Έκθεση Β΄ Λυκείου: «Εξουσία αν μου δίναν»

Έκθεση Β΄ Λυκείου: «Εξουσία αν μου δίναν»
 
Το παρακάτω κείμενο αποτελεί απόσπασμα, ελαφρώς διασκευασμένο, από το ομώνυμο άρθρο του Παντελή Μπουκάλα που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Καθημερινή» στις 27 Σεπτεμβρίου 2018.
 
     Ας κάνουμε προσωρινά την παραχώρηση να δεχτούμε ότι τέταρτη εξουσία δεν είναι οι ιδιοκτήτες των ενημερωτικών μέσων, αλλά οι λειτουργοί τους. Ότι όλη τη δύναμη που προσφέρουν τα ΜΜΕ, χάρτινα, γυάλινα και διαδικτυακά, τη χαίρονται οι εργαζόμενοί τους. Και μάλιστα όσοι δεν δουλεύουν με ωραία συμβόλαια ποδοσφαιρικού τύπου, αλλά με επισφαλές1 μισθολόγιο.
     Όταν λοιπόν οι δημοσιογράφοι χρησιμοποιούν τη δοτή δύναμή τους για να παραβούν κάθε κώδικα δεοντολογίας, γραπτό και άγραφο, και να υπηρετήσουν προσωπικούς στόχους, παραοικονομικού ή παραπολιτικού περιεχομένου, είναι απλώς καταχραστές2. Και δικαιώνουν με τη δράση τους ένα πολύ μεγάλο τμήμα της πάντα καχύποπτης κοινής γνώμης, το οποίο χλευάζει σαν αναξιόπιστο το δημοσιογραφικό επάγγελμα.
     Ο όρος «λειτούργημα» χάνει όλο του το νόημα και όταν οι δημοσιογράφοι, δρώντας σαν τεταρτοεξουσιούχοι, νοικιάζουν τη δύναμη και το όποιο κύρος τους σε κομματικούς ή οικονομικούς μηχανισμούς, καταντώντας προπαγανδιστές, υπηρέτες άδηλων συμφερόντων και διακινητές ψευδών. Αν αυτό το κάνουν στα φανερά, προσφέροντας τη γραφή και την υπογραφή τους έναντι αμοιβής, είναι άξιοι του μισθού τους, αλλά και των λοιδοριών3 που εισπράττουν από το κοινό. Αν όμως το κάνουν στα κρυφά, ενώ δημοσίως συνεχίζουν να παριστάνουν τους αδέσμευτους και ακριβοδίκαιους τιμητές4 όλων ανεξαιρέτως, τότε δρουν με διπλασιασμένη δολιότητα και υποκρισία. Αλλά αυτό ακριβώς τους ακυρώνει, έστω κι αν δεν το κατανοούν, ίσως ζαλισμένοι από τη φήμη, μια αποδεδειγμένα εφήμερη θεότητα. Έτσι όπως συλλαμβάνονται να ψεύδονται συνειδητά και συστηματικά («για το καλό της πατρίδας», όπως έχουν τολμήσει να πουν οι κυνικότεροι εξ αυτών), δεν μπορούν να πείσουν πια. Μόνο να φανατίσουν λίγο ακόμα περισσότερο τους ήδη φανατισμένους μπορούν.
 
1. επισφαλής: αυτός που δεν είναι απολύτως ασφαλής
2. καταχραστές: αυτοί που εκμεταλλεύονται την εξουσία τους
3. λοιδορίες: κατηγορίες
4. τιμητής: αυτός που κρίνει και επικρίνει τη γνώμη και τις πράξεις των άλλων. Στην αρχαία Ρώμη, αξίωμα που προέβλεπε την εκτίμηση της περιουσίας και τον έλεγχο των ηθών των πολιτών.
 
ΘΕΜΑ 1 
1ο ερώτημα 
Να παρουσιάσετε περιληπτικά σε 50-60 λέξεις τους τρόπους με τους οποίους, κατά τον αρθρογράφο του Κειμένου 1, ένας δημοσιογράφος καταχράται την εξουσία του και παύει να επιτελεί «λειτούργημα».
 
Σύμφωνα με τον αρθρογράφο, οι δημοσιογράφοι καταχρώνται την εξουσία τους και ευτελίζουν το λειτούργημά τους όταν παραβιάζουν τη δεοντολογία επιδιώκοντας προσωπικά οφέλη. Αυτό συμβαίνει όταν εξαγοράζονται από πολιτικά ή οικονομικά κέντρα, διαδίδοντας σκόπιμα ψεύδη ως προπαγανδιστές. Η κατάχρηση επιτείνεται όταν υποκρίνονται δημόσια τους ανεξάρτητους κριτές, ενώ εξυπηρετούν κρυφά άδηλα συμφέροντα, καταλήγοντας απλώς να φανατίζουν περαιτέρω το κοινό.
 
2ο ερώτημα
Στο Κείμενο 1 πώς συνδέονται γλωσσικά (συνοχή) οι επιμέρους παράγραφοι; Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας.
 
