φίλους νομίζειν»), ώστε να υπάρχει κοινό συμφέρον που υπερβαίνει τη διαμάχη. Οι ευθύνες, επομένως, ατομικοποιούνται και ακολουθείται δικαστική διαδικασία. Από τους δέκα, πάντως, κανείς δεν παρέμεινε στην πόλη («οἵ οὐκέτι ἔμειναν»).
β. Η κατάσταση του 82.8. Εκεί περιγράφεται το αντίθετο. Αιτία της διάλυσης είναι «η φιλαρχία που έχει ρίζα την πλεονεξία και την φιλοδοξία». Οι αρχηγοί των κομμάτων προβάλλουν ωραία συνθήματα, «ισότητα των πολιτών» και «σωφροσύνη της αριστοκρατικής διοίκησης», αλλά στην πραγματικότητα υπηρετούν προσωπικά συμφέροντα. Η εκδίκηση δεν περιορίζεται «ως το σημείο που επιτρέπει η δικαιοσύνη ή το συμφέρον της πολιτείας», και το μόνο κριτήριο είναι η ικανοποίηση του κόμματος. Οι αντίπαλοι καταδικάζονται «άνομα» ή η εξουσία αρπάζεται βίαια. «Καμιά από τις δύο παρατάξεις δεν είχε κανέναν ηθικό φραγμό», και οι μετριοπαθείς πολίτες θανατώνονται από τη μία ή την άλλη πλευρά, είτε επειδή αρνούνται να συμμετάσχουν είτε επειδή προκαλούν φθόνο με την ιδέα και μόνο ότι θα επιζήσουν.
γ. Σύγκριση ως προς τη μετριοπάθεια. Ο Νικόστρατος εκπροσωπεί ακριβώς τη στάση που στο 82.8 εξοντώνεται. Συμβιβάζει, περιορίζει τις τιμωρίες και ζητά τη συνύπαρξη των αντιπάλων. Στο 82 αυτή η στάση θεωρείται αδυναμία: στο 82.4 η σωφροσύνη χαρακτηρίζεται «προσωπίδα της ανανδρίας» και η προσεκτική στάθμιση «πρόφαση για υπεκφυγή». Αντίστοιχα, στο 75.2-4 οι δημοκρατικοί προστάτες δεν αρκούνται στον διακανονισμό. Επιδιώκουν να ελέγξουν τους αντιπάλους τους με τα πλοία, τους καταγράφουν για να τους ναυτολογήσουν και ο δήμος εξοπλίζεται και θα τους σκότωνε «εἰ μή Νικόστρατος ἐκώλυσε». Η μετριοπάθεια του Νικόστρατου, λοιπόν, δεν προέρχεται από τις ίδιες τις παρατάξεις. Είναι εξωτερική παρέμβαση, και δεν υπάρχει στο 75 κανένας Κερκυραίος που να τη στηρίζει.
δ. Σύγκριση ως προς τη δικαιοσύνη. Στο 75.1 η δικαιοσύνη έχει μορφή διαδικασίας: περιορισμένος αριθμός κατηγορουμένων, κρίση των πλέον υπευθύνων και αμνηστία για τους υπόλοιπους. Στο 82.8 η δικαιοσύνη υποτάσσεται στο κόμμα: οι καταδίκες είναι «άνομες», η εξουσία κατακτιέται με βία και το μίσος «κορέννυται». Το κριτήριο στον Νικόστρατο είναι το κοινό συμφέρον της πόλης και η ειρήνη (και, για τους Αθηναίους, η σύμμαχος Κέρκυρα). Στο 82.8 το κριτήριο είναι το συμφέρον της παράταξης. Έτσι το 75.1 αναδεικνύει ένα μοντέλο συμφιλίωσης, ενώ το 82.8 περιγράφει την κατάρρευσή του. Το 75.3-5 δείχνει ήδη τις αδυναμίες του: ο φόβος των ολιγαρχικών, η δυσπιστία του δήμου και η ικεσία στο Ηραίο πριν από τη γενική λύσσα που αναλύεται στο 82.
ε. Συμπέρασμα. Η σύγκριση δείχνει δύο αντίθετες λογικές. Στο 75.1 η μετριοπάθεια, η νομιμότητα και το κοινό συμφέρον καθορίζουν την πολιτική του Νικόστρατου. Στο 82.8 αυτές οι αξίες αντιστρέφονται, γιατί η φιλαρχία και η πλεονεξία παραμερίζουν τη δικαιοσύνη και η μετριοπάθεια εξοντώνεται. Το 75 αποτελεί συνεπώς ένα παράδειγμα του φραγμού που, κατά το 82.8, λείπει από τις εμφύλιες διαμάχες, και η αδυναμία της Κέρκυρας να τον κρατήσει τεκμηριώνει τη γενική κρίση του 82. Επισημαίνω ότι τα δύο αποσπάσματα δεν αντιστοιχούν: το 75 είναι το πρωτότυπο και το 82 η μετάφραση, και η σύγκριση είναι θεματική.
 
2. Στο 75.1 οι Κερκυραίοι συνάπτουν «σπονδάς πρός ἀλλήλους … καί πρός Ἀθηναίους». Στο 82.7 οι όρκοι συμφιλίωσης τηρούνται «τόσο μόνο όσο δεν είχαν την δύναμη να τους καταπατήσουν». Τι δείχνει η σύγκριση για την αξία των συμφωνιών μέσα στην εμφύλια διαμάχη; Πώς ερμηνεύεις τη συμπεριφορά των δημοκρατικών στο 75.3-4 υπό το πρίσμα του 82.7;
 
Απάντηση
α. Οι σπονδές του 75.1. Ο Νικόστρατος πείθει τους Κερκυραίους «οἰκεῖν σπονδάς πρός ἀλλήλους ποιησαμένους καί πρός Ἀθηναίους». Η συμφωνία έχει δύο επίπεδα: τη συμφιλίωση μεταξύ των δύο παρατάξεων και τη σύνδεσή τους με την Αθήνα, με κοινούς φίλους και εχθρούς. Η εγγύησή της δεν βρίσκεται στην εμπιστοσύνη των αντιπάλων. Στηρίζεται στην παρουσία του Νικόστρατου, που έχει φτάσει με δώδεκα πλοία και πεντακόσιους Μεσσήνιους οπλίτες. Η συμφωνία, επομένως, είναι αποτέλεσμα εξωτερικής πίεσης και όχι αμοιβαίας πίστης.
β. Οι όρκοι του 82.7. Στο 82.7 περιγράφεται ο τρόπος που αντιμετωπίζονται οι συμφωνίες στην εμφύλια διαμάχη. Οι όρκοι συμφιλίωσης τηρούνται «τόσο μόνο όσο δεν είχαν την δύναμη να τους καταπατήσουν, μη έχοντας να περιμένουν βοήθεια από αλλού». Όποιος ξαναβρεί πρώτος το θάρρος του και βρει τον αντίπαλο αφύλαχτο, τον χτυπά, και νιώθει μεγαλύτερη χαρά να τον βλάψει με εξαπάτηση παρά ανοιχτά. Οι εύλογες προτάσεις των αντιπάλων γίνονται δεκτές «με υστεροβουλία και όχι με ειλικρίνεια», και η εκδίκηση προτιμάται από την προσπάθεια να αποφευχθεί το κακό. Ο όρκος λειτουργεί, δηλαδή, ως προσωρινός τακτικός ελιγμός και δεν δεσμεύει ηθικά. Η ισχύς του εξαρτάται από τον συσχετισμό δυνάμεων.
γ. Τι δείχνει η σύγκριση για την αξία των συμφωνιών. Και στα δύο αποσπάσματα η συμφωνία συνδέεται με την ισχύ, με διαφορετικό τρόπο. Στο 75.1 την ισχύ την προσφέρει ο Νικόστρατος, που εγγυάται την ειρήνη. Στο 82.7 οι παρατάξεις τηρούν τους όρκους μόνο ενόσω λείπει η δύναμη να τους παραβούν. Το «βοήθεια από αλλού» του 82.7 αντιστοιχεί στην αθηναϊκή παρουσία του 75.1: όσο ο Νικόστρατος και ο στόλος του είναι εκεί, η παράβαση δεν συμφέρει. Η συμφωνία κρατά όσο διαρκεί η εξωτερική εγγύηση και κινδυνεύει να καταρρεύσει όταν αυτή αποσυρθεί. Η αξία των σπονδών, επομένως, είναι εύθραυστη και εξαρτάται από τον συσχετισμό δυνάμεων, όχι από τη βούληση των ίδιων των παρατάξεων να τη σεβαστούν.
