Έκθεση Γ΄ Λυκείου: Πολιτισμός της εικόνας ή βλέπω, άρα υπάρχω
Βρίθουν εικόνων, στατικών και κινούμενων, τα τηλέφωνα των ανθρώπων. Με την ενθρόνιση της ψηφιακής κάμερας στα κινητά, το αλλοτινό προνόμιο του επαγγελματία να διαχειρίζεται χιλιάδες καρέ απέβη προνόμιο όλων, πυροδοτώντας τη μεγαλύτερη επανάσταση στην καθημερινότητα των ανθρώπων. Να λαμβάνουν και να δημοσιοποιούν έναν ποταμό φωτογραφιών –το ’80 λαμβάνονταν έξι δισ. φωτογραφίες τον χρόνο, σήμερα ο ίδιος αριθμός συλλέγεται σε τρεις ημέρες–, στιγμιότυπα που ψυχαγωγούν, συγκινούν, εκπλήσσουν, αναστατώνουν, γαληνεύουν, οργίζουν, πονούν, αγγίζουν κάτι βαθύτερο, ένα αναπάντεχο νόημα, ένα σκίρτημα αναγνώρισης, μια λάμψη κατανόησης, σε μια ατμόσφαιρα γλυκύτητας ή σκληρότητας, μυστηρίου ή φωτός. Στιγμές ζωής που χάθηκαν για πάντα είναι εκεί, αλλά δεν θρηνούμε. Όλη η ζωή μας είναι εκεί. Είδωλα ζωής είναι εκεί. Ζουν στη θέση μας, μας παρηγορούν για όσα μας λείπουν αποσπώντας μας από εκείνα που μας έχουν δοθεί. Προτρέπουν στη μίμηση, παρέχουν το πρότυπο στην αναζήτηση της ευτυχίας. Καταπραΰνουν τις μη πραγματοποιήσιμες επιθυμίες, διεγείρουν τις ικανοποιήσιμες. Ενσωματώνουν στην κοινωνική ζωή. Ή παγιδεύουν μεταξύ πραγματικού και φανταστικού σε ένα είδος πρόσκαιρης υπνοβασίας.
Έλκουν και απωθούν. Δίνουν και μαζί παίρνουν, μεταμορφώνοντας σταδιακά τη ζωή σε μια εκτεταμένη ιστορία εικόνων και αρκετούς από τους αλλοτινούς κυνηγούς της γνώσης σε καταναλωτές οπτικών προϊόντων. Οι όλο και πιο εξελιγμένες τεχνολογίες ψηφιακής απεικόνισης και οπτικής ανάλυσης εξασκούν την ανθρώπινη όραση. Όμως, πόσο ευρύς είναι αυτός ο οπτικός γραμματισμός σε σύγκριση με τον γλωσσικό; Έγινε το μάτι πιο ικανό να συλλαμβάνει στην εικόνα σημεία που ερμηνεύουν δυσδιάκριτα σύμβολα και υλικά ίχνη, αφανείς συνθήκες, εμπειρίες, κοσμοθεωρίες, αξίες, να εντοπίζει στοιχεία που επηρεάζουν το θυμικό, τη φαντασία, τα όνειρα, τις φαντασιώσεις των θεατών;
Περνάμε γρήγορα από τη διήγηση στη θέαση, από τις 7.000 γλώσσες του κόσμου στη μία κοινή της εικόνας, από την κυριαρχία της γραφής σε εκείνη της οθόνης, που τα περιέχει όλα, κείμενα, ομιλία, εικόνες. Ποτέ δεν θα πάψουμε να επικοινωνούμε με τον λόγο. Όμως, πόσο θα αλλάξει η γραφή –άρα και οι σχέσεις μας με τη γνώση–, από τον σταδιακό εκτοπισμό της από την εικόνα; Άλλος είναι ο κόσμος που περιγράφεται με λέξεις από