- Η συνοχή μεταξύ της δεύτερης παραγράφου και της πρώτης επιτυγχάνεται με τη χρήση της συμπερασματικής διαρθρωτικής λέξης «λοιπόν» («Όταν λοιπόν οι δημοσιογράφοι...»). Η λέξη αυτή συνδέει την υποθετική παραδοχή της πρώτης παραγράφου (έστω ότι τη δύναμη την έχουν οι εργαζόμενοι) με τη συνέπεια/συμπέρασμα που αναπτύσσεται στη δεύτερη. Επιπλέον, συντελεί στη συνοχή και η επανάληψη λέξεων-κλειδιών (η λέξη «δύναμη» της 1^ης  επαναλαμβάνεται στη 2^η, ενώ οι «λειτουργοί» της 1ης γίνονται «δημοσιογράφοι» στη 2^η (χρήση συνωνύμων).
 
- Η συνοχή μεταξύ της τρίτης και της δεύτερης παραγράφου εξασφαλίζεται με τη χρήση του συμπλεκτικού συνδέσμου «και» σε συνδυασμό με το χρονικοϋποθετικό «όταν» («...χάνει όλο του το νόημα και όταν οι δημοσιογράφοι...»). Λειτουργεί προσθετικά, εισάγοντας μία ακόμη περίπτωση καταπάτησης της δεοντολογίας, παράλληλη με εκείνη της 2^ης παραγράφου («Όταν λοιπόν...»). Παράλληλα, η λέξη «λειτούργημα» στην αρχή της 3^ης παραγράφου παραπέμπει άμεσα στη λέξη «λειτουργοί» (1^η παράγραφος) και νοηματικά στους «δημοσιογράφους» (2^η παράγραφος), δημιουργώντας εμφανείς λεκτικούς δεσμούς συνοχής μεταξύ των παραγράφων.
 
3ο ερώτημα 
α) Ο τίτλος του Κειμένου 1 αποτελείται από μια δευτερεύουσα υποθετική πρόταση: «Εξουσία αν μου δίναν». Για ποια εξουσία θεωρείτε ότι γίνεται λόγος (με βάση το περιεχόμενο του κειμένου) και πώς αιτιολογείται κατά τη γνώμη σας η χρήση του α΄ ενικού προσώπου;
β) Συμπληρώστε τη δευτερεύουσα υποθετική πρόταση του τίτλου με μια «απόδοση», ώστε να σχηματίσετε έναν πλήρη υποθετικό λόγο (υπόθεση-απόδοση) που νοηματικά να ταιριάζει με το μήνυμα που θέλει να περάσει ο συντάκτης μέσα από το συγκεκριμένο άρθρο του.
 
α) Ο τίτλος αναφέρεται στη λεγόμενη «τέταρτη εξουσία», δηλαδή στην τεράστια δύναμη και επιρροή που ασκούν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και οι λειτουργοί τους (οι δημοσιογράφοι) στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης.
Η επιλογή του α΄ ρηματικού προσώπου προσδίδει προσωπικό, βιωματικό και άμεσο τόνο στο κείμενο. Ο αρθρογράφος (που προφανώς ανήκει στον δημοσιογραφικό χώρο) διαχωρίζει τη θέση του από τους διεφθαρμένους συναδέλφους του. Προβάλλοντας ένα υποθετικό, προσωπικό ηθικό δίλημμα, καλεί ουσιαστικά τον αναγνώστη να αναλογιστεί την ατομική ευθύνη που έχει ο κάθε λειτουργός απέναντι στο λειτούργημά του και την κοινωνία, αποφεύγοντας την ξύλινη και απρόσωπη γλώσσα.
 
β) Για να συνάδει ο υποθετικός λόγος με το επικριτικό ύφος του κειμένου απέναντι στη διαπλοκή και την ανηθικότητα των δημοσιογράφων, η απόδοση πρέπει να εκφράζει την τήρηση της δεοντολογίας:
- «Εξουσία αν μου δίναν, δεν θα την καταχρώμουν για να εξυπηρετήσω προσωπικά ή κομματικά συμφέροντα.»
- «Εξουσία αν μου δίναν, θα παρέμενα πιστός στην αλήθεια και τη δημοσιογραφική δεοντολογία.»
 
4^ο ερώτημα
Να προσδιορίσετε πώς οργανώνονται η 2^η και η 3^η παράγραφος του Κειμένου 1.
 
Η 2η παράγραφος αναπτύσσεται με αίτιο και αποτέλεσμα. Ως αίτιο καταγράφεται από τον αρθρογράφο η καταχρηστική αξιοποίηση της δύναμης από τους δημοσιογράφους, η παραβίαση της δεοντολογίας και η εξυπηρέτηση προσωπικών σκοπιμοτήτων («Όταν λοιπόν οι δημοσιογράφοι... παραπολιτικού περιεχομένου»). Αποτέλεσμα αυτής της κατάστασης είναι ο χαρακτηρισμός τους ως καταχραστών και η δικαίωση της καχυποψίας της κοινής γνώμης απέναντι στο επάγγελμα («είναι απλώς καταχραστές. Και δικαιώνουν...»).
 