δ. Η συμπεριφορά των δημοκρατικών (75.3-4) υπό το πρίσμα του 82.7. Μόλις επιτεύχθηκε η συμφωνία, οι προστάτες του δήμου ζητούν από τον Νικόστρατο πέντε πλοία και αναλαμβάνουν να ναυτολογήσουν τους αντιπάλους τους («οἱ δέ τούς ἐχθρούς κατέλεγον ἐς τάς ναῦς»). Οι ολιγαρχικοί φοβούνται ότι θα σταλούν στην Αθήνα και γίνονται ικέτες στους Διόσκουρους. Ο δήμος εξοπλίζεται «ἐπί τῇ προφάσει ταύτῃ», επικαλούμενος την «ἀπιστίαν» των αντιπάλων, παίρνει τα όπλα τους από τα σπίτια και θα σκότωνε μερικούς «εἰ μή Νικόστρατος ἐκώλυσε». Ο Θουκυδίδης δεν δηλώνει ρητά ότι ο δήμος θέλει να παραβεί τις σπονδές. Το σχήμα της εξέλιξης, όμως, αντιστοιχεί σε αυτό που περιγράφει το 82.7: όταν οι δημοκρατικοί αποκτούν πλεονέκτημα (πλοία, όπλα, καθοδήγηση του στόλου), χρησιμοποιούν την ευκαιρία για να εξουδετερώσουν τους αντιπάλους τους. Η «πρόφαση» του 75.4 θυμίζει επίσης τις «προφάσεις» και την υστεροβουλία του 82. Δεν πρόκειται για πλήρη ταύτιση: στο 75 ο Νικόστρατος παρεμβαίνει και η βία δεν ολοκληρώνεται.
ε. Συμπέρασμα. Οι σπονδές του 75.1 και οι όρκοι του 82.7 δείχνουν ότι στην εμφύλια διαμάχη οι συμφωνίες δεν στηρίζονται στην αμοιβαία εμπιστοσύνη, αλλά στην ισχύ και στον φόβο. Στο 75 η αθηναϊκή παρουσία τις προστατεύει προσωρινά, και η συμπεριφορά των δημοκρατικών δείχνει ήδη τη δυσπιστία και την τάση να εκμεταλλευτούν το πλεονέκτημά τους. Στο 82.7 η ίδια λογική γενικεύεται: ο όρκος παύει να έχει ηθική αξία και γίνεται όπλο στον αγώνα. Το 75.1 αποτελεί τη μετριοπαθή εκδοχή της συμφιλίωσης και το 82.7 την αποτυχία της. Και εδώ τα αποσπάσματα δεν αντιστοιχούν (πρωτότυπο 75, μετάφραση 82), άρα η σύγκριση είναι θεματική.
 
3. Στο 75.4 ο δήμος εξοπλίζεται «ἐπί τῇ προφάσει ταύτῃ» και επικαλείται την «ἀπιστίαν» των αντιπάλων. Στο 82.4 και στο 82.5 αλλάζει η σημασία των λέξεων και όποιος φέρνει αντιρρήσεις γίνεται ύποπτος. Ποια σχέση έχουν ο φόβος, η δυσπιστία και οι προφάσεις στα δύο κείμενα; Σε ποιο βαθμό το επεισόδιο της Κέρκυρας αποτελεί παράδειγμα της γενικής εικόνας του 82;
 
Απάντηση
α. Φόβος, δυσπιστία και πρόφαση στο 75.3-4. Η αλυσίδα των γεγονότων ξεκινά από τον φόβο. Οι ολιγαρχικοί, μόλις ο δήμος αρχίζει να τους καταγράφει στα πλοία, φοβούνται «μή ἐς τάς Ἀθήνας ἀποπεμφθῶσι» και γίνονται ικέτες στο ιερό των Διοσκούρων. Ο Νικόστρατος προσπαθεί να τους πείσει («ἀνίστη τε καί παρεμυθεῖτο»). Όταν δεν τα καταφέρνει, ο δήμος εξοπλίζεται «ἐπί τῇ προφάσει ταύτῃ, ὡς οὐδέν αὐτῶν ὑγιές διανοουμένων τῇ τοῦ μή ξυμπλεῖν ἀπιστίᾳ». Η άρνηση των ολιγαρχικών να ταξιδέψουν μαζί τους, που πηγάζει από τη δική τους δυσπιστία, ερμηνεύεται από τον δήμο ως απόδειξη κακών προθέσεων. Ο δήμος επικαλείται την άρνηση αυτή ως πρόφαση για να πάρει τα όπλα τους από τα σπίτια και να επιτεθεί σε ορισμένους. Σε κάθε στάδιο ο φόβος γεννά δυσπιστία, η δυσπιστία γεννά πρόφαση και η πρόφαση δικαιολογεί τη βία. Οι ίδιοι μηχανισμοί λειτουργούν και στις δύο παρατάξεις: στο 75.5 ο δήμος εξάλλου φοβάται «μή τι νεωτερίσωσιν» οι υπόλοιποι ικέτες και τους απομακρύνει στο νησί.