εκείνον που αναπαρίσταται με εικόνες. Πόσο η μετάβαση από το χαρτί στην οθόνη επηρεάζει, πέρα από τη σφαίρα της επικοινωνίας, τις σχέσεις εξουσίας; Είναι το ίδιο να ρέουν οι ιδέες ακέραιες μέσα από τις γραμμές της σελίδας και να συντομογραφούνται σε μορφή κουκκίδων; Να γίνονται μια σηματοδοτημένη ολιγόλογη πληροφορία; Δεν τροποποιείται το βάθος των εννοιών, η δομή του λόγου, οι δίαυλοι σκέψης; Ο Βιτγκενστάιν παρομοίαζε τη σκέψη με την κολύμβηση: «Όπως το σώμα πρέπει να νικήσει την άνωση ώστε να καταδυθεί, την ίδια προσπάθεια πρέπει να καταβάλει και ο σκεπτόμενος νους». Η θέαση της εικόνας δεν απαιτεί μόχθο. Πόσο η επικοινωνία, όχι με λέξεις, αλλά με emojis ρηχαίνει τα γνωστικά βάθη; Τα emojis, από 76 το 1995 θα φτάσουν τα 3.491 μοναδικά (χωρίς τις παραλλαγές) το 2023.
Οι εικόνες δεν είναι κάτι απλό, που μόνο ψυχαγωγεί και στερεώνει είδωλα και μύθους, που αποκαλύπτει και ανακουφίζει· παράλληλα μεταφέρουν στερεότυπα, προκαταλήψεις, ιδεοληψίες, ακόμη και τυφλώνουν πνευματικά, έτσι ώστε να μη θέλεις να δεις πραγματικά. Είναι το παράθυρο, αυτή η ιδεολογική οπτική αναπηρία, στη χειραγώγηση της οπτικής πληροφορίας, στον έλεγχο της πραγματικότητας, που δεν συνοδοιπορεί πάντα με τα είδωλά της. Και το πιο κοινό βλέμμα εισάγει θέσεις. Όλοι, ηθελημένα ή αθέλητα, γινόμαστε δράστες και θύματα ενός οφθαλμοκεντρισμού που μοιάζει, ενίοτε, να εγκλωβίζει τον νου σε ένα σκοτεινό σπήλαιο όπως εκείνο του Πλάτωνα, όπου οι αλυσοδεμένοι φυλακισμένοι είναι σε θέση να βλέπουν στον τοίχο να περνούν μόνο οι σκιές της πραγματικής ζωής τους. Όπως και στο σπήλαιο, υπάρχουν λύσεις, έξοδοι στο φως. Ο ήλιος είναι πάντα εκεί. Ένας κόσμος κατανοητός όσο και ακατανόητος.
Από το βιβλίο του Διονύση Καψάλη «Μέρες αργίας» (εκδ. Άγρα, 1995) το σονέτο αρ. 4 επί συνόλου 25 σονέτων.
Ο ουρανός δεν έχει άλλες ιστορίες,
άλλο σκοτάδι, φως κρυφό που δεν ειπώθη,
άλλη ψυχή να του χαλάμε για να κλώθει
πολέμους, έρωτες, λαμπρές εκεχειρίες.
Όμως απόψε που είχε θέατρο να φύγει,
πορφύρας άπλωμα για την υπόκλισή του,
με πυρπολεί το φως με δάφνες του απροσίτου,
όλα ισχύουν και μια δόξα τα τυλίγει.
Όλα πυργώνουν, πάλι πέφτουν, και βραδιάζει
στα χρονικά του έρωτα και του θανάτου,
σκόνη και σκύβαλα, συντρίμματα και χνώτα·
ένα μικρό παιδί μες στα σκεπάσματά του
ανοίγει πάλι λίγο κόσμο και διαβάζει
πριν κοιμηθεί σ’ ένα παράπονο από φώτα.
Σύμφωνα με το κείμενο, η κυριαρχία της εικόνας έχει δύο όψεις, μία θετική και μία αρνητική. Να παρουσιάσετε, σε περίπου 70 λέξεις, τα χαρακτηριστικά της αρνητικής όψης.
Να προσδιορίσετε τη λειτουργία του ασύνδετου σχήματος στο ακόλουθο απόσπασμα και να εξηγήσετε πώς ο γρήγορος ρυθμός που δημιουργεί παραπέμπει στη συνεχή ροή εικόνων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: «στιγμιότυπα που ψυχαγωγούν, συγκινούν, εκπλήσσουν, αναστατώνουν, γαληνεύουν, οργίζουν, πονούν, αγγίζουν κάτι βαθύτερο, ένα αναπάντεχο νόημα, ένα σκίρτημα αναγνώρισης, μια λάμψη κατανόησης, σε μια ατμόσφαιρα γλυκύτητας ή σκληρότητας, μυστηρίου ή φωτός».
Με ποιον τρόπο οργανώνεται η τρίτη παράγραφος του κειμένου («Έλκουν και απωθούν… τα όνειρα, τις φαντασιώσεις των θεατών»); Να αιτιολογήσεις την απάντησή σου.
Να εξετάσετε κατά πόσο τεκμηριώνεται επαρκώς και πειστικά στο κύριο μέρος του κειμένου η θέση που διατυπώνεται στον πρόλογο. Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας με συγκεκριμένες αναφορές στο κείμενο.
- Θετική όψη: οι εικόνες «περικλείουν όλο το σφρίγος της γήινης ζωής» και προσφέρουν εμπειρίες, συγκίνηση και παρηγοριά.
- Αρνητική όψη: οι εικόνες κυριαρχούν «υποσκάπτοντας και απωθώντας άλλες κουλτούρες – της γραφής, του λόγου, της σκέψης».
Οι δύο αυτές όψεις αναπτύσσονται αναλυτικά στις επόμενες παραγράφους. Η θετική επίδραση τεκμηριώνεται κυρίως στη δεύτερη παράγραφο, όπου τα φωτογραφικά στιγμιότυπα «ψυχαγωγούν, συγκινούν, εκπλήσσουν» και ενσωματώνουν τον άνθρωπο στην κοινωνική ζωή. Αντίθετα, στις επόμενες παραγράφους αναδεικνύονται οι αρνητικές συνέπειες: η μετατροπή των ανθρώπων από «κυνηγούς της γνώσης» σε «καταναλωτές οπτικών προϊόντων», ο παραμερισμός της γραφής, η αποδυνάμωση της σύνθετης σκέψης και η διάδοση στερεοτύπων και προκαταλήψεων. Επομένως, η αρχική θέση επιβεβαιώνεται με συγκεκριμένα παραδείγματα, αντιθέσεις και αιτιώδεις συσχετισμούς.
Στην τρίτη παράγραφο του κειμένου η συγγραφέας διατυπώνει τις σκέψεις της με τη μορφή ερωτημάτων. Ποια είναι η λειτουργία τους ως προς το επικοινωνιακό αποτέλεσμα;
Τα ερωτήματα είναι ρητορικά και υποδηλώνουν τον προβληματισμό της συγγραφέως για τις συνέπειες της κυριαρχίας της εικόνας και για τα όρια του οπτικού γραμματισμού.
Με αυτά η συγγραφέας επιδιώκει να κινητοποιήσει τον αναγνώστη, να τον καταστήσει συμμέτοχο στον συλλογισμό της και να τον οδηγήσει να αναζητήσει ο ίδιος απαντήσεις.
Παράλληλα, προσδίδει αμεσότητα, ζωντάνια και διαλογικό χαρακτήρα στον λόγο, ενώ υπογραμμίζει έμμεσα την επιφυλακτική της στάση απέναντι στην άκριτη πρόσληψη των εικόνων. Έτσι, ενισχύεται η πειστικότητα του κειμένου και καλλιεργείται ο κριτικός προβληματισμός σχετικά με την επίδραση της εικόνας στη γνώση, στη σκέψη και στην αντίληψη της πραγματικότητας.
Να προσδιορίσετε πώς επιτυγχάνεται η συνοχή μεταξύ των παραγράφων του κειμένου.
Ειδικότερα:
Από την 1η στη 2η παράγραφο — επανάληψη λέξης-κλειδιού και εξειδίκευση:
Η πρώτη παράγραφος εισάγει γενικά την κυριαρχία των «εικόνων», ενώ η δεύτερη επαναλαμβάνει αμέσως τη λέξη-κλειδί («Βρίθουν εικόνων…») και εξειδικεύει τη διαπίστωση, παρουσιάζοντας τη μαζική παραγωγή και διάδοσή τους μέσω των κινητών τηλεφώνων.
Από τη 2η στην 3η παράγραφο — νοηματική συνέχεια και παράλειψη του υποκειμένου:
Η δεύτερη παράγραφος καταλήγει στη διττή λειτουργία των εικόνων, οι οποίες είτε ενσωματώνουν τον άνθρωπο στην κοινωνική ζωή είτε τον παγιδεύουν. Η τρίτη συνεχίζει την ίδια αντίθεση με τα ρήματα «Έλκουν και απωθούν. Δίνουν και μαζί παίρνουν», των οποίων το παραλειπόμενο υποκείμενο, «οι εικόνες», αναπληρώνεται εύκολα από τα προηγούμενα.
Από την 3η στην 4η παράγραφο — επανάληψη και ανάπτυξη κοινών εννοιών:
Το ερώτημα της τρίτης παραγράφου για τη σχέση «οπτικού» και «γλωσσικού» γραμματισμού αναπτύσσεται στην τέταρτη μέσω της αντιπαράθεσης διήγησης και θέασης, γλωσσών και εικόνας, γραφής και οθόνης. Με αυτόν τον τρόπο διατηρείται αδιάσπαστο το θεματικό νήμα εικόνας–λόγου.
Από την 4η στην 5η παράγραφο — θεματική συνέχεια και διεύρυνση:
Η τέταρτη παράγραφος εξετάζει την επίδραση της εικόνας και των emojis στη γλώσσα και στη σκέψη. Η πέμπτη επαναφέρει ως υποκείμενο τις «εικόνες» και διευρύνει τον προβληματισμό: από τη ρηχότητα της επικοινωνίας περνά στη μετάδοση στερεοτύπων, στην πνευματική τύφλωση και στη χειραγώγηση της πραγματικότητας. Έτσι, λειτουργεί και ως συνθετική κατακλείδα του κειμένου.
Ποια συμβολική σημασία αποκτά το φως στο ποίημα και ποια στάση υιοθετεί απέναντί του το ποιητικό υποκείμενο; Να αναπτύξετε την ερμηνεία σας σε 150–200 λέξεις, αξιοποιώντας κατάλληλους κειμενικούς δείκτες.
Προσωπικά, θεωρώ ιδιαίτερα συγκινητική αυτή την ιδέα, γιατί ακόμη και μια σύντομη στιγμή ομορφιάς ή γνώσης μπορεί να μας βοηθήσει να αντέξουμε τη φθορά και να ξαναβρούμε νόημα στη ζωή.
Ως εκπρόσωπος της μαθητικής κοινότητας του σχολείου σας, συμμετέχετε σε συνεδρίαση του δημοτικού συμβουλίου με θέμα τη χρηματοδότηση για τον εμπλουτισμό της σχολικής βιβλιοθήκης με σύγχρονες εκδόσεις. Να εκφωνήσετε ομιλία 300–350 λέξεων, στην οποία θα υποστηρίζετε τεκμηριωμένα το αίτημα του σχολείου σας, αναδεικνύοντας τη μορφωτική και κοινωνική αξία της ανανέωσης της βιβλιοθήκης. Μπορείτε να αξιοποιήσετε δημιουργικά στοιχεία από τα κείμενα αναφοράς.
Σας ευχαριστώ για τη δυνατότητα να παρουσιάσω το αίτημα της μαθητικής μας κοινότητας για τον εμπλουτισμό της σχολικής βιβλιοθήκης με σύγχρονες εκδόσεις. Η σχετική δαπάνη δεν αποτελεί πολυτέλεια, αλλά ουσιαστική επένδυση στη μόρφωση, στην ισότητα και στο μέλλον του τόπου μας.
Στην εποχή μας η αδιάκοπη ροή εικόνων και σύντομων μηνυμάτων συχνά παραγκωνίζει τον γραπτό λόγο. Η εικόνα μπορεί ασφαλώς να πληροφορεί και να συγκινεί, ενδέχεται όμως να παρουσιάζει αποσπασματικά ή παραπλανητικά την πραγματικότητα. Αντίθετα, η συστηματική ανάγνωση απαιτεί συγκέντρωση, ερμηνεία και πνευματικό μόχθο. Μέσα από το βιβλίο οι νέοι εξοικειώνονται με τη συνθετότητα του κόσμου, εμβαθύνουν στις έννοιες, καλλιεργούν τη γλώσσα τους και μαθαίνουν να διακρίνουν την τεκμηριωμένη θέση από το στερεότυπο ή τη χειραγώγηση. Παράλληλα, αποκτούν την υπομονή να εξετάζουν διαφορετικές οπτικές και να ελέγχουν την αξιοπιστία των πληροφοριών που δέχονται καθημερινά από το διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Μια ανανεωμένη βιβλιοθήκη μπορεί, επομένως, να λειτουργήσει ως εργαστήριο κριτικής σκέψης και δημιουργίας. Σύγχρονα λογοτεχνικά, επιστημονικά και ιστορικά βιβλία, καθώς και εκδόσεις που ανταποκρίνονται στα ενδιαφέροντα των εφήβων, θα προσελκύσουν περισσότερους μαθητές στη μελέτη. Μέσα από την επαφή με διαφορετικές ιδέες και οπτικές, οι μαθητές θα καλλιεργούν τη φαντασία και την ενσυναίσθησή τους, ενώ θα ενθαρρύνονται να ερευνούν, να διατυπώνουν ερωτήματα και να αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες. Παράλληλα, λέσχες ανάγνωσης, παρουσιάσεις βιβλίων και ομαδικές εργασίες μπορούν να μετατρέψουν τη βιβλιοθήκη σε ζωντανό χώρο διαλόγου, συνεργασίας και δημιουργικής ανταλλαγής απόψεων.
Η πρόταση έχει και σαφή κοινωνική διάσταση. Δεν διαθέτουν όλες οι οικογένειες τους ίδιους οικονομικούς πόρους ούτε πρόσβαση σε πλούσιο αναγνωστικό υλικό. Η σχολική βιβλιοθήκη εξασφαλίζει δωρεάν και ισότιμη πρόσβαση στη γνώση, περιορίζοντας μορφωτικές ανισότητες. Για τον λόγο αυτό, προτείνουμε να προβλεφθεί συγκεκριμένο κονδύλι για την αγορά νέων τίτλων, με επιλογή που θα βασιστεί στις ανάγκες των μαθητών και στις εισηγήσεις των εκπαιδευτικών.
Σας καλούμε, λοιπόν, να στηρίξετε το αίτημά μας. Κάθε νέο βιβλίο ανοίγει ένα παράθυρο στη γνώση, στην αλήθεια και στη ζωή. Εμπλουτίζοντας τη βιβλιοθήκη μας, προσφέρετε στους νέους δημότες τα εργαλεία για να γίνουν σκεπτόμενοι, υπεύθυνοι και ενεργοί πολίτες.
Σας ευχαριστώ για την προσοχή σας.
0 σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου