Έκθεση Γ΄ Λυκείου: «Όταν η Ευρώπη θα γίνει Αφρο-ευρώπη»

Έκθεση Γ΄ Λυκείου: «Όταν η Ευρώπη θα γίνει Αφρο-ευρώπη»
 
Εισαγωγικό σημείωμα
Στο άρθρο του ο Έκο προσεγγίζει ιστορικά το φαινόμενο της μετανάστευσης.
 
Κείμενο
     Πρόσφατα οι εφημερίδες ασχολήθηκαν εξαιρετικά με τα προβλήματα που δημιουργούνται από τους ξένους (νόμιμους ή παράνομους) εργαζόμενους στην Ιταλία. Στην «La Repubblica» δημοσιεύτηκε ένα σκίτσο που παρουσίαζε δύο σιλουέτες: μια τεράστια Αφρική και μια μικροσκοπική Ιταλία. Η Φλωρεντία δεν ήταν ούτε σημαδάκι. Στην «Corriere della Sera» δημοσιεύτηκε πολύ περιληπτικά, η ιστορία των κλιματολογικών αλλαγών που σημειώθηκαν στον πλανήτη μας από το 4.000 π.Χ. μέχρι σήμερα. Φαινόταν, λοιπόν, καθαρά ότι η γονιμότητα του εδάφους ή η ξηρασία έχουν προκαλέσει κατά καιρούς τεράστιες μετακινήσεις πληθυσμών που άλλαξαν την όψη του πλανήτη και δημιούργησαν τον πολιτισμό που γνωρίζουμε είτε άμεσα είτε από τα βιβλία της ιστορίας.
     Σήμερα, μπροστά στο πρόβλημα των λεγόμενων εξωκοινοτικών (χαριτωμένος ευφημισμός που, όπως είπαν, θα πρέπει να περιλαμβάνει και τους Ελβετούς ή τους τουρίστες απ’ το Τέξας), πρόβλημα που ενδιαφέρει όλα τα έθνη της Ευρώπης, συνεχίζουμε να σκεφτόμαστε σαν να βρισκόμαστε απέναντι σ’ ένα φαινόμενο μετανάστευσης. Μετανάστευση έχουμε όταν μερικές εκατοντάδες χιλιάδες κάτοικοι μιας χώρας με υπερπληθυσμό, θέλουν να πάνε και να ζήσουν σε μιαν άλλη χώρα (για παράδειγμα οι Ιταλοί στην Αυστραλία). Φυσικά, η χώρα που θα τους φιλοξενήσει, θα πρέπει να ρυθμίσει τη ροή της μετανάστευσης ανάλογα με τις δυνατότητες της, όπως είναι λογικό να συλλαμβάνει και να απελαύνει τους μετανάστες που εγκληματούν. Το ίδιο λογικό είναι να συλλαμβάνει και να τιμωρεί τους εγκληματίες, είτε είναι δικοί της κάτοικοι, είτε είναι τουρίστες που φέρνουν πολύτιμο συνάλλαγμα.
     Σήμερα όμως, στην Ευρώπη, δε βρισκόμαστε μπροστά σ’ ένα φαινόμενο μετανάστευσης. Βρισκόμαστε μπροστά σ’ ένα φαινόμενο μετακίνησης πληθυσμών. Βέβαια, δεν έχει τη βίαιη και σαρωτική μορφή που είχαν οι εισβολές των γερμανικών λαών στην Ιταλία, τη Γαλλία και την Ισπανία, δεν έχει την ακατανίκητη ορμή της αραβικής επέκτασης μετά την Εγίρα, δεν έχει την αργή κίνηση της ακαθόριστης εκείνης ροής που οδήγησε κάποιους άγνωστους λαούς από την Ασία στην Ωκεανία, πάνω από στενές λουρίδες γης που σήμερα είναι σκεπασμένες απ’ τη θάλασσα. Ένα άλλο κεφάλαιο της ιστορίας του ανθρώπου μας μιλάει για τη δημιουργία και την εξαφάνιση κάποιων πολιτισμών που ακολούθησαν τη μεγάλη ροή των μετακινήσεων, αρχικά από τη Δύση προς την Ανατολή (γι’ αυτό το θέμα όμως ελάχιστα πράγματα γνωρίζουμε), κι ύστερα απ’ την Ανατολή προς τη Δύση, αρχίζοντας μια χιλιόχρονη κίνηση από τις πηγές του Ινδού ως τις Ηράκλειες Στήλες και στη συνέχεια, σε τέσσερεις αιώνες, από τις Ηράκλειες Στήλες στην Καλιφόρνια και την Γη του Πυρός.
     Τώρα η μετακίνηση είναι ανεπαίσθητη επειδή έχει τη μορφή μιας πτήσης με το αεροσκάφος, μιας σύντομης παραμονής στα γραφεία αλλοδαπών ή ενός παράνομου ξεμπαρκαρίσματος, γίνεται από τον Νότο, που όλο και περισσότερο τον βασανίζει η πείνα και η ξηρασία, προς τον Βορρά. Μοιάζει με μετανάστευση, πρόκειται όμως για μετακίνηση. Είναι ένα ιστορικό γεγονός με ανυπολόγιστες συνέπειες. Δεν γίνεται με ορδές που απ’ όπου περνάνε με τ’ άλογα τους δεν ξαναφυτρώνει χορτάρι. Γίνεται με μικρές ταπεινές ομάδες που κινούνται διακριτικά. Δεν θα χρειαστεί, όμως, αιώνες ή χιλιετίες αλλά μόνο δεκαετίες. Κι όπως όλες οι μεγάλες μετακινήσεις, θα έχει σαν τελικό αποτέλεσμα μια εθνική αναδιάρθρωση στις χώρες προορισμού, μιαν αναπόφευκτη αλλαγή στα ήθη, μιαν ασυγκράτητη διασταύρωση που θα αλλάξει στατιστικά το χρώμα του δέρματος, των μαλλιών και των ματιών σ’ ολόκληρο τον πληθυσμό, ακριβώς όπως λίγοι Νορμανδοί εγκατέστησαν στην Σικελία απόγονους ξανθούς και με γαλανά μάτια.
     Οι μεγάλες μετακινήσεις, τουλάχιστον κατά την ιστορική περίοδο, δημιουργούσαν φόβους. Αρχικά γίνονται προσπάθειες να αποφευχθούν. Οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες χτίζουν οχυρά και στέλνουν τις λεγεώνες τους να υποτάξουν και να δαμάσουν τους παρείσακτους. Στη συνέχεια γίνονται κάποιες συμφωνίες και στους νεοφερμένους επιβάλλεται κάποια πειθαρχία. Αργότερα παραχωρείται ο τίτλος του Ρωμαίου πολίτη σ’ όλους τους υπηκόους της αυτοκρατορίας. Τελικά, πάνω στα ερείπια της Ρώμης, θα οικοδομηθούν τα λεγόμενα βαρβαρικά βασίλεια από τα οποία θα δημιουργηθούν τα σύγχρονα ευρωπαϊκά κράτη, οι γλώσσες που τόσο περήφανα μιλάμε, οι πολιτικοί και οι κοινωνικοί μας θεσμοί. Όταν στους αυτοκινητόδρομους συναντάμε τοποθεσίες που ιταλικότατα ονομάζονται Usmate ή Biandrate, δεν θυμόμαστε ότι πρόκειται για λογκοβαρδικές καταλήξεις. Εξάλλου, από πού προέρχονται άραγε εκείνα τα ετρουσκικά χαμόγελα που συναντάμε ακόμη και σήμερα σε τόσα και τόσα πρόσωπα της κεντρικής Ιταλίας;
     Οι μετακινήσεις δεν σταματούν. Απλούστατα, ετοιμαζόμαστε να ζήσουμε μια νέα εποχή, την εποχή της αφρο-ευρωπαϊκής κουλτούρας.
 
Eco, U. (1990). Σημειώματα. Μτφ. Θ. Ιωαννίδης.
Θεσσαλονίκη: Εκδοτικός Οργανισμός Θεσσαλονίκης. 174-176.
 
Περίσταση επικοινωνίας
Πεδίο: Αφορά τη φύση και το θέμα της κοινωνικής δραστηριότητας και προσδιορίζει το περιεχόμενο του κειμένου (τι συμβαίνει, ποιο είναι το θέμα της επικοινωνίας).
 
Το πεδίο του κειμένου αφορά την κοινωνική δραστηριότητα του σχολιασμού και της ανάλυσης του φαινομένου της μετανάστευσης και των μαζικών μετακινήσεων πληθυσμών στο πλαίσιο ενός άρθρου. Το περιεχόμενο επικεντρώνεται στη διάκριση μεταξύ απλής μετανάστευσης και ευρύτερης μετακίνησης από τον Νότο προς τον Βορρά. Ο συγγραφέας προσεγγίζει το θέμα με ιστορική προοπτική (αναφορές στις ρωμαϊκές λεγεώνες, στις εισβολές γερμανικών λαών και στην αραβική επέκταση) και αναλύει τις αναπόφευκτες δημογραφικές και πολιτισμικές συνέπειες που θα οδηγήσουν σε μια μελλοντική «αφρο-ευρωπαϊκή» κουλτούρα.
 
Συνομιλιακοί ρόλοι: Προσδιορίζουν τις κοινωνικές σχέσεις εκείνων που μετέχουν σε μια περίσταση επικοινωνίας (ποιοι, με ποιες ιδιότητες συμμετέχουν). Οι συνομιλιακοί ρόλοι δομούν τις διαφορετικές κοινωνικές σχέσεις των συμμετεχόντων, τη συναισθηματική απόσταση, τη συχνότητα των επαφών τους (π.χ. επίσημο - ανεπίσημο ύφος, σχέσεις οικειότητας, σχέσεις ιεραρχίας κ.λπ.).
 
Οι συμμετέχοντες στην επικοινωνία είναι ο πομπός, δηλαδή ο συγγραφέας/διανοούμενος (Umberto Eco), και οι δέκτες, δηλαδή το ευρύ αναγνωστικό κοινό (αρχικά αναγνώστες εφημερίδων και έπειτα αναγνώστες του βιβλίου «Σημειώματα»). Η κοινωνική σχέση έχει έναν βαθμό απόστασης και επισημότητας (καθώς πρόκειται για δοκίμιο/άρθρο), ωστόσο το ύφος παραμένει προσιτό στο κοινό.
 
Διάθεση: μπορούμε να δίνουμε πληροφορίες (δηλώσεις, τυπικά με δηλωτικές προτάσεις), να ζητάμε πληροφορίες (ερωτήσεις, τυπικά με ερωτηματικές προτάσεις), να ζητάμε από τους άλλους να κάνουν κάτι (οδηγίες/εντολές, τυπικά με προστατικές προτάσεις).
 
Ο πομπός κυρίως δίνει πληροφορίες και εκφράζει προσωπικές διαπιστώσεις ή αναλύσεις. Γι’ αυτόν τον λόγο, κυριαρχούν οι δηλωτικές προτάσεις («Σήμερα όμως, στην Ευρώπη, δε βρισκόμαστε μπροστά σ’ ένα φαινόμενο μετανάστευσης.», «Οι μετακινήσεις δεν σταματούν.»). Εμφανίζονται σποραδικά και ερωτήσεις ρητορικού χαρακτήρα («Εξάλλου, από πού προέρχονται άραγε εκείνα τα ετρουσκικά χαμόγελα...;») για να προβληματίσουν τον αναγνώστη.
 
Τροπικότητα: Διακρίνεται σε επιστημική, που σχετίζεται με τον βαθμό βεβαιότητας του ομιλητή (υπόθεση, δυνατότητα, πιθανότητα, βεβαιότητα), και δεοντική, που σχετίζεται με την αναγκαιότητα πραγματοποίησης αυτού για το οποίο γίνεται λόγος (επιθυμία, ευχή, πρόθεση, υποχρέωση).
 
Στο άρθρο αυτό εντοπίζεται κυρίως επιστημική τροπικότητα με υψηλό βαθμό βεβαιότητας, ειδικά όταν ο συγγραφέας κάνει προβλέψεις για το μέλλον. Χρησιμοποιεί οριστική έγκλιση και μελλοντικούς χρόνους που δηλώνουν βεβαιότητα για την εξέλιξη των γεγονότων («θα έχει σαν τελικό αποτέλεσμα», «θα αλλάξει στατιστικά το χρώμα του δέρματος», «ετοιμαζόμαστε να ζήσουμε μια νέα εποχή»). Υπάρχει επίσης και δεοντική τροπικότητα (π.χ. «θα πρέπει να ρυθμίσει τη ροή», «είναι λογικό να συλλαμβάνει») όταν αναφέρεται στην ορθολογική διαχείριση από τη μεριά της πολιτείας απέναντι στους μετανάστες.
 
Τα στοιχεία του κειμένου που δικαιολογούν εν μέρει την ένταξή του στο κειμενικό είδος της εξήγησης:
- Στις πρώτες παραγράφους, ο συγγραφέας ορίζει, κατηγοριοποιεί και διασαφηνίζει το φαινόμενο για το οποίο μιλάει. Ξεκαθαρίζει μάλιστα τη διαφορά μεταξύ της «μετανάστευσης» (που αφορά λίγους που αναζητούν μια καλύτερη ζωή κάπου αλλού) και της ευρύτερης «μετακίνησης πληθυσμών», εισάγοντας έτσι την έννοια προς εξήγηση.
- Ο συγγραφέας εξηγεί γιατί συμβαίνει το φαινόμενο (αιτιολογία: ξηρασία, πείνα στον Νότο) και πώς πραγματοποιείται σήμερα σε σχέση με το παρελθόν (με πτήσεις και διακριτικές ομάδες αντί για βίαιες εισβολές). Παράλληλα, οργανώνει την εξήγηση ανατρέχοντας στο παρελθόν και παραθέτοντας χρονικά τα βήματα των ιστορικών μετακινήσεων: οι Ρωμαίοι αρχικά χτίζουν οχυρά, στη συνέχεια κάνουν συμφωνίες, αργότερα παραχωρούν τον τίτλο του πολίτη και τελικά αφομοιώνονται.
 
Τα στοιχεία του κειμένου που δικαιολογούν την ένταξή του στο κειμενικό είδος της επιχειρηματολογίας:
Το κείμενο ακολουθεί την τυπική δομή της επιχειρηματολογίας:
Αποδεικτέα θέση (ισχυρισμός): Ο κεντρικός ισχυρισμός του συγγραφέα διατυπώνεται καθαρά: «Σήμερα όμως, στην Ευρώπη, δε βρισκόμαστε μπροστά σ’ ένα φαινόμενο μετανάστευσης. Βρισκόμαστε μπροστά σ’ ένα φαινόμενο μετακίνησης πληθυσμών.».  
Επιχειρήματα και τεκμήρια: Για να στηρίξει τη θέση του, χρησιμοποιεί ιστορικά τεκμήρια (δεδομένα). Αναφέρεται στις κλιματολογικές αλλαγές από το 4.000 π.Χ., στις εισβολές γερμανικών λαών, στην αραβική επέκταση, στους Νορμανδούς της Σικελίας και στις πολιτικές των Ρωμαίων αυτοκρατόρων απέναντι στους «βαρβάρους».  
Συμπέρασμα: Καταλήγει λογικά στο συμπέρασμα (το οποίο αποτελεί και την κατακλείδα του): «Οι μετακινήσεις δεν σταματούν. Απλούστατα, ετοιμαζόμαστε να ζήσουμε μια νέα εποχή, την εποχή της αφρο-ευρωπαϊκής κουλτούρας.». 
 
Η γλώσσα της επιχειρηματολογίας
Στο κείμενο εντοπίζονται σχεδόν όλα τα γλωσσικά χαρακτηριστικά της επιχειρηματολογίας:
Αποφαντικές (δηλωτικές) προτάσεις: Κυριαρχούν στο κείμενο, προσδίδοντας κύρος και σαφήνεια («Μετανάστευση έχουμε όταν...», «Τώρα η μετακίνηση είναι ανεπαίσθητη...»). 
Διαρθρωτικές λέξεις/φράσεις: Υπάρχει ξεκάθαρη σύνδεση των νοημάτων. Χρησιμοποιούνται δείκτες αντίθεσης («Σήμερα όμως»), συμπεράσματος/αιτίου-αποτελέσματος («λοιπόν», «γι' αυτό τον λόγο», «ως τελικό αποτέλεσμα») και χρόνου («Αρχικά», «Στη συνέχεια», «Αργότερα», «Τελικά»).  
Ρητορικά ερωτήματα: Ο Έκο χρησιμοποιεί ένα άκρως εύστοχο ρητορικό ερώτημα για να προβληματίσει τον αναγνώστη και να ενισχύσει το επιχείρημά του για την ιστορική ανάμειξη των πληθυσμών: «Εξάλλου, από πού προέρχονται άραγε εκείνα τα ετρουσκικά χαμόγελα που συναντάμε ακόμη και σήμερα σε τόσα και τόσα πρόσωπα της κεντρικής Ιταλίας;».  
Επιστημική και δεοντική τροπικότητα:
Επιστημική (εκφράζει βεβαιότητα για το μέλλον): «θα οικοδομηθούν τα λεγόμενα βαρβαρικά βασίλεια», «θα αλλάξει στατιστικά το χρώμα του δέρματος».  
Δεοντική (εκφράζει αναγκαιότητα/λογική υποχρέωση): «θα πρέπει να ρυθμίσει τη ροή...», «είναι λογικό να συλλαμβάνει».
 
Η ρητορική της επιχειρηματολογίας (Τρόποι πειθούς)
 
Επίκληση στη λογική: Αποτελεί τον βασικό τρόπο πειθούς. Ο Έκο χρησιμοποιεί τον τρόπο του επαγωγικού συλλογισμού. Φέρνει πληθώρα εμπειρικών δεδομένων/παραδειγμάτων από το παρελθόν (Ρωμαίοι, Νορμανδοί, λογκοβαρδικές καταλήξεις τοπωνυμίων) για να καταλήξει σε μια γενίκευση (οι μεγάλες μετακινήσεις οδηγούν νομοτελειακά σε εθνική αναδιάρθρωση και νέους πολιτισμούς) και να ερμηνεύσει βάσει αυτής το σημερινό φαινόμενο.
 
Επίκληση στο ήθος του πομπού: Ο συγγραφέας αναδεικνύει τον εαυτό του ως σώφρονα και αντικειμενικό γνώστη του θέματος. Η χρήση του ιστορικού παρελθόντος και η ψύχραιμη ανάλυση του παρόντος, μακριά από υπερβολές για τους «ξένους», πείθουν τον αναγνώστη για την αξιοπιστία και τη βαθιά ευρυμάθειά του.
 
Επίκληση στο συναίσθημα: Αν και δευτερεύουσα, υπάρχει η πρόθεση να κατευνάσει τον φόβο («Οι μεγάλες μετακινήσεις... δημιουργούσαν φόβους») και την πιθανή εχθρικότητα του κοινού απέναντι στους ξένους, αναδεικνύοντας την ιστορική νομοτέλεια της διασταύρωσης των λαών.
 
Συνοχή μεταξύ παραγράφων
Η σύνδεση των παραγράφων μεταξύ τους επιτυγχάνεται κυρίως με γραμματικά και λεξιλογικά μέσα:
Γραμματικά μέσα (σύζευξη): Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί στην αρχή των παραγράφων διαρθρωτικές λέξεις/φράσεις που δηλώνουν χρόνο και αντίθεση, προκειμένου να οργανώσει τη σκέψη του και να μεταβεί από το ένα νοηματικό κέντρο στο άλλο:
Η 2η παράγραφος ξεκινά με το χρονικό επίρρημα «Σήμερα, μπροστά στο πρόβλημα...» συνδέοντας το ιστορικό παρελθόν της 1ης παραγράφου με το παρόν.   

Η 3η παράγραφος συνδέεται με τη 2η μέσω σύζευξης που δηλώνει ταυτόχρονα χρόνο και αντίθεση: «Σήμερα όμως, στην Ευρώπη, δε βρισκόμαστε...».  
Η 4η παράγραφος ξεκινά επίσης με ένα χρονικό επίρρημα που λειτουργεί μεταβατικά: «Τώρα η μετακίνηση είναι ανεπαίσθητη...».  
Λεξιλογικά μέσα (επανάληψη - υπερωνυμία): Η μετάβαση από τη μία παράγραφο στην άλλη βασίζεται στη συνεχή επανάληψη και αντιπαραβολή βασικών όρων-κλειδιών (λεξιλογική συνοχή).
Η 2η παράγραφος αναλύει τη λέξη «μετανάστευση».
Η 3η παράγραφος διαψεύδει τον όρο «μετανάστευση» και εισάγει τον όρο «μετακίνηση πληθυσμών».
Η 4η παράγραφος συνεχίζει με τη λέξη «μετακίνηση».
Η 5η παράγραφος ξεκινά διευρύνοντας την έννοια με τη φράση «Οι μεγάλες μετακινήσεις...».
Η 6η παράγραφος κλείνει πάλι με το ίδιο ουσιαστικό: «Οι μετακινήσεις δεν σταματούν.». 
 
Συνεκτικότητα
Το κείμενο εμφανίζει άρτια συνεκτικότητα, καθώς είναι λογικά συγκροτημένο ως προς το θέμα, τον σκοπό και τις συμβάσεις του κειμενικού του είδους (αποδεικτικό δοκίμιο/άρθρο).
Θεματική του κειμένου και σκοπός: Όλες οι παράγραφοι υπηρετούν έναν ενιαίο σκοπό: να αποδείξουν ότι αυτό που βιώνει η Ευρώπη είναι μια αναπόφευκτη ιστορική μετακίνηση και όχι μια απλή μετανάστευση. Η νοηματική αλληλουχία είναι αυστηρή: αφορμή από την επικαιρότητα (1η παρ.) – λανθασμένη αντίληψη του φαινομένου (2η παρ.) – ορθή διάσταση του φαινομένου (3η-4η παρ.) – ιστορική αναλογία (5η παρ.) – λογικό συμπέρασμα (6η παρ.).  

Πολιτισμική γνώση: Η συνεκτικότητα εξασφαλίζεται και από το γεγονός ότι ο πομπός μοιράζεται κοινές πολιτισμικές και ιστορικές γνώσεις με τους δέκτες του. Για να συνδεθούν νοηματικά οι παράγραφοι, ο αναγνώστης πρέπει να κατέχει τη γνώση (ή να την προσλάβει μέσα από το κείμενο) για τις εισβολές των γερμανικών λαών, την αραβική επέκταση, τις ρωμαϊκές λεγεώνες και τα βαρβαρικά βασίλεια. Αυτές οι ιστορικές γνώσεις στηρίζουν τη λογική του δοκιμίου και καθιστούν το κείμενο συνεκτικό.