β. Φόβος, δυσπιστία και πρόφαση στο 82.4-5. Στο 82 οι ίδιοι μηχανισμοί γίνονται κανόνας και επηρεάζουν ακόμη και τη γλώσσα. Για να δικαιολογούν τις πράξεις τους, οι άνθρωποι αλλάζουν «την σημασία των λέξεων»: η παράλογη τόλμη θεωρείται ανδρεία και η διστακτικότητα «δειλία που κρύβεται πίσω από εύλογες προφάσεις». Η σωφροσύνη γίνεται «προσωπίδα της ανανδρίας» και η προσεκτική στάθμιση όλων των όψεων ενός ζητήματος «πρόφαση για υπεκφυγή». Στο 82.5 όποιος φέρνει αντιρρήσεις γίνεται ύποπτος. Όποιος υποψιάζεται και φανερώνει τα σχέδια του αντιπάλου θεωρείται ακόμη πιο σπουδαίος από εκείνον που επινοεί τέχνασμα. Όποιος είναι προνοητικός ώστε να μη χρειαστούν τέτοια μέσα θεωρείται ότι διαλύει το κόμμα και ότι τρομοκρατείται από την αντίπαλη παράταξη. Επαινείται όποιος προλαβαίνει να κάνει κακό πριν από άλλον. Η υποψία γίνεται έτσι αρετή και η προληπτική βία δικαιολογημένη.
γ. Η σχέση των τριών στοιχείων στα δύο κείμενα. Στο 75 ο φόβος των δύο παρατάξεων τροφοδοτεί τη δυσπιστία. Ο δήμος διαβάζει την άρνηση των ολιγαρχικών ως απόδειξη κακής πρόθεσης, και χρησιμοποιεί την «πρόφαση» για να δικαιολογήσει τον εξοπλισμό και τη βία. Στο 82 η ίδια διαδικασία έχει γενικευτεί και έχει επιβληθεί ως κοινωνική αξία: η υποψία δεν χρειάζεται πια συγκεκριμένη αιτία και η πρόφαση ενσωματώνεται στη γλώσσα. Υπάρχει και μια αντιστροφή. Στο 82.4 η «πρόφαση» είναι η κατηγορία εναντίον των μετριοπαθών, ότι κρύβουν τον φόβο τους πίσω από εύλογες δικαιολογίες. Στο 75.4 είναι η δικαιολογία εκείνων που ασκούν βία. Στο 82 ο επιτιθέμενος θεωρεί φοβισμένο τον προσεκτικό, και στο 75 ο δήμος θεωρεί ύποπτους όσους φοβούνται.
δ. Σε ποιο βαθμό το επεισόδιο της Κέρκυρας είναι παράδειγμα του 82. Σε μεγάλο βαθμό, αλλά όχι απόλυτα. Το 75.3-4 περιέχει τα βασικά στοιχεία που αναλύονται στο 82: τον φόβο, την αμοιβαία δυσπιστία, την ερμηνεία της διστακτικότητας ως ενοχής, την προληπτική βία και την πρόφαση. Λειτουργεί, επομένως, ως πρώιμο και συγκεκριμένο παράδειγμα της γενικής εικόνας. Οι διαφορές είναι ουσιαστικές: στο 75 η βία δεν ολοκληρώνεται, επειδή ο Νικόστρατος παρεμβαίνει («εἰ μή Νικόστρατος ἐκώλυσε»). Η δυσπιστία έχει συγκεκριμένο έναυσμα, την άρνηση να ταξιδέψουν, ενώ στο 82 η υποψία δεν χρειάζεται καν αιτία. Δεν υπάρχει ακόμη αλλαγή στη σημασία των λέξεων, που στο 82 είναι δείγμα βαθύτερης ηθικής κρίσης. Η σύγκριση πρέπει να γίνεται με προσοχή και για έναν ακόμη λόγο: το 75 είναι πρωτότυπο και το 82 μετάφραση, και το 82 αναφέρεται σε πολλές πόλεις, όχι μόνο στην Κέρκυρα.
ε. Συμπέρασμα. Στο 75.4 ο φόβος, η δυσπιστία και η πρόφαση συνδέονται με μια αλυσίδα που οδηγεί από την υποψία στην ένοπλη βία. Στο 82.4-5 η αλυσίδα αυτή έχει γίνει γενικός κανόνας και αλλοιώνει ακόμη και τη γλώσσα. Το επεισόδιο της Κέρκυρας λειτουργεί έτσι ως πρώιμη εκδοχή του φαινομένου, που ο Νικόστρατος μπορεί ακόμη να περιορίσει, ενώ το 82 δείχνει τι συμβαίνει όταν ο περιορισμός αυτός απουσιάζει.
 
4. Στο 75.4 ο Νικόστρατος εμποδίζει τη σφαγή («εἰ μή Νικόστρατος ἐκώλυσε»). Στο 82.8 «καμιά από τις δύο παρατάξεις δεν είχε κανέναν ηθικό φραγμό». Ποιος ρόλο παίζει ο Νικόστρατος ως εξωτερικός φραγμός της βίας; Τι θα συνέβαινε, κατά το 82, χωρίς την παρουσία του;
 
Απάντηση
α. Ο ρόλος του Νικόστρατου στο 75. Ο Νικόστρατος παρεμβαίνει με τρεις τρόπους. Πρώτα ως μεσολαβητής: επιδιώκει διακανονισμό και «πείθει» τις παρατάξεις να δεχτούν δίκη μόνο των δέκα πιο υπευθύνων και σπονδές για τους υπόλοιπους (75.1). Έπειτα ως καθησυχαστής: όταν οι ολιγαρχικοί γίνονται ικέτες στο ιερό των Διοσκούρων, τους «ἀνίστη τε καί παρεμυθεῖτο» (75.4), δηλαδή προσπαθεί να τους σηκώσει και να τους καθησυχάσει. Τέλος ως φραγμός στη βία: όταν ο δήμος εξοπλίζεται, αφαιρεί τα όπλα των αντιπάλων και ετοιμάζεται να σκοτώσει ορισμένους, ο Θουκυδίδης σημειώνει ότι θα τους είχε σκοτώσει «εἰ μή Νικόστρατος ἐκώλυσε, διέφθειραν ἄν». Η φράση, με υποθετικό λόγο, δείχνει ότι η αποφυγή της σφαγής οφείλεται αποκλειστικά στη δική του παρέμβαση, όχι στη συγκράτηση του δήμου.
β. Γιατί είναι εξωτερικός φραγμός. Ο Νικόστρατος δεν ανήκει σε καμία κερκυραϊκή παράταξη. Είναι Αθηναίος στρατηγός, που έχει φτάσει από τη Ναύπακτο με δώδεκα πλοία και πεντακόσιους Μεσσήνιους οπλίτες, και η εξουσία του προέρχεται από τη στρατιωτική ισχύ και το κύρος της Αθήνας, όχι από τους θεσμούς της Κέρκυρας. Μέσα στην πόλη δεν υπάρχει πρόσωπο ή παράταξη που να περιορίζει τον δήμο. Οι «τοῦ δήμου προστάται» ηγούνται του εξοπλισμού, και οι ολιγαρχικοί, ως ευάλωτη πλευρά, καταφεύγουν σε ιερά. Ο μόνος παράγοντας που συγκρατεί τη βία είναι εξωτερικός και προσωρινός: ο Νικόστρατος σκόπευε να αποπλεύσει («ἔμελλεν ἀποπλεύσεσθαι», 75.2) και έμεινε μόνο επειδή ζητήθηκε. Αφήνει πέντε πλοία, και στο 75.5 ο δήμος δρα χωρίς τη δική του παρέμβαση: οι υπόλοιποι ολιγαρχικοί γίνονται ικέτες στο Ηραίο, ο δήμος τους μεταφέρει στο νησί και τους προμηθεύει τα τρόφιμα.
γ. Η διαφορά με το 82.8. Στο 82.8 «καμιά από τις δύο παρατάξεις δεν είχε κανέναν ηθικό φραγμό» και το μόνο κριτήριο είναι η ικανοποίηση του κόμματος. Οι δύο παρατάξεις καταδικάζουν άνομα τους αντιπάλους, αρπάζουν βίαια την εξουσία, και οι μετριοπαθείς θανατώνονται. Ο φραγμός που λείπει εκεί είναι εσωτερικός: κανένα κόμμα δεν περιορίζει τον εαυτό του για λόγους δικαιοσύνης ή συμφέροντος της πόλης. Στο 75 ο φραγμός υπάρχει, αλλά είναι εξωτερικός και εξαρτάται από την παρουσία ενός ξένου στρατηγού. Η διαφορά αυτή είναι ουσιαστική, γιατί δείχνει ότι η συγκράτηση της βίας δεν προέρχεται από την ίδια την πόλη.
δ. Τι θα συνέβαινε, κατά το 82, χωρίς την παρουσία του. Το 75.4 δίνει ήδη την απάντηση για τη στιγμή εκείνη: ο δήμος θα σκότωνε όσους συνέλαβε. Το 82 επιτρέπει να προεκτείνουμε τη λογική αυτή, με την επιφύλαξη ότι πρόκειται για ερμηνεία και όχι για πληροφορία του κειμένου. Χωρίς φραγμό, ο δήμος θα ενεργούσε με το μόνο κριτήριο της νίκης του κόμματος. Οι ολιγαρχικοί, μετριοπαθείς ή όχι, θα αντιμετωπίζονταν ως ύποπτοι και ως εχθροί. Οι σπονδές του 75.1, κατά το 82.7, θα τηρούνταν μόνο όσο δεν υπήρχε δύναμη να παραβιαστούν. Η αντίδραση των ολιγαρχικών θα ήταν επίσης προληπτική βία, γιατί στο 82.5 επαινείται όποιος προλαβαίνει να κάνει κακό πρώτος. Το 82.7 ονομάζει ρητά το κρίσιμο στοιχείο: οι όρκοι κρατούσαν όσο οι παρατάξεις δεν είχαν δύναμη να τους καταπατήσουν και δεν περίμεναν «βοήθεια από αλλού». Η αθηναϊκή παρουσία είναι ακριβώς αυτή η εξωτερική δύναμη που στο 75 δεν επιτρέπει την παραβίαση.
