Τζένη Καρέζη (1934 – 1992) [Και το δωμάτιο γεμίζει μάγια]

Τζένη Καρέζη (1934 – 1992) [Και το δωμάτιο γεμίζει μάγια]
Το απόσπασμα προέρχεται από την αυτοβιογραφία της Τζένης Καρέζη, μεγάλης πρωταγωνίστριας του ελληνικού θεάτρου και κινηματογράφου, με τίτλο «Τετράδια ζωής» (εκδ. Καστανιώτη, 1993).
 
ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ. Η Θεσσαλονίκη μου!
Κατοχή. Πείνα, βομβαρδισμοί και καταφύγια. Κι ένα κοριτσάκι, η Ευγενούλα, πολύ άρρωστο. [...] Η μαμά του δεν μπορεί να το σηκώσει από το κρεβάτι. Και κείνο φοβάται. Ακούει τους άλλους να τρέχουνε, τα άλλα παιδάκια να φωνάζουνε, τις μπόμπες να πέφτουνε, βλέπει τη γιαγιά του και τον πατέρα του να φεύγουνε τρομαγμένοι, με τους άλλους, και το πιάνουνε τα κλάματα. Και τότε η μαμά του, για να το παρηγορήσει, πάει και βάζει στο γραμμόφωνο την Ενάτη του Μπετόβεν. Και το δωμάτιο γεμίζει μάγια. Κάτι ήχοι απίστευτοι και η ομορφιά και η ευτυχία να εισβάλλουνε ξαφνικά από παντού. Πού είναι η απελπισία, πού ο τρόμος; Πού οι πανικόβλητοι άνθρωποι; Πού πήγε όλη αυτή η τρομάρα; Πώς έγινε; Τι έγινε; Τι όμορφα που είναι όλα! Να τα λοιπόν τα παραμύθια. Να τα τα πριγκιπόπουλα, οι πριγκηπέσες και οι μάγισσες. Όλα εδώ κοντά της. Δικά της. Όλη η μαγεία της ζωής δικιά της. Η Ευγενία σκουπίζει τα μάτια της, αφήνει τη μαμά της να της αλλάξει την πετσέτα στο μέτωπό της, της πιάνει το χέρι και ακούει τον Μπετόβεν. Και αυτή είναι η πρώτη επαφή της με την Τέχνη.
Δεν ξέρω, αλλά νομίζω ότι εκείνη η στιγμή σηματοδότησε και περιχαράκωσε όλη τη ζωή μου. Κατάλαβα, σαν μέσα σ’ ένα θαύμα, ότι πέρα απ’ όλα, πάνω απ’ όλα, έξω από κάθε λογική και μέσα στην πιο απίστευτη χυδαιότητα, όπως και ανάμεσα σε διάφορα υπαρξιακά ερωτηματικά, διαδρομές υπόγειες, απορίες και ξαφνιάσματα και πληγές άφθονες, απ’ αυτές που κάθε μέρα μάς κερνάει η ζωή, υπάρχει κάτι που είναι σαν καταφύγιο και σε καλεί κάθε στιγμή να το ανακαλύψεις και να γιατρευτείς. Κι αυτό είναι η Τέχνη. Και μόνο. Πέραν αυτής… ουδέν!
Αυτή ήτανε πάντα η ιδεολογία η δική μου. Από τότε. Πριν από πολλά, πολλά χρόνια. Πάνω σ’ αυτό τίποτα για μένα δεν άλλαξε, δεν αλλοιώθηκε ή δε μεταλλάχτηκε. Σε στιγμές μαύρες, όπως και σε εποχές ευφορίας, πάντα εκεί καταφεύγω. Δεν έχω άλλη διαφυγή, ούτε άλλη επιλογή. Με αφήνει εντελώς αδιάφορη η λογική και η σοφία. Κρατάω μόνο το συναίσθημα, αυτό το φτερούγισμα της ψυχής, και είναι, νομίζω, το καλύτερο μέσον για να πλησιάσω το όνειρο. Δηλαδή την Τέχνη.
 
ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
 
Β1. Να εντοπίσεις τον τόπο, τον χρόνο και τα πρόσωπα της αφήγησης. Πώς συνδέονται μεταξύ τους; Να τεκμηριώσεις την απάντησή σου με στοιχεία του κειμένου.
 
Τόπος: Η αφήγηση τοποθετείται στη Θεσσαλονίκη, όπως δηλώνεται ρητά στην αρχή: «ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ. Η Θεσσαλονίκη μου!». Η κτητική αντωνυμία «μου» φανερώνει τον προσωπικό και συναισθηματικό δεσμό της αφηγήτριας με την πόλη. Ειδικότερα, το περιστατικό εκτυλίσσεται στο δωμάτιο όπου βρίσκεται άρρωστη και καθηλωμένη στο κρεβάτι η μικρή Ευγενία. Αυτό προκύπτει από τις φράσεις «Η μαμά του δεν μπορεί να το σηκώσει από το κρεβάτι» και «το δωμάτιο γεμίζει μάγια». Παράλληλα, γίνεται αναφορά στα καταφύγια, προς τα οποία κατευθύνονται οι άνθρωποι για να προστατευτούν από τους βομβαρδισμούς.
Χρόνος: Το γεγονός διαδραματίζεται στην περίοδο της Κατοχής, κατά την παιδική ηλικία της αφηγήτριας. Το ιστορικό πλαίσιο προσδιορίζεται με τη φράση «Κατοχή. Πείνα, βομβαρδισμοί και καταφύγια», χωρίς να δίνεται συγκεκριμένη ημερομηνία. Η αναφορά σε «ένα κοριτσάκι, η Ευγενούλα» προσδιορίζει τη φάση της ζωής της ηρωίδας. Πρόκειται για ανάμνηση του παρελθόντος, την οποία η ενήλικη αφηγήτρια ανακαλεί και ερμηνεύει αργότερα, όπως δείχνουν οι φράσεις «εκείνη η στιγμή» και «Πριν από πολλά, πολλά χρόνια». Οι ενεστώτες, όπως «φοβάται», «βάζει» και «ακούει», παρουσιάζουν το παλιό περιστατικό με ζωντάνια, σαν να συμβαίνει μπροστά στον αναγνώστη. Στις επόμενες παραγράφους η ανάμνηση συνδέεται με ολόκληρη τη μετέπειτα ζωή της και με το παρόν της αφήγησης: «πάντα εκεί καταφεύγω».
Πρόσωπα: Κεντρικό πρόσωπο είναι η μικρή Ευγενία, που αποκαλείται τρυφερά «Ευγενούλα». Στο αυτοβιογραφικό αυτό απόσπασμα η ηρωίδα ταυτίζεται με την ίδια τη συγγραφέα, την Τζένη Καρέζη, η οποία ανακαλεί ένα βίωμα της παιδικής της ηλικίας. Η ταύτιση φαίνεται από τη μετάβαση από την αναφορά στην «Ευγενία» στη δήλωση «εκείνη η στιγμή σηματοδότησε και περιχαράκωσε όλη τη ζωή μου». Σημαντικό πρόσωπο είναι η μητέρα της, που μένει κοντά στην άρρωστη κόρη της, τη φροντίζει και προσπαθεί να την παρηγορήσει βάζοντας στο γραμμόφωνο την Ενάτη του Μπετόβεν. Η στοργική τους σχέση τεκμηριώνεται και από τη σκηνή στην οποία η Ευγενία «αφήνει τη μαμά της να της αλλάξει την πετσέτα στο μέτωπό της, της πιάνει το χέρι». Δευτερεύοντα πρόσωπα είναι η γιαγιά και ο πατέρας της, που φεύγουν τρομαγμένοι μαζί με τους άλλους, καθώς και οι υπόλοιποι άνθρωποι και τα παιδιά που τρέχουν και φωνάζουν. Ο Μπετόβεν δεν συμμετέχει ως παρόν πρόσωπο στη σκηνή· εμφανίζεται έμμεσα μέσα από τη μουσική του.
Σύνδεση τόπου, χρόνου και προσώπων: Τα στοιχεία αυτά συνδέονται μέσα από ένα συγκεκριμένο παιδικό βίωμα. Στη Θεσσαλονίκη της Κατοχής, την ώρα των βομβαρδισμών, η αρρώστια εμποδίζει την Ευγενία να μετακινηθεί από το κρεβάτι της, ενώ οι γύρω της αναζητούν προστασία. Η φυγή των ανθρώπων, οι φωνές των παιδιών και οι βόμβες εντείνουν τον φόβο της: «το πιάνουνε τα κλάματα». Η μητέρα λειτουργεί ως στήριγμα και, με τη μουσική, μεταμορφώνει τη συναισθηματική εμπειρία του παιδιού: «η ομορφιά και η ευτυχία» εισβάλλουν στο δωμάτιο. Έτσι, απέναντι στα πραγματικά καταφύγια του πολέμου, η Τέχνη αναδεικνύεται σε εσωτερικό, ψυχικό καταφύγιο. Η εμπειρία δεν εξαλείφει τον εξωτερικό κίνδυνο, αλλά προσφέρει παρηγοριά και γίνεται η «πρώτη επαφή της με την Τέχνη». Η ενήλικη αφηγήτρια συνδέει αυτή τη στιγμή με τη διαμόρφωση της στάσης της απέναντι στη ζωή: «Αυτή ήτανε πάντα η ιδεολογία η δική μου. Από τότε». Επομένως, το ιστορικό και το οικογενειακό πλαίσιο εξηγούν τόσο τον αρχικό τρόμο όσο και την καθοριστική σημασία της μουσικής για την ηρωίδα.

Β2. Να διακρίνεις το είδος του αφηγητή ως προς το πρόσωπο και την οπτική γωνία στη δεύτερη και στην τρίτη παράγραφο του κειμένου. Θεωρείς επιτυχημένες τις επιλογές αυτές; Να αιτιολογήσεις και να τεκμηριώσεις τις απαντήσεις σου κάνοντας σχετικές αναφορές.
 
Δεύτερη παράγραφος («Κατοχή. Πείνα, βομβαρδισμοί και καταφύγια…»): Η αφήγηση γίνεται σε γ΄ πρόσωπο: η αφηγήτρια αναφέρεται στον παιδικό εαυτό της ως «ένα κοριτσάκι, η Ευγενούλα» και χρησιμοποιεί εκφράσεις όπως «Και κείνο φοβάται» και «Η Ευγενία σκουπίζει τα μάτια της». Έτσι παρουσιάζει αρχικά την ηρωίδα σαν να ήταν ένα άλλο πρόσωπο. Ωστόσο, επειδή πρόκειται για αυτοβιογραφικό κείμενο, η αφηγήτρια και η ηρωίδα ταυτίζονται: αφηγείται ένα δικό της βίωμα. Επομένως, το γ΄ πρόσωπο δεν σημαίνει ότι ένας ξένος προς τα γεγονότα αφηγητής διηγείται την ιστορία· η ενήλικη συγγραφέας αντικρίζει από χρονική απόσταση τον παιδικό εαυτό της.
Η οπτική γωνία είναι κυρίως εκείνη της μικρής Ευγενίας, με εσωτερική εστίαση. Ο αναγνώστης παρακολουθεί όσα το παιδί ακούει, βλέπει και αισθάνεται: «Ακούει τους άλλους να τρέχουνε», «βλέπει τη γιαγιά του και τον πατέρα του να φεύγουνε τρομαγμένοι», «το πιάνουνε τα κλάματα». Δεν καταγράφονται μόνο εξωτερικές πράξεις, αλλά και ο φόβος, η φαντασία και η μεταβολή της ψυχικής του κατάστασης. Οι ερωτήσεις «Πού είναι η απελπισία, πού ο τρόμος;» και τα επιφωνήματα «Τι όμορφα που είναι όλα!», «Να τα λοιπόν τα παραμύθια» μεταφέρουν άμεσα την έκπληξη και τον ενθουσιασμό της ηρωίδας. Η μουσική παρουσιάζεται όπως τη βιώνει εκείνη, ως μαγική είσοδος σε έναν παραμυθένιο κόσμο. Παράλληλα, η ενήλικη αφηγήτρια προσθέτει τη δική της αναδρομική ερμηνεία με τη φράση «Και αυτή είναι η πρώτη επαφή της με την Τέχνη».
Τρίτη παράγραφος («Δεν ξέρω, αλλά νομίζω…»): Η αφήγηση περνά στο α΄ ενικό πρόσωπο, όπως φαίνεται από τα «Δεν ξέρω», «νομίζω», «όλη τη ζωή μου» και «Κατάλαβα». Εδώ αναδεικνύεται ρητά η ομοδιηγητική και, ειδικότερα, αυτοδιηγητική αφηγήτρια: συμμετέχει στην ιστορία και αποτελεί το κεντρικό της πρόσωπο. Η οπτική γωνία είναι εσωτερική και προσωπική, αλλά πλέον κυριαρχεί η συνείδηση της ενήλικης γυναίκας, η οποία αναστοχάζεται την παιδική εμπειρία και αποτιμά τη σημασία της. Η φράση «εκείνη η στιγμή σηματοδότησε και περιχαράκωσε όλη τη ζωή μου» συνδέει το μεμονωμένο περιστατικό με ολόκληρη τη μετέπειτα πορεία της. Η Τέχνη ερμηνεύεται ως διαρκές ψυχικό καταφύγιο, «σαν καταφύγιο» που επιτρέπει στον άνθρωπο «να γιατρευτεί». Με το β΄ πρόσωπο στο «σε καλεί» και το α΄ πληθυντικό στο «μάς κερνάει η ζωή», η προσωπική εμπειρία αποκτά ευρύτερη ανθρώπινη διάσταση, χωρίς να αναιρείται ο βασικός εξομολογητικός χαρακτήρας της παραγράφου.
Αξιολόγηση των επιλογών: Οι επιλογές είναι επιτυχημένες, επειδή υπηρετούν διαφορετικές αλλά συμπληρωματικές λειτουργίες. Στη δεύτερη παράγραφο το γ΄ πρόσωπο δημιουργεί μια σχετική απόσταση ανάμεσα στην ενήλικη αφηγήτρια και στο παιδί που υπήρξε, επιτρέποντάς της να το παρουσιάσει με τρυφερότητα. Ταυτόχρονα, η εσωτερική εστίαση μάς φέρνει κοντά στον φόβο και στη χαρά της Ευγενίας, ώστε να βιώσουμε τη μετάβαση από τον τρόμο στη γοητεία της μουσικής. Οι ενεστώτες και οι σύντομες ερωτηματικές και επιφωνηματικές φράσεις ενισχύουν τη ζωντάνια της σκηνής. Στην τρίτη παράγραφο το α΄ πρόσωπο προσδίδει αμεσότητα, οικειότητα και τον χαρακτήρα προσωπικής μαρτυρίας: η ίδια η αφηγήτρια εξηγεί γιατί αυτή η στιγμή υπήρξε καθοριστική. Έτσι, η μετάβαση από το γ΄ στο α΄ πρόσωπο συνδέει τον παιδικό εαυτό με την ενήλικη συνείδηση και μετατρέπει τη βιωμένη σκηνή σε στοχασμό για τη δύναμη της Τέχνης. Δεν αλλάζει το πρόσωπο που αφηγείται, αλλά ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζει και ερμηνεύει τον εαυτό του.

Β3.
1. Γιατί η αφήγηση παρουσιάζει την πρώτη επαφή της μικρής ηρωίδας με την κλασική μουσική ως «παραμύθι» και «μαγεία της ζωής»; Ποιος είναι ο ρόλος της μουσικής, κατά τη γνώμη σου, στη ζωή των συνομηλίκων σου;
 
Η πρώτη επαφή της μικρής Ευγενίας με την κλασική μουσική παρουσιάζεται ως «παραμύθι» και «μαγεία της ζωής», επειδή μεταμορφώνει τον εσωτερικό της κόσμο. Μέσα στην Κατοχή, άρρωστη και ανήμπορη να ακολουθήσει τους άλλους στα καταφύγια, νιώθει τρόμο και απελπισία. Όταν όμως η μητέρα της βάζει την Ενάτη του Μπετόβεν, οι ήχοι ξυπνούν τη φαντασία της και γεμίζουν το δωμάτιο ομορφιά και ευτυχία. Τα «πριγκιπόπουλα», οι «πριγκηπέσες» και οι «μάγισσες» εκφράζουν αυτή την απόδραση από τη σκληρή πραγματικότητα. Η μουσική δεν σταματά τον πόλεμο, αλλά προσφέρει παρηγοριά και ψυχική ασφάλεια. Έτσι, η ηρωίδα ανακαλύπτει την Τέχνη ως καταφύγιο, που θα τη συντροφεύει σε όλη της τη ζωή.
Κατά τη γνώμη μου, η μουσική έχει αντίστοιχα σημαντική θέση στη ζωή των συνομηλίκων μου. Μπορεί να μας ξεκουράζει από την πίεση των μαθημάτων, να μας κρατά συντροφιά και να μας βοηθά να εκφράζουμε συναισθήματα που δυσκολευόμαστε να διατυπώσουμε. Ένα τραγούδι μπορεί να συνδεθεί με μια ανάμνηση, να μας παρηγορήσει στη λύπη ή να ενισχύσει τη χαρά μας. Παράλληλα, οι κοινές μουσικές προτιμήσεις, οι συναυλίες και η συμμετοχή σε μουσικές ομάδες προσφέρουν ευκαιρίες επικοινωνίας και δημιουργίας. Θεωρώ, λοιπόν, ότι αξίζει να ακούμε διαφορετικά είδη μουσικής και να ανακαλύπτουμε όσα μας συγκινούν. Η μουσική δεν είναι μόνο διασκέδαση, αλλά και τρόπος αυτογνωσίας και ουσιαστικής επαφής με τους άλλους.

2. Να υποθέσεις ότι η συγγραφέας αφηγείται στο ημερολόγιό της την καθοριστική γι’ αυτήν εμπειρία που την έφερε σε επαφή με την Τέχνη, όπως παρουσιάζεται στην πρώτη παράγραφο του κειμένου. Να καταγράψεις αυτή τη σελίδα του ημερολογίου της.
 
Θεσσαλονίκη, στα χρόνια της Κατοχής
Αγαπημένο μου ημερολόγιο,
Σήμερα φοβήθηκα τόσο πολύ! Ήμουν ξαπλωμένη, άρρωστη, και δεν μπορούσα να σηκωθώ. Άκουγα τις μπόμπες και τα παιδάκια που φώναζαν. Όλοι έτρεχαν να κρυφτούν. Είδα τη γιαγιά και τον μπαμπά να φεύγουν τρομαγμένοι και άρχισα να κλαίω. Ήθελα κι εγώ να φύγω, να βρεθώ κάπου όπου δεν θα έφταναν αυτοί οι απαίσιοι θόρυβοι. Μα το σώμα μου δεν με άφηνε. Η μαμά έμεινε δίπλα μου. Πόσο την είχα ανάγκη!
Και τότε έκανε κάτι που δεν περίμενα: έβαλε στο γραμμόφωνο την Ενάτη του Μπετόβεν. Ξαφνικά άκουσα ήχους αλλιώτικους, τόσο όμορφους που δεν ήξερα αν ήθελα να κλάψω ή να χαμογελάσω. Το ίδιο δωμάτιο δεν μου φαινόταν πια τόσο τρομακτικό. Ήταν σαν να είχε ανοίξει μια πόρτα και να είχαν μπει μέσα όλα τα παραμύθια που αγαπώ. Πριγκιπόπουλα, πριγκηπέσες, μάγισσες… Τα φανταζόμουν κοντά μου, σαν να μου κρατούσαν συντροφιά. Πού είχε πάει ο φόβος μου; Πώς μπορούσαν λίγοι ήχοι να αλλάξουν τόσα πράγματα;
Σκούπισα τα μάτια μου. Η μαμά μού άλλαξε την πετσέτα στο μέτωπο κι εγώ της έπιασα το χέρι. Δεν χρειαζόταν να πούμε τίποτα. Ήθελα μόνο να μείνει εκεί και να συνεχίσει η μουσική. Ήξερα πως έξω ο κίνδυνος δεν είχε περάσει, όμως μέσα μου κάτι είχε ησυχάσει. Για λίγο δεν ήμουν μόνο ένα άρρωστο κοριτσάκι που φοβόταν. Μπορούσα να ονειρεύομαι.
Δεν ξέρω ακόμη να εξηγήσω αυτό που ένιωσα. Ξέρω μόνο πως θέλω να ξανακούσω αυτή τη μουσική και να φυλάξω τη σημερινή στιγμή μέσα μου. Αν η Τέχνη είναι αυτή η ομορφιά που με βρήκε μέσα στον τρόμο, θέλω να την αναζητώ. Ίσως να υπάρχει πάντα ένας δρόμος προς το όνειρο, ακόμη κι όταν όλα γύρω φαίνονται σκοτεινά. Σήμερα η μαμά μού έδειξε αυτόν τον δρόμο.

Ευγενία

«Το θέμα προέρχεται και αντλήθηκε από την πλατφόρμα της Τράπεζας Θεμάτων Διαβαθμισμένης Δυσκολίας που αναπτύχθηκε (MIS5070818-Τράπεζα θεμάτων Διαβαθμισμένης Δυσκολίας για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, Γενικό Λύκειο-ΕΠΑΛ) και είναι διαδικτυακά στο δικτυακό τόπο του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής (Ι.Ε.Π.) στη διεύθυνση https://www.iep.edu.gr/trapeza-thematon-arxiki-selida/».