Μελισσάνθη «Στη νύχτα που έρχεται»

Carlos Turienzo
 
Μελισσάνθη «Στη νύχτα που έρχεται»
 
Το ποίημα αναφέρεται στη ζωή του ανθρώπου, από τότε που γεννιέται ως την ώρα που αντιμετωπίζει τον ερχομό της νύχτας, δηλαδή του θανάτου.
 
Ξεκινάμε ανάλαφροι καθώς η γύρη
που ταξιδεύει στον άνεμο
Γρήγορα πέφτουμε στο χώμα
ρίχνουμε ρίζες, ρίχνουμε κλαδιά
γινόμαστε δέντρα που διψούν ουρανό
κι όλο αρπαζόμαστε με δύναμη απ' τη γη
Μας βρίσκουν τ' ατέλειωτα καλοκαίρια
τα μεγάλα κάματα. Οι άνεμοι, τα νερά
παίρνουν τα φύλλα μας. Αργότερα
πλακώνουν οι βαριές συννεφιές
μας τυραννούν οι χειμώνες κι οι καταιγίδες
Μα πάντα αντιστεκόμαστε, ορθωνόμαστε
πάντα ντυνόμαστε με νέο φύλλωμα
Ωσότου, φτάνει ένας άνεμος παράξενος
—κανείς δεν ξέρει πότε κι από πού ξεκινά—
μας ρίχνει κάτω μ' όλες μας τις ρίζες στον αέρα.
Για λίγο ακόμα μες στη φυλλωσιά μας
κάθεται κρυμμένο —να πει μια τρίλλια του
στη νύχτα που έρχεται— ένα πουλί.
 
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
Τρεις είναι, βασικά, οι θεματικές ενότητες του ποιήματος, που καλύπτουν όλη τη ζωή του ανθρώπου, αρχίζοντας από το ξεκίνημά του (στ. 1-2) και συνεχίζοντας στην υπόλοιπη ζωή του με τους αγώνες του για υλική και πνευματική τροφή (στ. 3-13) ως τη στιγμή που αντιμετωπίζει το τέλος του (στ. 14-19). Κατά την ανάγνωση και την ερμηνεία του να σας απασχολήσουν δύο κυρίως θέματα:
α) Ποιο είναι το πραγματικό νόημα των μεταφορικών εκφράσεων κάθε θεματικής ενότητας;
β) Η τελευταία θεματική ενότητα δημιουργεί μια εξωπραγματική ατμόσφαιρα. Μπορείτε να επισημάνετε τις λέξεις ή τις φράσεις που περισσότερο την εκφράζουν;
 
Στο ποίημα η ανθρώπινη ζωή παρουσιάζεται μέσα από μια εκτεταμένη μεταφορά που συνδέει τον άνθρωπο με ένα δέντρο: από την αρχική του εμφάνιση και το ρίζωμά του στη γη μέχρι την ανάπτυξη, τις δοκιμασίες και το οριστικό ξερίζωμά του. Οι εικόνες της φύσης αποδίδουν διαδοχικά στάδια της ανθρώπινης ύπαρξης. Το πρώτο πληθυντικό πρόσωπο δίνει στην πορεία αυτή καθολικό χαρακτήρα: δεν αφορά μόνο ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, αλλά όλους τους ανθρώπους.
α) Το πραγματικό νόημα των μεταφορικών εκφράσεων — Πρώτη θεματική ενότητα:
Το ξεκίνημα της ζωής (στίχοι 1–2)
Η αρχική παρομοίωση του ανθρώπου με τη γύρη που μεταφέρεται από τον άνεμο εκφράζει την ελαφρότητα, την αθωότητα και την απουσία βαρών στο ξεκίνημα της ζωής. Ο άνθρωπος δεν έχει ακόμη δεθεί με τις υποχρεώσεις, τις ανάγκες και τις δοκιμασίες που θα αντιμετωπίσει αργότερα.