ε. Συμπέρασμα. Ο Νικόστρατος λειτουργεί ως ο εξωτερικός φραγμός που το 82.8 δείχνει ότι λείπει από τις εμφύλιες διαμάχες: μεσολαβεί, καθησυχάζει και εμποδίζει τη σφαγή («εἰ μή Νικόστρατος ἐκώλυσε»). Η προστασία του όμως είναι προσωρινή και ξένη προς την πόλη, και χωρίς αυτήν το 82 περιγράφει τι θα ακολουθούσε. Και εδώ επισημαίνω ότι το 75 είναι πρωτότυπο και το 82 μετάφραση, και η σύγκριση είναι θεματική.
 
5. Στο 75.5 οι ολιγαρχικοί βρίσκουν καταφύγιο ως ικέτες στο Ηραίο, ενώ στο 82.6 η αλληλεγγύη των ομάδων στηρίζεται «περισσότερο στην συνενοχή τους παρά στους όρκους τους στους θεούς». Πώς αντιπαραβάλλεται ο σεβασμός προς το ιερό και τη θρησκευτική εγγύηση στα δύο αποσπάσματα;
 
Απάντηση
α. Η ικεσία στο 75.5. Όταν οι υπόλοιποι ολιγαρχικοί βλέπουν τι συμβαίνει στους άλλους, καταφεύγουν ως ικέτες στο Ηραίο, και είναι «οὐκ ἐλάσσους τετρακοσίων». Η πράξη τους προϋποθέτει ότι το ιερό προσφέρει προστασία και ότι η βία εναντίον ικετών θεωρείται ασέβεια. Ο δήμος αντιδρά με φόβο («δείσας μή τι νεωτερίσωσιν»), αλλά δεν χρησιμοποιεί βία στο ιερό. Τους «ἀνίστησι … πείσας», δηλαδή τους σηκώνει με πειθώ, και τους μεταφέρει στο νησί μπροστά από το Ηραίο, όπου τους στέλνει τα αναγκαία τρόφιμα («τά ἐπιτήδεια … διεπέμπετο»). Η αντίδραση αυτή δείχνει ότι ο δήμος εξακολουθεί να σέβεται, τουλάχιστον τυπικά, την ιερότητα του χώρου και την ιδιότητα του ικέτη. Το προηγούμενο επεισόδιο στο ιερό των Διοσκούρων (75.3-4) δείχνει ότι και εκεί οι ολιγαρχικοί αναζητούν προστασία, και ο Νικόστρατος τους «ἀνίστη … καί παρεμυθεῖτο» με λόγια.
β. Η συνενοχή στο 82.6. Στο 82.6 η εικόνα είναι διαφορετική. Η συγγένεια θεωρείται «χαλαρότερος δεσμός» από την κομματική αλληλεγγύη. Οι ομοϊδεάτες είναι έτοιμοι να επιχειρήσουν «ό,τιδήποτε, χωρίς δισταγμό». Τα κόμματα δεν σχηματίζονται «για να επιδιώξουν κοινή ωφέλεια με νόμιμα μέσα», αλλά «για να ικανοποιήσουν την πλεονεξία τους παρανομώντας». Και η μεταξύ τους αλληλεγγύη βασίζεται «περισσότερο στην συνενοχή τους παρά στους όρκους τους στους θεούς». Ο κοινός δεσμός είναι, επομένως, η κοινή συμμετοχή στην παρανομία και όχι η κοινή πίστη απέναντι στους θεούς. Ο όρκος παύει να λειτουργεί ως ουσιαστική εγγύηση, και η θρησκευτική εγγύηση κρίνεται λιγότερο αξιόπιστη από τη συνενοχή.
γ. Αντιπαραβολή. Η σύγκριση δείχνει τρεις διαφορές. Πρώτον, ως προς το είδος του δεσμού: στο 75 οι άνθρωποι εξακολουθούν να επικαλούνται ένα κοινό θρησκευτικό πλαίσιο, το ιερό και τη σπονδή. Στο 82 ο θρησκευτικός δεσμός δεν αρκεί και η αλληλεγγύη στηρίζεται στην κοινή ενοχή. Δεύτερον, ως προς τη λειτουργία: στο 75 η ικεσία λειτουργεί ως μέσο προστασίας των αδυνάμων. Στο 82 ο κανόνας είναι αντίστροφος, αφού η συνενοχή ενώνει τους δυνατούς και δεν προστατεύει κανέναν. Τρίτον, ως προς την αντίδραση του ισχυρότερου: στο 75 ο δήμος αναγκάζεται να χρησιμοποιήσει πειθώ και όχι βία προς τους ικέτες, ενώ στο 82.7 όποιος βρει τον αντίπαλο αφύλαχτο τον χτυπά και εξαπατά χωρίς δισταγμό. Στο 75 οι θρησκευτικοί φραγμοί λειτουργούν ακόμη, έστω εύθραυστα.
δ. Τα όρια της αντίθεσης. Ο σεβασμός του δήμου στο 75.5 δεν είναι αδιάκριτος. Ο δήμος αποφεύγει τη βία, αλλά μεταφέρει τους ικέτες σε νησί και τους ελέγχει. Ο Θουκυδίδης αναφέρει ότι το κάνει επειδή φοβάται, όχι από ευσέβεια. Ο σεβασμός μπορεί, επομένως, να είναι εργαλειακός και να σχετίζεται με τον φόβο. Στο 75.4 μάλιστα ο δήμος θα σκότωνε ορισμένους αντιπάλους «εἰ μή Νικόστρατος ἐκώλυσε», και η προστασία των ικετών στους Διόσκουρους δεν στηρίζεται στο ιερό αλλά στη δική του παρέμβαση. Έτσι ούτε στο 75 η θρησκευτική εγγύηση είναι απόλυτη, και το 75 δείχνει ήδη τα όρια της ισχύος της. Η αντίθεση με το 82.6 είναι, λοιπόν, αντίθεση βαθμού και όχι απόλυτη διαφορά.
ε. Συμπέρασμα. Στο 75.5 οι ικέτες στο Ηραίο εξακολουθούν να βρίσκουν κάποια προστασία στο ιερό, και ο δήμος αντιδρά με πειθώ. Στο 82.6 η θρησκευτική εγγύηση έχει υποχωρήσει μπροστά στη συνενοχή των ομοϊδεατών, που ενώνονται όχι στο όνομα των θεών αλλά στην κοινή παρανομία. Το 75 δείχνει μια κατάσταση όπου οι θρησκευτικοί φραγμοί λειτουργούν ακόμη εύθραυστα, και το 82.6 την εξέλιξη όπου αυτοί έχουν χάσει την ισχύ τους. Και εδώ το 75 είναι πρωτότυπο και το 82 μετάφραση, και η σύγκριση είναι θεματική.
 
6. Στο 82.8 οι αρχηγοί των κομμάτων προβάλλουν συνθήματα όπως «ισότητα των πολιτών» και «σωφροσύνη της αριστοκρατικής διοίκησης», ενώ πραγματικά επιδιώκουν προσωπικά συμφέροντα. Πώς συνδέονται τα συνθήματα αυτά με τη διαμάχη δημοκρατικών και ολιγαρχικών στο 75; Ποια στοιχεία του 75 δείχνουν ότι οι πράξεις των προστατών του δήμου αποκαλύπτουν πολιτικές επιδιώξεις πέρα από την ασφάλεια της πόλης;
 
Απάντηση
α. Τα συνθήματα του 82.8. Στο 82.8 οι αρχηγοί των κομμάτων, σε διάφορες πολιτείες, προβάλλουν «ωραία συνθήματα»: «ισότητα των πολιτών» από τη μία μεριά και «σωφροσύνη της αριστοκρατικής διοίκησης» από την άλλη. Προσποιούνται ότι υπηρετούν την πολιτεία, ενώ στην πραγματικότητα θέλουν να ικανοποιήσουν «προσωπικά συμφέροντα» και να νικήσουν τους αντιπάλους τους με κάθε τρόπο. Η εκδίκηση δεν περιορίζεται «ως το σημείο που επιτρέπει η δικαιοσύνη ή το συμφέρον της πολιτείας». Οι αντίπαλοι καταδικάζονται «άνομα» ή η εξουσία αρπάζεται βίαια. Εκτιμάται περισσότερο όποιος κρύβει «κάτω από ωραία λόγια φοβερές πράξεις».
β. Η σύνδεση με τη διαμάχη του 75. Τα συνθήματα του 82.8 αντιστοιχούν στις δύο παρατάξεις που συγκρούονται στο 75. Η «ισότητα των πολιτών» είναι το σύνθημα της δημοκρατικής πλευράς, που στο 75 εκπροσωπείται από τους «τοῦ δήμου προστάτας» και τον δήμο, και η «σωφροσύνη της αριστοκρατικής διοίκησης» το σύνθημα της αντίθετης πλευράς. Το απόσπασμα 75 δεν αναφέρει συνθήματα. Η σύνδεση είναι θεματική: το 82.8 περιγράφει γενικά το φαινόμενο που στο 75 εμφανίζεται σε συγκεκριμένη μορφή. Στο 75 οι αρχηγοί του δήμου δεν επικαλούνται ιδεολογία. Επικαλούνται την ασφάλεια και την ηρεμία της πόλης, και λειτουργούν έτσι ως ισοδύναμο του «ωραίου συνθήματος».
γ. Στοιχεία του 75 που δείχνουν επιδιώξεις πέρα από την ασφάλεια. Το κείμενο παρέχει τέσσερα στοιχεία. Πρώτον, ο προβαλλόμενος λόγος για τα πέντε πλοία είναι «ὅπως ἧσσόν τι ἐν κινήσει ὦσιν οἱ ἐναντίοι» (75.2). Στόχος είναι, επομένως, ο περιορισμός των πολιτικών αντιπάλων. Δεύτερον, οι δημοκρατικοί ναυτολογούν τους «ἐχθρούς» τους («κατέλεγον ἐς τάς ναῦς», 75.3) ενώ οι αντίπαλοί τους φοβούνται ότι θα σταλούν στην Αθήνα. Και το ίδιο το κείμενο ονομάζει «ἐχθρούς» τους συμπολίτες, ενώ οι σπονδές του 75.1 προβλέπουν ότι θα θεωρούν τους ίδιους ανθρώπους εχθρούς και φίλους («τούς αὐτούς ἐχθρούς καί φίλους νομίζειν»). Τρίτον, ο εξοπλισμός του δήμου γίνεται «ἐπί τῇ προφάσει ταύτῃ» (75.4): οι αντίπαλοι θεωρούνται ύποπτοι επειδή αρνούνται να ταξιδέψουν, και ο δήμος παίρνει τα όπλα τους από τα σπίτια και θα σκότωνε ορισμένους «εἰ μή Νικόστρατος ἐκώλυσε». Αυτό υπερβαίνει τη συμφωνία του 75.1, η οποία προέβλεπε δίκη μόνο για δέκα. Τέταρτον, στο 75.5 ο δήμος μεταφέρει τους ικέτες σε νησί και τους ελέγχει, με πρόφαση τον φόβο μήπως «νεωτερίσωσι».
δ. Σύγκριση με το 82.8. Οι πράξεις αυτές αντιστοιχούν σε όσα περιγράφει το 82.8. Η εκδίκηση ξεπερνά τα όρια του 75.1, δηλαδή τη δικαιοσύνη και το κοινό συμφέρον. Η ασφάλεια της πόλης λειτουργεί ως δικαιολογία, όπως τα «ωραία συνθήματα», και οι ενέργειες εξυπηρετούν την επικράτηση της παράταξης. Η προσωπική και κομματική επιδίωξη ισχύος εμφανίζεται ως πολιτικό καθήκον.
ε. Τα όρια της ερμηνείας. Ο Θουκυδίδης δεν δηλώνει στο 75 ότι οι προστάτες του δήμου ενεργούν από προσωπικό συμφέρον, και ο φόβος τους μπορεί να είναι ειλικρινής. Η ερμηνεία στηρίζεται σε συμπέρασμα από τις πράξεις τους και όχι σε ρητή δήλωση του κειμένου. Το 82.8 είναι επίσης μεταγενέστερη γενίκευση για πολλές πόλεις και αφορά και τις δύο παρατάξεις («καμιά από τις δύο»). Στο 75 οι ολιγαρχικοί εμφανίζονται κυρίως φοβισμένοι και αμυνόμενοι. Έτσι η σύγκριση φωτίζει περισσότερο τη στάση του δήμου, και ο Νικόστρατος παραμένει ο φραγμός που περιορίζει τις συνέπειες.
στ. Συμπέρασμα. Τα συνθήματα του 82.8 κρύβουν την επιδίωξη προσωπικού και κομματικού συμφέροντος. Στο 75 οι προστάτες του δήμου επικαλούνται την ασφάλεια, ενώ οι πράξεις τους (ναυτολόγηση των αντιπάλων, εξοπλισμός, βία, έλεγχος των ικετών) στρέφονται σε πολιτικούς αντιπάλους και υπερβαίνουν τη συμφωνία του 75.1. Έτσι το 75 λειτουργεί ως παράδειγμα της διάστασης λόγων και έργων που αναλύει το 82.8. Και εδώ το 75 είναι πρωτότυπο και το 82 μετάφραση, και η σύγκριση είναι θεματική.

0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου