Έκθεση Γ΄ Λυκείου: Των Νεοελλήνων οι παρέες

Έκθεση Γ΄ Λυκείου: Των Νεοελλήνων οι παρέες
 
Κείμενο 1 [Των Νεοελλήνων οι παρέες]
Απόσπασμα από το βιβλίο της Ιωάννας Τσιβάκου «Ατομικισμός και φιλία: Η ταυτότητα των νέων Ελλήνων» (εκδ. Σιδέρης, Αθήνα, 2017).
 
            Οι σύγχρονοι νέοι, με το να έρχονται αντιμέτωποι με την εξαφάνιση ή αλλαγή του χαρακτήρα των πρώην τόπων δημόσιας συνάντησης (όπως η αγορά, οι πλατείες ή τα καφενεία), με την ψηφιακή τεχνολογία να επιφέρει την εξαφάνιση της απτής εγγύτητας μεταξύ των ανθρωπίνων υπάρξεων και τέλος, με την παρακμή της δημόσιας ηθικής, καταλήγουν να εμφορούνται από μια νέου τύπου ηθογενετική ηθική, από την οποία απουσιάζει η ανάληψη ευθύνης του ενός απέναντι στον κάθε άλλον. Οι φίλοι από σύντροφοι καρδιακοί μεταβάλλονται σε ευκαιριακή, και γι’ αυτό προσωρινή, «παρέα» σε ένα κοινό ταξίδι προς το άγνωστο, όπου δεν υπάρχει ούτε νόστος ούτε άφιξη. Σε έναν κόσμο όπου η μετά θάνατον ζωή εμποτίστηκε από το πνεύμα της αμφιβολίας και η πολιτική και ο νόμος εκλήθησαν για να ρυθμίσουν χωρίς κανένα ηθικό έρεισμα τις κοινωνικές σχέσεις, η προσωπική φιλία, για όσο διαρκεί, περιορίζεται να λειτουργεί μέσα στον κύκλο της παρέας, γινόμενη κατανοητή ως καταφύγιο παρηγορητικό του βίου.
            Στην παρέα, σ’ έναν άτυπο κοινωνικό κύκλο του «εμείς», ο νεαρός Έλληνας ποθεί να ανεύρει την αναγκαία για την ύπαρξή του θαλπωρή. Γι’ αυτό και η παρέα, με το να επιτρέπει στο άτομο να διατηρεί ζωντανά τα συστατικά αγαθά του φιλότιμου, εμφανίζεται ως υποκατάστατο της παραδοσιακής κοινότητας. Ζυμωμένη με αναμνήσεις από παρελθόντες χώρους κοινωνικότητας, όπως η γειτονιά, το χωριό, το σχολείο, ο στρατός, σχηματισμένη από χαρακτηριστικά ομοιότητας οφειλόμενα στην ηλικία και στις εκπαιδευτικές και εργασιακές εμπειρίες, αλλά και στα κοινά ενδιαφέροντα για την πολιτική, την επιστήμη ή την τέχνη ή και από μιαν ομοιότητα παραχθείσα από τα ίδια ερωτικά βιώματα, η παρέα αποτελεί προνομιακό χώρο συνεύρεσης του ατόμου με τους ομοίους άλλους.
            Τα προαναφερθέντα στοιχεία ομοιότητας, καίτοι δεν σχετίζονται με κοινούς ηθικούς προσανατολισμούς, εν τούτοις είναι αρκετά ισχυρά ώστε, αφενός να προκαλούν συναισθήματα συμπάθειας και εμπιστοσύνης ανάμεσα στα μέλη της παρέας και, αφετέρου να ενισχύουν την αυτοεκτίμηση των φίλων, καθώς εντός της παρέας νοιώθουν μεταξύ τους ίσοι, περιφρονώντας ή υποτιμώντας τους έξω, ιδίως όσους είναι ανώτεροι, κατώτεροι ή διαφορετικοί. Η ισότητα, από αξιακό μέγεθος του πολιτικού και κοινωνικού πεδίου, έχει μεταφερθεί -όπως και στη φιλία- στον ψυχικό χώρο κι αυτό είναι ένα από τα πλεονεκτήματα της παρέας.
 
Κείμενο 2 [Φίλος με τον εαυτό σου πρώτα...]
Διασκευασμένο κείμενο της Φανής Ναθαναηλίδου, δημοσιευμένο στις 03.07.2017 στην ιστοσελίδα https://sillogoskallisto.wordpress.com/2017/07/30/
           
            Ένα μεγάλο και πολύ σημαντικό μέρος της ζωής μας είναι οι φίλοι. Παντελώς άγνωστοι άνθρωποι μεταξύ τους, χωρίς κοινό παρελθόν, χωρίς συγγένεια, συναντιούνται και αποκτούν ισχυρούς δεσμούς φιλίας. Αλήθεια, τι είναι η φιλία; Θαρρώ πως ο καθένας μας αποδίδει διαφορετικά νοήματα στην έννοια, γεγονός που δείχνει την πολυδιάστατη και σύνθετη όψη που έχει και κατ’ επέκταση την τρομερή αξία της. Λέω τρομερή, διότι, αν το σκεφτεί κανείς, είναι όντως τρομερό δύο άγνωστοι να συναντηθούν και να παλεύουν να μάθουν ο ένας τον άλλον, αλληλεπιδρώντας σε διάφορους τομείς. Θέλει θάρρος και θράσος, για να φτάσεις να γνωρίσεις έναν άνθρωπο και μέσα απ’ αυτόν να αντικρίσεις όψεις του εαυτού σου. Λέω τρομερή, διότι, ακόμη και όταν βρεις έναν άνθρωπο και συνάψεις φιλική σχέση μαζί του, είναι δύσκολο να τη διατηρήσεις αναλλοίωτη· ως γνωστόν ο χρόνος φθείρει τα συναισθήματα.
Οι ρίζες της έννοιας «φιλία» είναι βαθιές· έχει γίνει λόγος γι’ αυτήν στο παρελθόν από φιλοσόφους, λογοτέχνες, ιστορικούς, καλλιτέχνες και είναι ευδιάκριτη η εξέλιξή της από τότε έως σήμερα. Με έναν ευρύτερο ορισμό, φιλία είναι ένας δεσμός στο πλαίσιο του οποίου δύο άνθρωποι αγαπιούνται, επιθυμούν και επιδιώκουν το καλύτερο δυνατό ο ένας για τον άλλο, προσπαθώντας μάλιστα να σταθούν αρωγοί στην απόκτηση και κατάκτηση αυτού του καλύτερου, χωρίς φθόνο και κακία. Η φιλία είναι αρετή, διότι έχει σημαντικά χαρακτηριστικά της, όπως μοναδικότητα, εμπιστοσύνη, αίσθημα ευθύνης και αφοσίωσης.
Θαρρώ πως στις μέρες μας είναι σπάνια η αυθεντική φιλία. Όχι πως είναι δύσκολο να πλάσεις μια υγιή σχέση με ισχυρά θεμέλια. Αντιθέτως, είναι δύσκολο να βρεις έναν άνθρωπο πρόθυμο να κάνει πίσω τον εγωισμό του, να ακούσει τι έχεις να πεις, να καταλάβει, να ρισκάρει για σένα, να σου δείξει με έργα τι νιώθει, να σου σταθεί στα δύσκολα, να αισθάνεται πλήρης παρά την ασυμφωνία χαρακτήρων σας, να κατανοεί τον διαφορετικό τρόπο σκέψης και να σέβεται το «είναι» σου. Μπορώ να γράφω σελίδες για το τι είναι δύσκολο να κάνεις ως φίλος, αλλά δεν θα το κάνω, γιατί είναι λίγο τρομακτικό έτσι. Και η αλήθεια είναι ότι όσο τρομακτικό κι αν είναι, όταν βρεις τον κατάλληλο άνθρωπο, όλα γίνονται απλά και εύκολα. Αρκεί να είσαι πρόθυμος να γνωρίσεις το καινούργιο και το διαφορετικό, χωρίς να κριτικάρεις ή να σνομπάρεις. […]
Για να είσαι πρόθυμος, λοιπόν, να κάνεις μια γνωριμία, οφείλεις πρώτα να είσαι φίλος με τον εαυτό σου. Μόνον έτσι οι πιθανότητες δημιουργίας μιας ισχυρής φιλίας θα αυξηθούν δραματικά. Επομένως, για να είναι μια φιλία αληθινή και να αντέξει στον χρόνο, χρειάζεται γερές βάσεις και ανιδιοτελή κίνητρα. Η διαδικασία αυτή έχει μεγάλη χρονική διάρκεια μέχρι να φτάσει κανείς στο επιθυμητό αποτέλεσμα, γι’ αυτό απαιτείται υπομονή, υπευθυνότητα και αργά, σταθερά βήματα.
Όλοι οι άνθρωποι κάθε ηλικίας έχουν την ανάγκη να μοιραστούν τη χαρά ή τη λύπη, τη σιωπή ή τα λόγια τους. Έχουν ανάγκη ένα στήριγμα, έναν ώμο να κλάψουν ή ένα χέρι να κρατηθούν, όταν νιώθουν ότι δεν μπορούν να συνεχίσουν. Η ανάγκη αυτή είναι ανθρώπινη και η ικανοποίησή της απαραίτητη για την ευδαιμονία της ψυχής. Όντως, στις μέρες μας σπανίζει η αυθεντική φιλία και δεν περισσεύει. Αυτό, όμως, είναι που την καθιστά ένα από τα πολυτιμότερα αγαθά στη ζωή, καθώς δεν χτίζεται με ψέμα, συμφέρον και κακία, αλλά με αγάπη, ειλικρίνεια και σεβασμό, γεγονός που την εξελίσσει σε κάτι βαθύ και ουσιαστικό. Γι’ αυτό διακρίνει ανεπτυγμένα και ώριμα άτομα, πρόθυμα για προσωπικές θυσίες στο όνομά της και της αναζήτησης του εαυτού μέσα απ’ αυτήν.
            Η φιλία είναι ένας ισχυρός ψυχικός αγαπητικός δεσμός. Αν τη βρείτε, μην τη χάσετε!
 
Κείμενο 3: Δύσκολη τόλμη
Το ποίημα της Λένας Παππά προέρχεται από τη συλλογή «Βραδυφλεγή», Τα Ποιήματα, Τόμος Β΄, εκδ. Αρμός, Αθήνα: 1997.
 
Μπορεί
να διασχίσεις φαράγγια, ερήμους και έλη
να διατρέξεις απύθμενες θάλασσες
κι όμως
να μην τολμάς τη μικρή
ελάχιστη απόσταση να διανύσεις μέχρι
τον εαυτό σου.
 
ΘΕΜΑ 1
1. Να αποδώσετε συνοπτικά (50 έως 60 λέξεις) το περιεχόμενο της 2ης παραγράφου του Κειμένου 1.
 
Ο νεαρός Έλληνας αναζητά στην παρέα την απαραίτητη συναισθηματική θαλπωρή. Λειτουργώντας ως ένας άτυπος κύκλος του «εμείς», η παρέα υποκαθιστά την παραδοσιακή κοινότητα, καθώς διαφυλάσσει τις αξίες του φιλότιμου. Παράλληλα, αποτελεί τον ιδανικό χώρο συνεύρεσης με ομοίους. Διαμορφώνεται μέσα από κοινές αναμνήσεις από τη γειτονιά ή το σχολείο, παρόμοιες ηλικιακές, εκπαιδευτικές και εργασιακές εμπειρίες, καθώς και κοινά ενδιαφέροντα ή βιώματα.
 
ΘΕΜΑ 2
Ερώτημα 1^ο
Στο τέλος του Κειμένου 2 η συγγραφέας καταλήγει σε μια προτροπή προς τους αναγνώστες. Σε 60-70 λέξεις να δικαιολογήσετε με αναφορά σε στοιχεία του κειμένου το περιεχόμενο της προτροπής της.
 
Η συγγραφέας προτρέπει τους αναγνώστες να προστατεύσουν την αληθινή φιλία, όταν τη βρουν, επειδή αποτελεί σημαντικό μέρος της ζωής και ισχυρό ψυχικό δεσμό. Είναι σπάνια και δύσκολα διατηρείται αναλλοίωτη, αφού ο χρόνος φθείρει τα συναισθήματα και λίγοι άνθρωποι παραμερίζουν τον εγωισμό τους. Χτίζεται με αγάπη, ειλικρίνεια, σεβασμό, εμπιστοσύνη και αφοσίωση, στηρίζει στις χαρές και στις λύπες και απαιτεί υπομονή, υπευθυνότητα, ανιδιοτέλεια και προσωπικές θυσίες για να παραμένει ουσιαστική και διαρκής.
 
Ερώτημα 2^ο
α. Να περιγράψετε με συντομία τη νοηματική διασύνδεση που χαρακτηρίζει τη 2^η και την 3^η παράγραφο του Κειμένου 1.
 
Η 2η παράγραφος παρουσιάζει τα στοιχεία που συγκροτούν την παρέα: την ανάγκη για θαλπωρή, τις κοινές μνήμες, τις παρόμοιες εμπειρίες και τα κοινά ενδιαφέροντα. Η 3η παράγραφος αξιοποιεί αυτά τα στοιχεία ως αφετηρία και εξηγεί τα αποτελέσματά τους: καλλιεργούν συμπάθεια και εμπιστοσύνη, ενισχύουν την αυτοεκτίμηση και δημιουργούν αίσθημα ψυχικής ισότητας. Επομένως, η σχέση των δύο παραγράφων είναι σχέση αιτίου–αποτελέσματος και αποσαφήνισης.
 
β. Στην 3^η παράγραφο του Κειμένου 2 η συγγραφέας επιλέγει να αναπτύξει τα σχόλια – λεπτομέρειες στη βάση του β΄ ενικού ρηματικού προσώπου. Ποιο είναι το επικοινωνιακό αποτέλεσμα αυτής της επιλογής;
 
Το β΄ ενικό πρόσωπο δημιουργεί αμεσότητα, οικειότητα και διαλογικό τόνο. Η συγγραφέας απευθύνεται προσωπικά στον αναγνώστη, τον τοποθετεί νοητά στη θέση του φίλου και τον ωθεί να ελέγξει τη δική του στάση. Παράλληλα, οι απαιτήσεις της αυθεντικής φιλίας αποδίδονται παραστατικά, όχι ως αφηρημένες αρχές αλλά ως προσωπικές επιλογές και πράξεις, οπότε το μήνυμα γίνεται πιο ζωντανό και πειστικό.
 
Ερώτημα 3^ο
Στη 2^η παράγραφο του Κειμένου 1 να αντικαταστήσεις τις υπογραμμισμένες λέξεις με ισοδύναμες νοηματικά λέξεις ή φράσεις (κάνοντας τις αναγκαίες, κατά τη γνώμη σου, αλλαγές στη σύνταξη, αν χρειαστεί), προκειμένου το ύφος λόγου να γίνει πιο απλό.
 
θαλπωρή: ζεστασιά και ασφάλεια·
υποκατάστατο: αναπλήρωμα·
ζυμωμένη: διαμορφωμένη· παραχθείσα: που δημιουργήθηκε·
συνεύρεσης: συνάντησης.
 
Ερώτημα 4^ο
Με ποια συλλογιστική πορεία οργανώνεται η 1η παράγραφος του Κειμένου 1 και πώς υπηρετείται η βασική θέση της συγγραφέως;
 
Η συλλογιστική πορεία της παραγράφου είναι παραγωγική, καθώς η συγγραφέας μεταβαίνει από το γενικό κοινωνικό πλαίσιο σε μια ειδικότερη διαπίστωση για τη σύγχρονη φιλία. Αρχικά παρουσιάζει ευρύτερες μεταβολές, όπως την υποχώρηση των παραδοσιακών τόπων συνάντησης, την απομάκρυνση που επιφέρει η ψηφιακή τεχνολογία και την παρακμή της δημόσιας ηθικής. Στη συνέχεια εξειδικεύει τις συνέπειές τους στις ανθρώπινες σχέσεις: περιορίζεται η ευθύνη του ενός απέναντι στον άλλον και οι καρδιακοί φίλοι μετατρέπονται σε προσωρινή, ευκαιριακή «παρέα». Η πορεία αυτή οργανώνεται παράλληλα με σχέση αιτίου–αποτελέσματος, αφού οι κοινωνικές και ηθικές αλλαγές προβάλλονται ως αιτίες της αποδυνάμωσης των σταθερών φιλικών δεσμών. Έτσι υπηρετείται αποτελεσματικά η βασική θέση της συγγραφέως ότι, στον σύγχρονο κόσμο, η φιλία χάνει το βαθύτερο ηθικό της περιεχόμενο και περιορίζεται συχνά σε ένα πρόσκαιρο «καταφύγιο παρηγορητικό του βίου».
 
Ερώτημα 5^ο
Με ποιον τρόπο αναπτύσσεται η δεύτερη παράγραφος του Κειμένου 2;
 
Η δεύτερη παράγραφος αναπτύσσεται κυρίως με ορισμό και, συμπληρωματικά, με αιτιολόγηση και παραδείγματα. Ειδικότερα, η συγγραφέας δηλώνει ρητά «Με έναν ευρύτερο ορισμό» και ορίζει τη φιλία ως έναν δεσμό -το προσεχές γένος- στο πλαίσιο του οποίου δύο άνθρωποι αγαπιούνται, επιδιώκουν αμοιβαία το καλό και αλληλοβοηθούνται χωρίς φθόνο ή κακία —την ειδοποιό διαφορά. Στην τελευταία περίοδο αιτιολογεί τον χαρακτηρισμό της φιλίας ως αρετής με τον σύνδεσμο «διότι». Τέλος, με τη λέξη «όπως» παραθέτει ενδεικτικά γνωρίσματά της, δηλαδή τη μοναδικότητα, την εμπιστοσύνη, την ευθύνη και την αφοσίωση, καθιστώντας τον ορισμό σαφέστερο και πληρέστερο.
 
Ερώτημα 6^ο
Ποια λειτουργία επιτελούν οι διαδοχικές αντιθέσεις στην προτελευταία παράγραφο («χαρά ή λύπη», «σιωπή ή λόγια», «ψέμα, συμφέρον και κακία» / «αγάπη, ειλικρίνεια και σεβασμό»);
 
Οι διαδοχικές αντιθέσεις επιτελούν πολλαπλή νοηματική και υφολογική λειτουργία. Αρχικά, τα αντιθετικά ζεύγη «χαρά ή λύπη» και «σιωπή ή λόγια» αναδεικνύουν την καθολικότητα της ανάγκης για φιλική συμπαράσταση, καθώς δείχνουν ότι ο άνθρωπος χρειάζεται τον φίλο σε κάθε συναισθηματική κατάσταση και σε κάθε τρόπο επικοινωνίας. Παράλληλα, η αντιπαράθεση ανάμεσα στα αρνητικά στοιχεία «ψέμα, συμφέρον και κακία» και στις θεμελιώδεις αξίες «αγάπη, ειλικρίνεια και σεβασμός» οριοθετεί με σαφήνεια την αυθεντική φιλία: πρώτα δηλώνεται τι την αναιρεί και ύστερα προβάλλεται η αληθινή της ουσία. Έτσι, οι αντιθέσεις ενισχύουν την πειστικότητα του επιχειρήματος, προσδίδουν στον λόγο ζωντάνια, ρυθμό και συναισθηματική ένταση και υπογραμμίζουν τον βαθύ, ανιδιοτελή και πολύτιμο χαρακτήρα της γνήσιας φιλίας.
 
ΘΕΜΑ 3
Ποιο είναι, κατά τη γνώμη σου, το κύριο ερώτημα που αναδεικνύεται στο Κείμενο 3, με ποιους κειμενικούς δείκτες γίνεται αυτό (η αναφορά σε τρεις κρίνεται επαρκής) και ποια η προσωπική σου θέση; (150-200 λέξεις)
 
Το κύριο ερώτημα του ποιήματος είναι γιατί ο άνθρωπος, ενώ τολμά να αντιμετωπίζει τεράστιες εξωτερικές δοκιμασίες, διστάζει να στραφεί στον εσωτερικό του κόσμο και να γνωρίσει ουσιαστικά τον εαυτό του. Ο τίτλος «Δύσκολη τόλμη» αποδίδει μεταφορικά και ευσύνοπτα αυτή την αντίφαση: η αυτογνωσία απαιτεί θάρρος, επειδή προϋποθέτει ειλικρινή αναμέτρηση με αδυναμίες, φόβους, ευθύνες και αντιφάσεις που συχνά αποφεύγουμε. Παράλληλα, η χρήση του ενεστώτα στα ρήματα προσδίδει στο ζήτημα διαχρονικό και πανανθρώπινο χαρακτήρα, αφού η δυσκολία της ενδοσκόπησης αφορά κάθε άνθρωπο. Ακόμη, η αντίθεση που εισάγεται με το «κι όμως» αντιπαραβάλλει την ικανότητα του ανθρώπου να διασχίζει «φαράγγια, ερήμους και έλη» με την αδυναμία του να καλύψει την «ελάχιστη απόσταση» μέχρι τον εαυτό του. Έτσι, οι μεγάλες γεωγραφικές αποστάσεις προβάλλουν ως ευκολότερες από τη σύντομη, αλλά απαιτητική, ψυχική πορεία προς το «εγώ», ενώ αναδεικνύεται παραστατικά το παράδοξο ότι το δυσκολότερο ταξίδι δεν είναι εξωτερικό αλλά εσωτερικό.
Κατά τη γνώμη μου, αυτή η εσωτερική πορεία, μολονότι επώδυνη, είναι αναγκαία: οδηγεί στην αποδοχή του εαυτού, στην προσωπική ωριμότητα, σε πιο συνειδητές επιλογές και σε πιο ειλικρινείς σχέσεις με τους άλλους.
 
ΘΕΜΑ 4
Με αφορμή τα Κείμενα 1 & 2, καλείστε να γράψετε ένα άρθρο για την ιστοσελίδα του σχολείου σας με θέμα τις ανθρώπινες σχέσεις στη σύγχρονη εποχή. Στο άρθρο σας: α) να εξηγήσετε ποιοι παράγοντες δυσκολεύουν τη δημιουργία αυθεντικών φιλικών σχέσεων σήμερα και β) να προτείνετε στάσεις και πρακτικές με τις οποίες οι νέοι μπορούν να καλλιεργήσουν σχέσεις εμπιστοσύνης, αμοιβαιότητας και διάρκειας. Να αξιοποιήσετε δημιουργικά στοιχεία από τα κείμενα αναφοράς. (350–400 λέξεις)

Από την «παρέα» στην αληθινή φιλία

     Η φιλία παραμένει μία από τις ουσιαστικότερες ανθρώπινες ανάγκες. Μας επιτρέπει να μοιραζόμαστε χαρές και δυσκολίες, να νιώθουμε ασφάλεια και να ανακαλύπτουμε πλευρές του εαυτού μας μέσα από τον άλλον. Ωστόσο, στην εποχή της διαρκούς σύνδεσης δεν είναι αυτονόητο ότι συνδεόμαστε πραγματικά. Συχνά έχουμε πολλούς γνωστούς και λίγους φίλους.
     Ένας πρώτος ανασταλτικός παράγοντας είναι η υποχώρηση των φυσικών χώρων συνάντησης. Η γειτονιά, η πλατεία και άλλοι κοινοί τόποι έχουν χάσει μέρος της παλιάς τους λειτουργίας, περιορίζοντας τις ευκαιρίες για αυθόρμητη επικοινωνία και δημιουργία κοινών βιωμάτων. Την ίδια στιγμή, η ψηφιακή επικοινωνία, παρότι διευκολύνει την άμεση επαφή και υπερβαίνει τις αποστάσεις, συχνά εξαντλείται σε σύντομες και επιφανειακές ανταλλαγές, με αποτέλεσμα να περιορίζονται η απτή εγγύτητα, η ουσιαστική ακρόαση και ο αληθινός διάλογος. Παράλληλα, οι γρήγοροι ρυθμοί ζωής, η ανασφάλεια και η λογική της άμεσης ικανοποίησης δεν αφήνουν τον αναγκαίο χρόνο για αμοιβαία γνωριμία και σταδιακή οικοδόμηση εμπιστοσύνης. Έτσι ευνοούνται πρόσκαιρες σχέσεις και η παρέα γίνεται μερικές φορές απλώς καταφύγιο από τη μοναξιά, χωρίς να συνοδεύεται από σταθερή δέσμευση και βαθιά ευθύνη απέναντι στον άλλο.
     Επιπλέον, ο εγωκεντρισμός, ο φόβος της έκθεσης και η δυσκολία αποδοχής της διαφοράς φθείρουν τη φιλία. Είναι ευκολότερο να αναζητούμε ανθρώπους που μας μοιάζουν και επιβεβαιώνουν τις απόψεις μας παρά να ακούμε όποιον σκέφτεται διαφορετικά. Όταν η ισότητα συγχέεται με την ομοιότητα, η κλειστή ομάδα κινδυνεύει να υποτιμά όσους βρίσκονται έξω από αυτήν. Τότε η εμπιστοσύνη περιορίζεται και η σχέση γίνεται εύθραυστη.
     Η καλλιέργεια αυθεντικών φιλικών σχέσεων προϋποθέτει, καταρχάς, καλή σχέση με τον εαυτό μας. Όποιος γνωρίζει και αποδέχεται τις αδυναμίες, τα όρια και τις ανάγκες του μπορεί να προσεγγίζει τον φίλο με ειλικρίνεια και ωριμότητα, χωρίς να απαιτεί από εκείνον να καλύπτει κάθε προσωπικό κενό. Παράλληλα, δεν φοβάται τη διαφωνία, αναγνωρίζει τα λάθη του, ζητά συγγνώμη, αναλαμβάνει την ευθύνη των πράξεών του και προσφέρει ανιδιοτελώς.
     Χρειάζονται, ακόμη, συγκεκριμένες καθημερινές πρακτικές: χρόνος χωρίς περισπασμούς, προσεκτική ακρόαση, ειλικρινής λόγος, σεβασμός των ορίων και έμπρακτη παρουσία στις δυσκολίες. Οι νέοι μπορούν να δημιουργούν κοινές εμπειρίες σε ομάδες πολιτισμού, αθλητισμού ή εθελοντισμού και να χρησιμοποιούν την τεχνολογία ως γέφυρα, όχι ως υποκατάστατο της συνάντησης. Η φιλία χτίζεται αργά, με συνέπεια, υπομονή και αμοιβαιότητα· δεν αποδεικνύεται με αναρτήσεις, αλλά με πράξεις.
     Σε μια εποχή ευκαιριακών δεσμών, η αυθεντική φιλία είναι απαιτητική, αλλά γι’ αυτό ακριβώς πολύτιμη. Αν επιλέξουμε την αυτογνωσία αντί της αυτάρκειας, την αποδοχή αντί της προκατάληψης και τη σταθερή φροντίδα αντί της προσωρινής επαφής, η παρέα μπορεί να μετατραπεί σε κοινότητα εμπιστοσύνης. Και όταν βρούμε έναν τέτοιο δεσμό, αξίζει όχι μόνο να μην τον χάσουμε, αλλά να τον καλλιεργούμε καθημερινά.