Αδίδακτο Κείμενο: Ξενοφῶν, Ἱέρων, κεφ. 5, §§ 1-2 [Συντακτική ανάλυση]

Αδίδακτο Κείμενο: Ξενοφῶν, Ἱέρων, κεφ. 5, §§ 1-2 [Συντακτική ανάλυση]
(έκδ. του Marchant, E.C. Οξφόρδη: Clarendon Press, 1920, ανατ. 1969)
 
Ο Ιέρωνας, τύραννος των Συρακουσών, στον διάλογό του με τον ποιητή Σιμωνίδη παραθέτει όλα τα στοιχεία που αποδεικνύουν ότι οι τύραννοι παρουσιάζουν αντιφάσεις στα συναισθήματα και τη συμπεριφορά τους.
 
Χαλεπόν δ’ ἐρῶ σοι καί ἄλλο πάθημα, ὦ Σιμωνίδη, τῶν τυράννων. Γιγνώσκουσι μέν γάρ οὐδέν ἧττον τῶν ἰδιωτῶν τούς ἀλκίμους τε καί σοφούς καί δικαίους. Τούτους δ’ ἀντί τοῦ ἄγασθαι φοβοῦνται, τούς μέν ἀνδρείους, μή τι τολμήσωσι τῆς ἐλευθερίας ἕνεκεν, τούς δὲ σοφούς, μή τι μηχανήσωνται, τούς δὲ δικαίους, μή ἐπιθυμήσῃ τό πλῆθος ὑπ’ αὐτῶν προστατεῖσθαι. Ὅταν δέ τούς τοιούτους διά τόν φόβον ὑπεξαιρῶνται, τίνες ἄλλοι αὐτοῖς καταλείπονται χρῆσθαι ἀλλ’ ἢ οἱ ἄδικοί τε καί ἀκρατεῖς καί ἀνδραποδώδεις; Οἱ μέν ἄδικοι πιστευόμενοι, διότι φοβοῦνται ὥσπερ οἱ τύραννοι τάς πόλεις μήποτε ἐλεύθεραι γενόμεναι ἐγκρατεῖς αὐτῶν γένωνται, οἱ δ’ ἀκρατεῖς τῆς εἰς τό παρόν ἐξουσίας ἕνεκα, οἱ δ’ ἀνδραποδώδεις, διότι οὐδ’ αὐτοί ἀξιοῦσιν ἐλεύθεροι εἶναι. Χαλεπόν οὖν καί τοῦτο τό πάθημα ἔμοιγε δοκεῖ εἶναι, τό ἄλλους μέν ἡγεῖσθαι ἀγαθούς ἄνδρας, ἄλλοις δέ χρῆσθαι ἀναγκάζεσθαι. Ἔτι δέ φιλόπολιν μέν ἀνάγκη καί τόν τύραννον εἶναι· ἂνευ γάρ τῆς πόλεως οὔτ’ ἂν σῴζεσθαι δύναιτο οὔτ’ εὐδαιμονεῖν· ἡ δέ τυραννίς ἀναγκάζει καί ταῖς ἑαυτῶν πατρίσιν ἐνοχλεῖν.
----------
ὁ ἄλκιμος: ο γενναίος, ο δυνατός
ἄγαμαί τι: θαυμάζω, επιδοκιμάζω κάτι
προστατέομαι, -οῦμαι ὑπό τινος: κυβερνώμαι, διοικούμαι από κάποιον
ὑπεξαιροῦμαι: απομακρύνω κάποιον
ὁ ἀνδραποδώδης: ο δουλικός, ο δουλοπρεπής
 
Μετάφραση
Θα σου πω κι ένα άλλο από τα δυσάρεστα που παθαίνουν οι τύραννοι, Σιμωνίδη. Αυτοί, παρ’ όλο που αναγνωρίζουν τους γενναίους, τους σοφούς και τους δίκαιους όχι λιγότερο απ’ ότι οι ιδιώτες, τους φοβούνται μάλλον παρά τους θαυμάζουν τους ανδρείους, μήπως και τολμήσουν κάτι για χάρη της ελευθερίας· τους σοφούς μήπως και μηχανευτούν κάτι, τους δίκαιους, μήπως τους θελήσει το πλήθος για κυβερνήτες του. Κι όταν οι τύραννοι από το φόβο τους τούς ξεπαστρέψουν αυτούς, ποιοι άλλοι θα τους μείνουν για να τους χρησιμοποιούν εκτός από τους άδικους, τους έκλυτους και τους δουλοπρεπείς; Τους άδικους τους εμπιστεύονται, γιατί κι αυτοί φοβούνται, όπως οι τύραννοι, μήπως η πόλη κάποια μέρα γίνει ελεύθερη και ασκήσει πάνω τους την εξουσία της· τους έκλυτους εξαιτίας της ελευθερίας δράσης που έχουν προς το παρόν και τους δουλοπρεπείς, επειδή αυτοί δεν έχουν καμιά αξίωση να είναι ελεύθεροι. Μου φαίνεται λοιπόν δυσάρεστο κι αυτό το πάθημα: άλλους να θεωρείς χρηστούς άνδρες κι άλλους να είσαι αναγκασμένος να χρησιμοποιείς. Επιπλέον, ο τύραννος είναι αναγκασμένος να αγαπά την πόλη του· γιατί χωρίς αυτή δεν μπορεί ούτε να υπάρχει ούτε να ευτυχεί· η τυραννία όμως αναγκάζει τους τυράννους να κακομεταχειρίζονται την ίδια την πατρίδα τους.
 
Μτφρ. Λ. Τρουλινός. 1994.
 
Συντακτική ανάλυση
Χαλεπόν δ’ ἐρῶ σοι καί ἄλλο πάθημα, ὦ Σιμωνίδη, τῶν τυράννων
Κύρια πρόταση
ἐρῶ: Ρήμα. ἐγώ: Υποκείμενο (εννοείται). σοι: Έμμεσο αντικείμενο. πάθημα: Άμμεσο αντικείμενο. ἄλλο: Επιθετικός προσδιορισμός στο πάθημα. Χαλεπόν: Επιθετικός προσδιορισμός στο πάθημα. τῶν τυράννων: Γενική υποκειμενική στο πάθημα (πάσχουν/παθαίνουν οι τύραννοι). ὦ Σιμωνίδη: Κλητική προσφώνηση.
 
Γιγνώσκουσι μέν γάρ οὐδέν ἧττον τῶν ἰδιωτῶν τούς ἀλκίμους τε καί σοφούς καί δικαίους
Κύρια πρόταση
Γιγνώσκουσι: Ρήμα. οἱ τύραννοι (ή οὗτοι): Υποκείμενο (εννοείται). τούς ἀλκίμους – σοφούς –
δικαίους: Αντικείμενα ρήματος. οὐδέν ἧττον: Επιρρηματικός προσδιορισμός του ποσού (όχι λιγότερο: σχήμα λιτότητας). τῶν ἰδιωτῶν: Γενική συγκριτική λόγω του ἧττον.
 
Τούτους δ’ ἀντί τοῦ ἄγασθαι φοβοῦνται, τούς μέν ἀνδρείους, τούς δὲ σοφούς, τούς δὲ δικαίους,
Κύρια πρόταση
 φοβοῦνται: Ρήμα. οἱ τύραννοι (ή οὗτοι): Υποκείμενο (εννοείται). Τούτους: Άμεσο αντικείμενο ρήματος. τούς μέν ἀνδρείους, τούς δὲ σοφούς, τούς δὲ δικαίους: Επεξηγήσεις στο τούτους. ἀντί τοῦ ἄγασθαι: Εμπρόθετος προσδιορισμός της αντικατάστασης.
 
μή τι τολμήσωσι τῆς ἐλευθερίας ἕνεκεν,
Δευτερεύουσα ενδοιαστική πρόταση, ως έμμεσο αντικείμενο του ρήματος φοβοῦνται. Δηλώνει φόβο για κάτι το ανεπιθύμητο.
τολμήσωσι: Ρήμα. οἱ ἀνδρεῖοι: Υποκείμενο (εννοείται). τι: Αντικείμενο ρήματος. τῆς ἐλευθερίας ἕνεκεν: Εμπρόθετος προσδιορισμός του σκοπού (ἕνεκεν τῆς ἐλευθερίας).
 
μή τι μηχανήσωνται,
Δευτερεύουσα ενδοιαστική πρόταση, ως έμμεσο αντικείμενο του ρήματος φοβοῦνται. Δηλώνει φόβο για κάτι το ανεπιθύμητο.
μηχανήσωνται: Ρήμα. οἱ σοφοί: Υποκείμενο (εννοείται). τι: Αντικείμενο ρήματος.
 
μή ἐπιθυμήσῃ τό πλῆθος ὑπ’ αὐτῶν προστατεῖσθαι.
Δευτερεύουσα ενδοιαστική πρόταση, ως έμμεσο αντικείμενο του ρήματος φοβοῦνται. Δηλώνει φόβο για κάτι το ανεπιθύμητο.
ἐπιθυμήσῃ: Ρήμα. τό πλῆθος: Υποκείμενο ρήματος και απαρεμφάτου. προστατεῖσθαι: Τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο ρήματος (ταυτοπροσωπία). ὑπ’ αὐτῶν: Εμπρόθετος προσδιορισμός του ποιητικού αιτίου.
 
Ὅταν δέ τούς τοιούτους διά τόν φόβον ὑπεξαιρῶνται
Δευτερεύουσα χρονικό-υποθετική πρόταση, η οποία λειτουργεί ως υπόθεση (ἄν + υποτακτική), με απόδοση την κύρια που ακολουθεί (οριστική ενεστώτα) και σχηματίζει υποθετικό λόγο της αόριστης επανάληψης στο παρόν και το μέλλον.
ὑπεξαιρῶνται: Ρήμα. οἱ τύραννοι: Υποκείμενο (εννοείται). τούς τοιούτους: Αντικείμενο. διά τόν φόβον: Εμπρόθετος προσδιορισμός της αιτίας.
 
τίνες ἄλλοι αὐτοῖς καταλείπονται χρῆσθαι ἀλλ’ ἢ οἱ ἄδικοί τε καί ἀκρατεῖς καί ἀνδραποδώδεις;
Κύρια πρόταση (ευθεία ερώτηση), ως απόδοση του υποθετικού λόγου
καταλείπονται: Ρήμα. τίνες: Υποκείμενο ρήματος. αὐτοῖς: Αντικείμενο ρήματος. ἄλλοι: Επιθετικός προσδιορισμός στο τίνες. χρῆσθαι: Απαρέμφατο του σκοπού, με υποκείμενο εννοούμενο σε αιτιατική λόγω ετεροπροσωπίας, τούς τυράννους. οἱ ἄδικοί - ἀκρατεῖς - ἀνδραποδώδεις: Επεξηγήσεις στο τίνες.
 
Οἱ μέν ἄδικοι πιστευόμενοι,
Κύρια πρόταση
καταλείπονται: Ρήμα (εννοείται). οἱ ἄδικοι: Υποκείμενο ρήματος και μετοχής. πιστευόμενοι: Αιτιολογική μετοχή, συνημμένη στο υποκείμενο του ρήματος.
 
διότι φοβοῦνται τάς πόλεις
Δευτερεύουσα αιτιολογική πρόταση
φοβοῦνται: Ρήμα. οἱ ἄδικοι: Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). τάς πόλεις: Άμεσο αντικείμενο ρήματος.
 
ὥσπερ οἱ τύραννοι
Δευτερεύουσα αναφορική παραβολική πρόταση που δηλώνει τρόπο.
φοβοῦνται: Ρήμα (εννοείται). οἱ τύραννοι: Υποκείμενο.
 
μήποτε ἐλεύθεραι γενόμεναι ἐγκρατεῖς αὐτῶν γένωνται
Δευτερεύουσα ενδοιαστική πρόταση ως έμμεσο αντικείμενο του ρήματος φοβοῦνται. Δηλώνει φόβο για κάτι το ανεπιθύμητο.
γένωνται: Ρήμα. αἱ πόλεις: Υποκείμενο ρήματος (εννοείται). ἐγκρατεῖς: Κατηγορούμενο του υποκειμένου. αὐτῶν: Γενική αντικειμενική. γενόμεναι: Χρονική μετοχή, συνημμένη στο υποκείμενο του ρήματος. ἐλεύθεραι: Κατηγορούμενο του υποκειμένου της μετοχής.
 
οἱ δ’ ἀκρατεῖς τῆς εἰς τό παρόν ἐξουσίας ἕνεκα,
Κύρια πρόταση
καταλείπονται: Ρήμα (εννοείται). οἱ ἀκρατεῖς: Υποκείμενο ρήματος. τῆς εἰς τό παρόν: Επιθετικός προσδιορισμός λόγω του άρθρου στο ἐξουσίας. [εἰς τό παρόν: Εμπρόθετος προσδιορισμός του χρόνου.] τῆς ἐξουσίας ἕνεκα: Εμπρόθετος προσδιορισμός της αιτίας.
 
οἱ δ’ ἀνδραποδώδεις,
Κύρια πρόταση
καταλείπονται: Ρήμα (εννοείται). οἱ ἀνδραποδώδεις: Υποκείμενο.
 
διότι οὐδ’ αὐτοί ἀξιοῦσιν ἐλεύθεροι εἶναι.
Δευτερεύουσα αιτιολογική πρόταση
ἀξιοῦσιν: Ρήμα. αὐτοί: Υποκείμενο ρήματος και απαρεμφάτου. εἶναι: Αντικείμενο ρήματος, τελικό απαρέμφατο (ταυτοπροσωπία). ἐλεύθεροι: Κατηγορούμενο στο υποκείμενο του απαρεμφάτου.
 
Χαλεπόν οὖν καί τοῦτο τό πάθημα ἔμοιγε δοκεῖ εἶναι, τό ἄλλους μέν ἡγεῖσθαι ἀγαθούς ἄνδρας, ἄλλοις δέ χρῆσθαι ἀναγκάζεσθαι.
Κύρια πρόταση
δοκεῖ: Ρήμα (απρόσωπο). ἔμοιγε: Δοτική προσωπική. εἶναι: Υποκείμενο ρήματος, ειδικό απαρέμφατο. τό πάθημα: Υποκείμενο απαρεμφάτου σε αιτιατική λόγω αναγκαστικής ετεροπροσωπίας. Χαλεπόν: Κατηγορούμενο στο υποκείμενο του απαρεμφάτου. τοῦτο: Επιθετικός προσδιορισμός στο πάθημα. τό ἡγεῖσθαι: Έναρθρο απαρέμφατο ως επεξήγηση στο τοῦτο. Ως υποκείμενό του εννοείται σε αιτιατική τούς τυράννους. ἄλλους: Αντικείμενο του απαρεμφάτου. ἄνδρας: Κατηγορούμενο του αντικειμένου. ἀγαθούς: Επιθετικός προσδιορισμός στο ἄνδρας. το ἀναγκάζεσθαι: Έναρθρο απαρέμφατο ως επεξήγηση στο τοῦτο. Ως υποκείμενό του εννοείται σε αιτιατική τούς τυράννους. χρῆσθαι: Τελικό απαρέμφατο ως αντικείμενο του έναρθρου απαρεμφάτου (με ίδιο υποκείμενο). ἄλλοις: Αντικείμενο του απαρεμφάτου χρῆσθαι.
 
Ἔτι δέ φιλόπολιν μέν ἀνάγκη καί τόν τύραννον εἶναι
Κύρια πρόταση
ἀνάγκη (ἐστί): Απρόσωπη έκφραση. εἶναι: Τελικό απαρέμφατο ως υποκείμενο της απρόσωπης έκφρασης. τον τύραννον: Υποκείμενο του απαρεμφάτου. φιλόπολιν: Κατηγορούμενο στο υποκείμενο του απαρεμφάτου. Ἔτι: Επιρρηματικός προσδιορισμός του ποσού (προσθήκη).
 
ἂνευ γάρ τῆς πόλεως οὔτ’ ἂν σῴζεσθαι δύναιτο οὔτ’ εὐδαιμονεῖν
Κύρια πρόταση
ἂν δύναιτο: Ρήμα. ὁ τύραννος: Υποκείμενο ρήματος. σῴζεσθαι - εὐδαιμονεῖν: Τελικά απαρέμφατα ως αντικείμενα του ρήματος, με υποκείμενο το ὁ τύραννος (ταυτοπροσωπία). ἂνευ τῆς πόλεως: Εμπρόθετος προσδιορισμός του χωρισμού (χωρίς).
 
ἡ δέ τυραννίς ἀναγκάζει καί ταῖς ἑαυτῶν πατρίσιν ἐνοχλεῖν.
Κύρια πρόταση
ἀναγκάζει: Ρήμα. ἡ τυραννίς: Υποκείμενο ρήματος. ἐνοχλεῖν: Αντικείμενο ρήματος, τελικό απαρέμφατο, με εννοούμενο υποκείμενο σε αιτιατική, λόγω ετεροπροσωπίας, τούς τυράννους. ταῖς πατρίσιν: Αντικείμενο απαρεμφάτου. ἑαυτῶν: Γενική κτητική (ή επιθετικός προσδιορισμός λόγω του άρθρου που προηγείται).
 
«Το θέμα προέρχεται και αντλήθηκε από την πλατφόρμα της Τράπεζας Θεμάτων Διαβαθμισμένης Δυσκολίας που αναπτύχθηκε (MIS5070818-Τράπεζα θεμάτων Διαβαθμισμένης Δυσκολίας για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, Γενικό Λύκειο-ΕΠΑΛ) και είναι διαδικτυακά στο δικτυακό τόπο του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής (Ι.Ε.Π.) στη διεύθυνση https://www.iep.edu.gr/trapeza-thematon-arxiki-selida/».