Η γύρη, ως στοιχείο που συνδέεται με τη δημιουργία νέας ζωής, παραπέμπει επίσης στις δυνατότητες ανάπτυξης που εμπεριέχει κάθε αρχή. Παράλληλα, η μεταφορά της από τον άνεμο υποδηλώνει την ευάλωτη θέση του ανθρώπου: στην αρχή της διαδρομής του εξαρτάται από δυνάμεις και συνθήκες τις οποίες δεν ελέγχει.
Επομένως, η πρώτη ενότητα παρουσιάζει την αρχή της ανθρώπινης ζωής ως μια κατάσταση αθωότητας και δυνατοτήτων, αλλά και εξάρτησης από τον εξωτερικό κόσμο.
Δεύτερη θεματική ενότητα: Η ανάπτυξη και οι αγώνες της ζωής (στίχοι 3–13)
Στη δεύτερη ενότητα ολοκληρώνεται η μεταφορική ταύτιση του ανθρώπου με το δέντρο. Οι επιμέρους εικόνες αποδίδουν διαφορετικές πλευρές της ζωής του:
Η πτώση στο χώμα και το ρίζωμα συμβολίζουν την εγκατάσταση του ανθρώπου στον πραγματικό κόσμο. Ο άνθρωπος αποκτά σταθερά στηρίγματα, δημιουργεί δεσμούς και εντάσσεται σε ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο θα αναπτυχθεί. Η αρχική ανεμελιά δίνει τη θέση της σε μια ζωή με ανάγκες, υποχρεώσεις και εξαρτήσεις.
Η ανάπτυξη κλαδιών και η μεταμόρφωση σε δέντρο αποδίδουν τη σωματική, ψυχική και πνευματική ωρίμανση. Η ανθρώπινη ύπαρξη αναπτύσσεται και απλώνεται προς τον κόσμο, δημιουργώντας σχέσεις, δραστηριότητες και επιδιώξεις.
Η δίψα για τον ουρανό συμβολίζει την αναζήτηση πνευματικής τροφής και την επιθυμία για υπέρβαση της απλής επιβίωσης. Ο άνθρωπος επιδιώκει τη γνώση, τα ιδανικά, την ελευθερία και ένα βαθύτερο νόημα στη ζωή του.
Το δυνατό κράτημα από τη γη εκφράζει την ανάγκη για υλική επιβίωση, ασφάλεια και σταθερότητα, αλλά και την προσήλωση στην ίδια τη ζωή. Ο άνθρωπος, όσο κι αν επιδιώκει την πνευματική ανύψωση, παραμένει δεμένος με τις ανάγκες της επίγειας ύπαρξής του.
Η σχέση γης και ουρανού αναδεικνύει τη διπλή κατεύθυνση του ανθρώπινου αγώνα: ο άνθρωπος χρειάζεται υλικά στηρίγματα, αλλά συγχρόνως αναζητά πνευματική ολοκλήρωση. Οι δύο επιδιώξεις συνυπάρχουν και δημιουργούν μια διαρκή ένταση.
Η σχέση γης και ουρανού αναδεικνύει τη διπλή κατεύθυνση του ανθρώπινου αγώνα: ο άνθρωπος χρειάζεται υλικά στηρίγματα, αλλά συγχρόνως αναζητά πνευματική ολοκλήρωση. Οι δύο επιδιώξεις συνυπάρχουν και δημιουργούν μια διαρκή ένταση.
Στη συνέχεια, τα καιρικά φαινόμενα μετατρέπονται σε εικόνες των δοκιμασιών της ζωής:
Τα παρατεταμένα καλοκαίρια και η μεγάλη ζέστη παραπέμπουν στην εξάντληση, στον μόχθο και στις συνθήκες που καταπονούν τον άνθρωπο.
Οι άνεμοι και τα νερά που αφαιρούν τα φύλλα συμβολίζουν τις απώλειες και τη φθορά: όσα στερούν από τον άνθρωπο τη δύναμη, τη ζωντάνια ή πολύτιμα στοιχεία της ζωής του.
Οι βαριές συννεφιές αποδίδουν τη θλίψη, την αβεβαιότητα και τη σκοτεινή προοπτική που μπορεί να δημιουργούν οι δυσκολίες.
Οι χειμώνες και οι καταιγίδες συμβολίζουν τις εντονότερες αντιξοότητες, τις κρίσεις και τα επώδυνα γεγονότα που δοκιμάζουν την αντοχή του.
Ωστόσο, η ενότητα δεν περιορίζεται στην παρουσίαση της ανθρώπινης ταλαιπωρίας. Η αντίσταση, η ανόρθωση και η απόκτηση νέου φυλλώματος εκφράζουν την ικανότητα του ανθρώπου να ανακάμπτει και να ανανεώνεται. Παρά τις απώλειες, βρίσκει τη δύναμη να συνεχίζει, να ξαναδημιουργεί και να ανακτά την ελπίδα του. Η επανάληψη της έννοιας της διαρκούς αντίστασης τονίζει ότι η ζωή αποτελεί έναν επίμονο αγώνα απέναντι στη φθορά.
Τρίτη θεματική ενότητα: Η αντιμετώπιση του τέλους (στίχοι 14–19)
Στην τελευταία ενότητα εμφανίζεται μια δύναμη διαφορετική από τις προηγούμενες δοκιμασίες. Ο παράξενος άνεμος συμβολίζει τον θάνατο, ο οποίος διακόπτει οριστικά την ανθρώπινη πορεία. Η αδυναμία να γνωρίζει κανείς πότε και από πού ξεκινά εκφράζει το απρόβλεπτο της έλευσής του και το μυστήριο που τον περιβάλλει.
Το ξερίζωμα του δέντρου αποδίδει την οριστική αποκοπή του ανθρώπου από τη ζωή. Στη δεύτερη ενότητα οι δυσκολίες αφαιρούσαν τα φύλλα, αλλά δεν κατέστρεφαν τις ρίζες· γι’ αυτό ήταν δυνατή η ανανέωση. Εδώ, αντίθετα, ανατρέπονται και τα ίδια τα θεμέλια της ύπαρξης. Έτσι αναδεικνύεται η διαφορά ανάμεσα στις δοκιμασίες που μπορούν να ξεπεραστούν και στο τελικό, αμετάκλητο όριο της ζωής.
Η νύχτα συμβολίζει τον θάνατο, το τέλος του φωτός της ζωής και την είσοδο στο άγνωστο. Συνδέει την καταληκτική εικόνα με τον τίτλο και προσδίδει σε ολόκληρη την ανθρώπινη διαδρομή την προοπτική του αναπόφευκτου τέλους.
Το κρυμμένο πουλί και το σύντομο κελάηδημά του αποτελούν το πιο ανοιχτό σε ερμηνεία σύμβολο. Μπορούν να εκφράζουν την τελευταία πνοή της ζωής, την ψυχή ή την έσχατη έκφραση της εσωτερικής φωνής του ανθρώπου πριν από τη σιωπή. Η εικόνα μπορεί ακόμη να συνδεθεί με την ποιητική φωνή: ένα τελευταίο τραγούδι απέναντι στο σκοτάδι. Δεν χρειάζεται, όμως, να θεωρήσουμε ότι το πουλί έχει μία και μοναδική, απολύτως καθορισμένη σημασία ούτε ότι το ποίημα διατυπώνει ρητά μια βεβαιότητα για τη μεταθανάτια ζωή.
Το ουσιαστικό είναι ότι, ενώ το τέλος έχει πλέον γίνει αναπόφευκτο, μια τελευταία εκδήλωση ζωής εξακολουθεί να ακούγεται. Η μικρή διάρκεια του κελαηδήματος υπογραμμίζει συγχρόνως την ομορφιά και την ευθραυστότητά της.
β) Τα στοιχεία που δημιουργούν την εξωπραγματική ατμόσφαιρα
Η εξωπραγματική ατμόσφαιρα της τελευταίας ενότητας δημιουργείται κυρίως από τα ακόλουθα στοιχεία:
1. Ο χαρακτηρισμός του ανέμου ως παράξενου. Ο άνεμος παύει να παρουσιάζεται ως ένα συνηθισμένο φυσικό φαινόμενο και αποκτά τον χαρακτήρα μιας μυστηριώδους, ακατανόητης δύναμης. Διαφέρει από τους προηγούμενους ανέμους, που συμβόλιζαν τις αντιξοότητες της καθημερινής ζωής.
2. Η άγνοια για τον χρόνο και την προέλευσή του. Η παρενθετική διευκρίνιση ότι κανείς δεν γνωρίζει πότε και από πού ξεκινά ενισχύει το αίσθημα του αγνώστου. Η δύναμη αυτή βρίσκεται έξω από την ανθρώπινη γνώση και τον έλεγχο.
3. Η εικόνα των ριζών στον αέρα. Η φυσική τάξη αντιστρέφεται: εκείνο που εξασφάλιζε τη σύνδεση με τη γη βρίσκεται πλέον εκτεθειμένο στον αέρα. Μολονότι ένα ξεριζωμένο δέντρο είναι φυσικά πιθανό, μέσα στη μεταφορική ταύτιση δέντρου και ανθρώπου η εικόνα αποκτά ανοίκειο χαρακτήρα και εκφράζει την πλήρη ανατροπή της ύπαρξης.
4. Το κρυμμένο πουλί που παραμένει στη φυλλωσιά. Η παρουσία του, ενώ έχει ήδη συμβεί η καταστροφική ανατροπή, δημιουργεί μια αινιγματική εικόνα: η ζωή μοιάζει να επιμένει για λίγο ακόμη στο όριο της εξαφάνισής της. Το ότι παραμένει κρυμμένο ενισχύει τον υπαινικτικό χαρακτήρα του συμβόλου.
5. Το σύντομο κελάηδημα μπροστά στη νύχτα που πλησιάζει. Η αντίθεση ανάμεσα στον ήχο του πουλιού και στο επερχόμενο σκοτάδι δημιουργεί την αίσθηση μιας τελευταίας επικοινωνίας με το άγνωστο. Η νύχτα δεν λειτουργεί απλώς ως χρονική στιγμή, αλλά ως συμβολική παρουσία του θανάτου.
6. Η προσωρινότητα της τελευταίας εκδήλωσης ζωής. Η αναφορά στο ελάχιστο διάστημα που απομένει τοποθετεί την εικόνα στο μεταίχμιο ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο. Αυτή η οριακή κατάσταση συμβάλλει ιδιαίτερα στην εξωπραγματική ατμόσφαιρα.
Επιπλέον, οι παύλες και η καθυστερημένη εμφάνιση του πουλιού στο τέλος διακόπτουν τη συνήθη ροή της αφήγησης και αφήνουν τη συμβολική εικόνα να αποκαλυφθεί σταδιακά. Έτσι ενισχύονται η αναμονή, το μυστήριο και ο υπαινιγμός.
Συμπέρασμα
Το ποίημα παρουσιάζει την ανθρώπινη ζωή ως μια πορεία από την αρχική αθωότητα στο ρίζωμα, την ανάπτυξη και τον διαρκή αγώνα για υλική και πνευματική ολοκλήρωση. Ο άνθρωπος αντιστέκεται στις δοκιμασίες και ανανεώνεται, αλλά τελικά συναντά το αξεπέραστο όριο του θανάτου. Η τελευταία εικόνα δεν αναιρεί αυτό το τέλος· αναδεικνύει, ωστόσο, την αξία της ζωής και της ανθρώπινης έκφρασης που επιμένουν μέχρι την τελευταία στιγμή.