Η 3η παράγραφος αναπτύσσεται με συνδυασμό μεθόδων, κυρίως με σύγκριση και αντίθεση καθώς και με αίτιο και αποτέλεσμα. Στο μέσο της παραγράφου, ο συγγραφέας αντιπαραβάλλει-συγκρίνει δύο διαφορετικές, αντικρουόμενες συμπεριφορές των δημοσιογράφων-προπαγανδιστών: την πρακτική που γίνεται «στα φανερά» με εκείνη που γίνεται «στα κρυφά». Η αντίθεση εντοπίζεται εύκολα από τις φράσεις: «Αν αυτό το κάνουν... Αν όμως το κάνουν...». Παραλλήλως, ολόκληρη η παράγραφος καταγράφει τις συνέπειες (τα αποτελέσματα) της αντιδεοντολογικής αυτής συμπεριφοράς. Για παράδειγμα, το γεγονός ότι ψεύδονται (αίτιο) οδηγεί στο να μην μπορούν να πείσουν πια, αλλά μόνο να φανατίσουν (αποτέλεσμα).
 
5^ο ερώτημα
Να προσδιορίσετε τη συλλογιστική πορεία στη 2^η και στην 3^η παράγραφο του Κειμένου 1.
 
Στη 2η παράγραφο ο αρθρογράφος ακολουθεί επαγωγική συλλογιστική πορεία (από το ειδικό στο γενικό). Ειδικότερα, ο συγγραφέας ξεκινά περιγράφοντας συγκεκριμένες, αθέμιτες συμπεριφορές κάποιων δημοσιογράφων (παραβίαση του κώδικα δεοντολογίας, εξυπηρέτηση προσωπικών στόχων, παραοικονομικό ή παραπολιτικό περιεχόμενο). Από αυτές τις επιμέρους περιπτώσεις καταλήγει σε ένα γενικότερο συμπέρασμα που αφορά την ιδιότητά τους («είναι απλώς καταχραστές») και τον αντίκτυπο που έχει η δράση τους στη συνολική εικόνα του επαγγέλματος (δικαιώνουν τη γενική καχυποψία της κοινής γνώμης για το δημοσιογραφικό επάγγελμα).
 
Στην 3η παράγραφο ο αρθρογράφος ακολουθεί παραγωγική συλλογιστική πορεία (από το γενικό στο ειδικό). Η παράγραφος ξεκινά με μια γενική διαπίστωση-θέση: «Ο όρος "λειτούργημα" χάνει όλο του το νόημα... όταν οι δημοσιογράφοι... καταντώντας προπαγανδιστές...». Ενώ στη συνέχεια, ο συγγραφέας εξειδικεύει αυτή τη γενική θέση, αναλύοντας τις συγκεκριμένες μορφές που παίρνει αυτή η συμπεριφορά (τι συμβαίνει όταν δρουν «στα φανερά» και τι όταν δρουν «στα κρυφά») και καταλήγει στις ειδικές συνέπειες (δεν μπορούν να πείσουν πια, απλώς φανατίζουν).
 
6^ο ερώτημα
Να προσδιορίσετε τη λειτουργία των εισαγωγικών και της παρένθεσης στο πλαίσιο της τρίτης παραγράφου του Κειμένου 1.
 
Στη λέξη «λειτούργημα» (3η παράγραφος), τα εισαγωγικά εχουν ειρωνική λειτουργία. Ο συγγραφέας αμφισβητεί ανοιχτά την ιδιότητα αυτή, επισημαίνοντας ότι στα χέρια των συγκεκριμένων επαγγελματιών ο όρος χρησιμοποιείται καταχρηστικά και δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.
Στη φράση «για το καλό της πατρίδας» (3η παράγραφος) μέσω των εισαγωγικών ο συγγραφέας αφενός δηλώνει πως παραθέτει αυτούσια μια συνηθισμένα έκφραση και αφετέρου υποδηλώνει την αποστασιοποίησή του από τον ισχυρισμό αυτό. Στηλιτεύει, άλλωστε, την υποκρισία των δημοσιογράφων, αναδεικνύοντας τη φράση ως μια ψευδή και προσχηματική δικαιολογία.
Στο χωρίο («για το καλό της πατρίδας», όπως έχουν τολμήσει να πουν οι κυνικότεροι εξ αυτών) (3η παράγραφος), η παρένθεση επιτρέπει την παράθεση ενός αιχμηρού σχολίου. Ο συγγραφέας διακόπτει τη ροή του λόγου του για να προσθέσει μια επικριτική πληροφορία (την κυνική δικαιολογία τους), ενισχύοντας την προσωπική του καταγγελτική στάση.
 
7^ο ερώτημα
Να χαρακτηρίσετε το ύφος του Κειμένου 1 και να τεκμηριώσετε την απάντησή σας σε γλωσσικές επιλογές του γράφοντος.
 
Το ύφος του κειμένου είναι κυρίως επικριτικό και καταγγελτικό, καθώς ο αρθρογράφος στηλιτεύει την κατάχρηση της δημοσιογραφικής δύναμης και την υποταγή της σε πολιτικά ή οικονομικά συμφέροντα. Παράλληλα, γίνεται ειρωνικό και σαρκαστικό, όταν αποδομεί την επίφαση ανεξαρτησίας των συγκεκριμένων δημοσιογράφων, ενώ διατηρεί σοβαρό και αιχμηρό τόνο, ανάλογο με τη βαρύτητα του κοινωνικοπολιτικού ζητήματος.
Ο χαρακτήρας αυτός του ύφους διαμορφώνεται με τις ακόλουθες γλωσσικές και εκφραστικές επιλογές:
- Αξιολογικό και συναισθηματικά φορτισμένο λεξιλόγιο: Οι χαρακτηρισμοί «καταχραστές», «προπαγανδιστές», «υπηρέτες άδηλων συμφερόντων» και «διακινητές ψευδών», καθώς και οι λέξεις «δολιότητα» και «υποκρισία», αποδίδουν έντονη απαξία στις πράξεις των δημοσιογράφων. Έτσι, η κριτική δεν διατυπώνεται ουδέτερα, αλλά αποκτά αυστηρό, καταγγελτικό και ηθικά αποδοκιμαστικό τόνο.
- Ειρωνεία και σαρκασμός: Η αναφορά στα «ωραία συμβόλαια ποδοσφαιρικού τύπου» σχολιάζει σκωπτικά τις προνομιακές αμοιβές ορισμένων δημοσιογράφων, ενώ οι χαρακτηρισμοί «αδέσμευτοι» και «ακριβοδίκαιοι τιμητές» χρησιμοποιούνται ειρωνικά για όσους υπηρετούν κρυφά συμφέροντα. Με αυτόν τον τρόπο, ο αρθρογράφος αποκαλύπτει την απόσταση ανάμεσα στη δημόσια εικόνα και στην πραγματική τους δράση και οξύνει την καταγγελία της υποκρισίας τους.
- Μεταφορικός και παραστατικός λόγος: Η φράση «νοικιάζουν τη δύναμη και το όποιο κύρος τους» παρουσιάζει τη δημοσιογραφική επιρροή ως εμπορεύσιμο αγαθό και αναδεικνύει την ηθική έκπτωση όσων την παραχωρούν σε μηχανισμούς συμφερόντων. Αντίστοιχα, η φήμη ως «εφήμερη θεότητα» που τους έχει «ζαλίσει» υπογραμμίζει αφενός τη ματαιοδοξία τους και αφετέρου την παροδικότητα της δημόσιας προβολής. Οι εικόνες αυτές καθιστούν το ύφος γλαφυρό και αιχμηρό.
- Σχολιαστική στίξη: Τα εισαγωγικά στη λέξη «λειτούργημα» δηλώνουν αμφισβήτηση της συγκεκριμένης ιδιότητας, ενώ στη φράση «για το καλό της πατρίδας» φανερώνουν αποστασιοποίηση από μια προσχηματική δικαιολογία. Επιπλέον, η παρένθεση «όπως έχουν τολμήσει να πουν οι κυνικότεροι εξ αυτών» παρεμβάλλει ένα άμεσο και αιχμηρό σχόλιο, ενισχύοντας τον ειρωνικό και καταγγελτικό τόνο.
- Αντίθεση και κλιμάκωση: Η αντιπαραβολή ανάμεσα στη φανερή και στην κρυφή εξυπηρέτηση συμφερόντων, με τα σχήματα «Αν αυτό το κάνουν στα φανερά» και «Αν όμως το κάνουν στα κρυφά», οργανώνει με σαφήνεια την επιχειρηματολογία. Η δεύτερη περίπτωση χαρακτηρίζεται από «διπλασιασμένη δολιότητα και υποκρισία», οπότε η επίκριση κλιμακώνεται και κορυφώνεται στην τελική διαπίστωση ότι οι συγκεκριμένοι δημοσιογράφοι δεν μπορούν πλέον να πείσουν, αλλά μόνο να φανατίσουν.
 
ΘΕΜΑ 2
«...νοικιάζουν τη δύναμη και το όποιο κύρος τους σε κομματικούς ή οικονομικούς μηχανισμούς, καταντώντας προπαγανδιστές, υπηρέτες άδηλων συμφερόντων και διακινητές ψευδών.»
Με αφορμή τη διαπίστωση του Παντελή Μπουκάλα στο κείμενο αναφοράς, καλείστε να εκφωνήσετε μια ομιλία σε μια ημερίδα του Δήμου σας με θέμα «Νέοι, Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και Δημοκρατία». Στο κείμενο της ομιλίας σας:
α) Να σχολιάσετε τις συνέπειες που έχει για τον πολίτη και τη δημοκρατία η μετατροπή των δημοσιογράφων σε «προπαγανδιστές» και «διακινητές ψευδών».
β) Να προτείνετε συγκεκριμένους τρόπους με τους οποίους ο σύγχρονος δέκτης (και ειδικά οι νέοι) μπορεί να αμυνθεί απέναντι στην παραπληροφόρηση και τη χειραγώγηση.
(350 - 400 λέξεις)
 
Διάγραμμα ενδεικτικής απάντησης
 
Επικοινωνιακό Πλαίσιο
Προσφώνηση: «Αξιότιμοι εκπρόσωποι της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, αγαπητοί συμπολίτες, φίλες και φίλοι,» (επειδή βρισκόμαστε σε ημερίδα του Δήμου).
Αποφώνηση: «Σας ευχαριστώ για την προσοχή σας.» (στο τέλος του κειμένου).
 
Πρόλογος
Αφόρμηση: Αναφορά στην εκδήλωση (ημερίδα του Δήμου) και τον σκοπό της ομιλίας. Εισαγωγή του θέματος με έμμεση αναφορά στο παράθεμα του Π. Μπουκάλα (π.χ. «Συχνά γινόμαστε μάρτυρες της μετατροπής της δημοσιογραφίας από λειτούργημα σε μηχανισμό προπαγάνδας...»).
Θέση: Η παραπληροφόρηση και η υποταγή των ΜΜΕ σε άδηλα συμφέροντα αποτελούν ευθεία απειλή για τον πολίτη και τη δημοκρατία, καθιστώντας επιτακτική την ανάγκη θωράκισης των νέων απέναντι σε αυτά τα φαινόμενα.
 
Κύριο Μέρος
Ζητούμενο 1ο: Οι συνέπειες (πώς πλήττεται ο πολίτης και η Δημοκρατία) (Εστίαση στον αντίκτυπο της προπαγάνδας και των ψευδών ειδήσεων)
- Πολιτικό επίπεδο (νόθευση της Δημοκρατίας): Ο πολίτης δεν ενημερώνεται αντικειμενικά, με αποτέλεσμα να αδυνατεί να διαμορφώσει ελεύθερη και τεκμηριωμένη πολιτική κρίση. Η επιλεκτική παρουσίαση γεγονότων, η απόκρυψη ουσιωδών πληροφοριών και η συστηματική διάδοση ψευδών μπορούν να κατευθύνουν τις απόψεις, τις επιλογές και τελικά την ψήφο του. Όταν, λοιπόν, κρίσιμες αποφάσεις, όπως η επιλογή πολιτικών εκπροσώπων ή η στάση απέναντι σε σημαντικά δημόσια ζητήματα, βασίζονται σε παραποιημένα δεδομένα, υπονομεύονται η γνησιότητα της λαϊκής βούλησης και η ίδια η λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος. Παράλληλα, περιορίζεται ο ουσιαστικός δημόσιος διάλογος, ευνοούνται δημαγωγικές πρακτικές και ενισχύονται πολιτικές δυνάμεις που εκμεταλλεύονται τον φόβο, την προκατάληψη ή την άγνοια των πολιτών.
- Κοινωνικό Επίπεδο (πόλωση και φανατισμός): Όπως είναι γνωστό, η προπαγάνδα «φανατίζει», καθώς παρουσιάζει σύνθετα κοινωνικά ζητήματα με απλουστευτικό και απόλυτο τρόπο, χωρίζοντας συχνά τους πολίτες σε αντιμαχόμενα στρατόπεδα. Έτσι, η κοινωνική συνοχή διαρρηγνύεται, ο γόνιμος διάλογος καταργείται και τη θέση της ψύχραιμης ανταλλαγής επιχειρημάτων καταλαμβάνουν η μισαλλοδοξία, η καχυποψία και η αδυναμία αποδοχής της διαφορετικής άποψης. Παράλληλα, καλλιεργούνται στερεότυπα και προκαταλήψεις, ενισχύονται ακραίες ιδεολογίες και λαϊκιστικές φωνές, ενώ δεν αποκλείεται να εκδηλωθούν φαινόμενα λεκτικής ή ακόμη και έμπρακτης βίας. Με αυτόν τον τρόπο, αποδυναμώνονται οι δεσμοί αλληλεγγύης και συνεργασίας που είναι αναγκαίοι για την ομαλή λειτουργία μιας δημοκρατικής κοινωνίας.
- Πνευματικό & ατομικό Επίπεδο: Ο πολίτης αποπροσανατολίζεται, χάνει σταδιακά την κριτική του ικανότητα και μετατρέπεται σε παθητικό δέκτη, σε ένα «άβουλο ον» που αποδέχεται χωρίς έλεγχο όσα του προβάλλονται. Η συνεχής έκθεσή του σε μονομερείς, παραποιημένες ή ψευδείς πληροφορίες δυσχεραίνει τη διάκριση ανάμεσα στο πραγματικό γεγονός, την άποψη και τη σκόπιμη προπαγάνδα. Έτσι, η αλήθεια συσκοτίζεται, προκειμένου να εξυπηρετηθούν οικονομικά ή κομματικά συμφέροντα, ενώ περιορίζονται η πνευματική αυτονομία, η ελεύθερη βούληση και η δυνατότητα λήψης συνειδητών αποφάσεων. Παράλληλα, ο καταιγισμός αντιφατικών πληροφοριών προκαλεί σύγχυση, ανασφάλεια και κόπωση, με συνέπεια το άτομο είτε να υιοθετεί άκριτα την ευκολότερη εκδοχή είτε να αδιαφορεί πλήρως για την ενημέρωση και τα κοινά.
- Θεσμικό επίπεδο: Κλονίζεται η εμπιστοσύνη των πολιτών προς τους θεσμούς και την «Τέταρτη Εξουσία», καθώς η συστηματική παραπληροφόρηση δημιουργεί την εντύπωση ότι η δημοσιογραφία, η πολιτική και οι δημόσιοι φορείς υπηρετούν αδιαφανή οικονομικά ή κομματικά συμφέροντα. Όταν οι πολίτες αδυνατούν να διακρίνουν την έγκυρη ενημέρωση από την προπαγάνδα, αντιμετωπίζουν με καχυποψία ακόμη και αξιόπιστες πηγές, αμφισβητούν συλλήβδην τις θεσμικές διαδικασίες και απομακρύνονται από τον δημόσιο διάλογο. Έτσι, ενισχύονται ο κυνισμός, η απαξίωση της πολιτικής και η πεποίθηση ότι η συμμετοχή δεν μπορεί να επιφέρει ουσιαστική αλλαγή, γεγονός που οδηγεί σε πολιτική απάθεια, μειωμένη συμμετοχή στις συλλογικές δράσεις και εκλογική αποχή, ιδιαίτερα μεταξύ των νέων. Τελικά, ο αποδυναμωμένος έλεγχος των πολιτών επιτρέπει σε αυθαίρετες ή αντιδημοκρατικές πρακτικές να εδραιώνονται ευκολότερα.
 
Ζητούμενο 2ο: Τρόποι άμυνας (Τι μπορούμε να κάνουμε εμείς οι νέοι) (Στο ζητούμενο αυτό δίνεται έμφαση στον ρόλο του ενεργού δέκτη-πολίτη)
- Κριτική προσέγγιση και διασταύρωση: Δεν δεχόμαστε άκριτα καμία είδηση, ακόμη και όταν επιβεβαιώνει τις ήδη διαμορφωμένες απόψεις μας ή διαδίδεται ευρέως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Συγκρίνουμε την πληροφορία με διαφορετικές και ανεξάρτητες πηγές, αναζητούμε την υπογραφή και την ιδιότητα του συντάκτη και ελέγχουμε την αξιοπιστία, τη διαφάνεια και τη γενικότερη πορεία του μέσου. Παράλληλα, εξετάζουμε την ημερομηνία δημοσίευσης, τη γνησιότητα των φωτογραφιών ή των βίντεο, τα τεκμήρια στα οποία στηρίζεται το δημοσίευμα και αν ο τίτλος αποδίδει πιστά το περιεχόμενό του ή αποσκοπεί απλώς στην πρόκληση εντυπώσεων. Πριν αναπαραγάγουμε μια αμφίβολη πληροφορία, συμβουλευόμαστε έγκυρους φορείς και ιστοτόπους επαλήθευσης γεγονότων, ώστε να μην συμβάλλουμε άθελά μας στη διάδοση ψευδών ειδήσεων.
- Πλουραλισμός στην ενημέρωση: Αποφυγή του «εγκλωβισμού» στους αλγόριθμους των μέσων κοινωνικής δικτύωσης που μας δείχνουν μόνο όσα συμφωνούν με τις απόψεις μας και ενισχύουν, έτσι, τις προκαταλήψεις μας. Για τον λόγο αυτό, χρειάζεται να επιλέγουμε συνειδητά ποικίλες και ανεξάρτητες πηγές, με διαφορετικό ιδεολογικό προσανατολισμό, και να μην περιοριζόμαστε στην αρχική μας ροή ή στις προτεινόμενες αναρτήσεις. Χρήσιμο είναι, επίσης, να διαβάζουμε ολόκληρα τα δημοσιεύματα, να αναζητούμε την πρωτογενή πηγή και να συγκρίνουμε τον τρόπο με τον οποίο διαφορετικά μέσα παρουσιάζουν το ίδιο γεγονός. Έτσι, αναζητούμε διαφορετικές οπτικές γωνίες, αποκτούμε σφαιρικότερη εικόνα, αναγνωρίζουμε ευκολότερα τις παραλείψεις και τις σκοπιμότητες κάθε αφήγησης και διαμορφώνουμε προσωπική, τεκμηριωμένη άποψη.
- Ψηφιακός γραμματισμός: Ενίσχυση της παιδείας, μέσα και έξω από το σχολείο, ώστε οι νέοι να κατανοούν πώς δημιουργούνται και διαδίδονται τα fake news, πώς το clickbait εκμεταλλεύεται την περιέργεια ή το συναίσθημά τους και με ποιους τρόπους λειτουργούν οι μηχανισμοί της προπαγάνδας. Μέσα από ειδικά μαθήματα, βιωματικά εργαστήρια και ενημερωτικές δράσεις μπορούν να εξοικειωθούν με τον έλεγχο της προέλευσης μιας είδησης, την αναζήτηση πρωτογενών πηγών, την αναγνώριση παραποιημένων εικόνων και βίντεο και τη διάκριση ανάμεσα στο γεγονός, το σχόλιο και τη διαφήμιση. Παράλληλα, χρειάζεται να γνωρίζουν τον τρόπο με τον οποίο οι αλγόριθμοι, οι αυτοματοποιημένοι λογαριασμοί και οι «φούσκες πληροφόρησης» επηρεάζουν όσα βλέπουν στο διαδίκτυο. Έτσι, αποκτούν πρακτικά εργαλεία αυτοπροστασίας, αξιολογούν κριτικά κάθε ψηφιακό μήνυμα και χρησιμοποιούν τα μέσα με υπευθυνότητα, χωρίς να αναπαράγουν άκριτα παραπλανητικό περιεχόμενο.
- Στάση ενεργού πολίτη: Αντίδραση απέναντι στην ελλιπή δημοσιογραφία. Οι νέοι οφείλουν να στηρίζουν, ακόμη και οικονομικά, την ανεξάρτητη και ερευνητική δημοσιογραφία και να απορρίπτουν ή να καταδικάζουν μέσα που συλλαμβάνονται να ψεύδονται συστηματικά. Παράλληλα, μπορούν να αναφέρουν παραπλανητικό περιεχόμενο στις ψηφιακές πλατφόρμες, να ζητούν δημόσιες διορθώσεις και να μην επιβραβεύουν με προβολές, κοινοποιήσεις ή συνδρομές όσους καταφεύγουν στον εντυπωσιασμό και τη διαστρέβλωση. Η συμμετοχή σε συζητήσεις, δράσεις ενημέρωσης και πρωτοβουλίες υπέρ της διαφάνειας ενισχύει τη λογοδοσία των μέσων και μετατρέπει τον δέκτη από παθητικό καταναλωτή πληροφοριών σε υπεύθυνο και απαιτητικό πολίτη.
 
Επίλογος
- Ανακεφαλαίωση: Η ελευθερία και η δημοκρατία δεν μπορούν να υπάρξουν χωρίς αληθινή ενημέρωση. Ο ρόλος της δημοσιογραφίας είναι να ελέγχει την εξουσία, όχι να γίνεται φερέφωνό της.
- Προτροπή: Ειδικά εμείς οι νέοι, ως η γενιά του διαδικτύου, έχουμε χρέος να διηθήσουμε τον καταιγισμό των πληροφοριών, να γίνουμε απαιτητικοί αναγνώστες και να προστατεύσουμε την αλήθεια.
 
Κείμενο 2: Ζητείται ελπίς
Το παρακάτω κείμενο είναι απόσπασμα από το ομώνυμο διήγημα του Αντώνη Σαμαράκη, το οποίο εκδόθηκε το 1954.
 
     Όταν μπήκε στο καφενείο, κείνο το απόγευμα, ήτανε νωρίς ακόμα. Κάθισε σ’ ένα τραπέζι, πίσω από το μεγάλο τζάμι που έβλεπε στη λεωφόρο. Παράγγειλε καφέ. Σε άλλα τραπέζια, παίζανε χαρτιά ή συζητούσανε. Ήρθε ο καφές. Άναψε τσιγάρο, ήπιε δυο γουλιές, κι άνοιξε την απογευματινή εφημερίδα.
     Καινούριες μάχες είχαν αρχίσει στην Ινδοκίνα. […] «Η σκιά του νέου παγκοσμίου πολέμου απλούται εις τον κόσμον μας», ήταν ο τίτλος μιας άλλης είδησης. Ύστερα διάβασε άλλα πράγματα: το έλλειμμα του προϋπολογισμού, προαγωγές εκπαιδευτικών, μια απαγωγή, ένα βιασμό, τρεις αυτοκτονίες. Οι δυο, για οικονομικούς λόγους. […] Αλλού είδε κριτική για ένα ρεσιτάλ πιάνου, έπειτα κάτι για τη μόδα, τέλος την «Κοσμική Κίνηση»: «Κοκταίηλ προχθές… […] Άναψε κι άλλο τσιγάρο. Έριξε μια ματιά στις «Μικρές Αγγελίες»: ΠΩΛΕΙΤΑΙ νεόδμητος μονοκατοικία… […], ΖΗΤΕΙΤΑΙ πιάνο προς αγοράν…
     Σκέψεις γυρίζανε στο νου του. Από τότε που τέλειωσε ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος, η σκιά του τρίτου δεν είχε πάψει να βαραίνει πάνω στον κόσμο μας. […] Πέρασε το χέρι του στα μαλλιά του. Σκούπισε τον ιδρώτα στο μέτωπό του· είχε ιδρώσει, κι όμως δεν έκανε ζέστη. […] Δεν είχε αλλάξει διόλου προς το καλύτερο η ζωή μας ύστερ’ από τον πόλεμο. Όλα είναι τα ίδια σαν και πριν. Κι όμως είχε ελπίσει κι αυτός, όπως είχαν ελπίσει εκατομμύρια άνθρωποι σ’ όλη τη γη, πως ύστερ’ από τον πόλεμο, ύστερ’ από τόσο αίμα που χύθηκε, κάτι θ’ άλλαζε[…].
     Σκέφτηκε τη σύγχυση που επικρατεί στον κόσμο μας σήμερα. […] Δεν έφταιγε η εφημερίδα που έκανε τώρα αυτές τις σκέψεις. Τα σκεφτότανε όλα αυτά τον τελευταίο καιρό, πότε με λιγότερη, πότε με περισσότερη ένταση. […] Είχε πολεμήσει κι αυτός στον τελευταίο πόλεμο. Και είχε ελπίσει. Μα τώρα ήτανε πια χωρίς ελπίδα. […] Στις έξι σελίδες της εφημερίδας: η ζωή. Κι αυτός ήτανε τώρα ένας άνθρωπος που δεν έχει ελπίδα. […]
     Ξανάριξε μια ματιά στην εφημερίδα: η Ινδοκίνα, η «Κοσμική Κίνησις», το ρεσιτάλ πιάνου, οι δυο αυτοκτονίες για οικονομικούς λόγους, οι «Μικρές Αγγελίες»… ΖΗΤΕΙΤΑΙ γραφομηχανή… ΖΗΤΕΙΤΑΙ ραδιογραμμόφωνον… […]. Έβγαλε την ατζέντα του, έκοψε ένα φύλλο κι έγραψε με το μολύβι του: ΖΗΤΕΙΤΑΙ ελπίς.
     Ύστερα πρόσθεσε το όνομά του και τη διεύθυνσή του. Φώναξε το γκαρσόνι. Ήθελε να πληρώσει, να πάει κατευθείαν στην εφημερίδα, να δώσει την αγγελία του, να παρακαλέσει, να επιμείνει να μπει οπωσδήποτε στο αυριανό φύλλο.
 
ΘΕΜΑ 3
 
1^ο Ερώτημα
Στο διήγημα (Κείμενο 2) κυριαρχεί το γ΄ ρηματικό πρόσωπο. Πώς λειτουργεί αυτή η επιλογή του συγγραφέα ως προς την απόδοση της ψυχολογικής κατάστασης του ήρωα και την ανάδειξη του κεντρικού θέματος;
 
Η χρήση του γ΄ ρηματικού προσώπου (ετεροδιηγητικός-παντογνώστης αφηγητής) λειτουργεί αρχικά σε ένα επίπεδο ρεαλιστικής καταγραφής. Ο αφηγητής παρατηρεί τις κινήσεις του ήρωα με φαινομενική αντικειμενικότητα και αποστασιοποίηση («μπήκε», «κάθισε», «παράγγειλε», «άνοιξε»). Ωστόσο, σύντομα η αφήγηση εστιάζει εσωτερικά και εισχωρεί στις σκέψεις του («Σκέψεις γυρίζανε στο νου του», «Δεν είχε αλλάξει διόλου…»). Μέσα από το γ΄ πρόσωπο, ο πρωταγωνιστής δεν κατονομάζεται ποτέ. Παραμένει ένας ανώνυμος, συνηθισμένος άνθρωπος, μετατρεπόμενος έτσι σε σύμβολο ολόκληρης της μεταπολεμικής γενιάς. Η επιλογή αυτή καθιστά την ατομική του απελπισία (την έλλειψη ελπίδας) ένα καθολικό, πανανθρώπινο βίωμα. Ο αναγνώστης νιώθει το υπαρξιακό κενό ενός ανθρώπου που, ενώ περιβάλλεται από άλλους σε ένα καφενείο, βιώνει την απόλυτη μοναξιά και αποξένωση.
 
2^ο Ερώτημα
Στην προτελευταία παράγραφο του αποσπάσματος του Κειμένου 2 («Ξανάριξε μια ματιά… ΖΗΤΕΙΤΑΙ ραδιογραμμόφωνον…») γίνεται εκτενής χρήση αποσιωπητικών. Να σχολιάσετε τη λειτουργία τους σε σχέση με τον ρυθμό του κειμένου και τον εσωτερικό κόσμο του πρωταγωνιστή.
 
Τα αποσιωπητικά στο συγκεκριμένο χωρίο λειτουργούν τόσο ρυθμικά όσο και ψυχογραφικά:
- Ως προς τον ρυθμό, δημιουργούν αλλεπάλληλες παύσεις και τεμαχίζουν την απαρίθμηση των ειδήσεων. Έτσι, η ανάγνωση γίνεται διακεκομμένη και νευρική, μιμούμενη την περιπλάνηση του βλέμματος του ήρωα από την Ινδοκίνα στην «Κοσμική Κίνηση», στο ρεσιτάλ, στις αυτοκτονίες και στις μικρές αγγελίες. Η ασύνδετη διαδοχή τραγικών και ασήμαντων πληροφοριών αποδίδει παραστατικά τον χαοτικό καταιγισμό της επικαιρότητας.
- Ως προς τον εσωτερικό κόσμο του πρωταγωνιστή, οι παύσεις αποτυπώνουν τη σύγχυση, την ταραχή και τη συναισθηματική του εξάντληση. Οι εικόνες πολέμου, κοινωνικής δυστυχίας και καθημερινής αδιαφορίας συσσωρεύονται στη συνείδησή του χωρίς να ολοκληρώνονται σε έναν συνεκτικό συλλογισμό· αντίθετα, τον οδηγούν σε ψυχικό αδιέξοδο. Παράλληλα, τα τελευταία αποσιωπητικά πριν από το «ΖΗΤΕΙΤΑΙ ελπίς» δημιουργούν αναμονή και προετοιμάζουν την κορύφωση: η διάχυτη απελπισία μετατρέπεται αιφνίδια σε πράξη, καθώς ο ήρωας συντάσσει τη δική του αγγελία.
 
3^ο Ερώτημα
«η σκιά του τρίτου [παγκόσμιου πολέμου] δεν είχε πάψει να βαραίνει πάνω στον κόσμο μας.» Αφού αναγνωρίσετε το εκφραστικό μέσο στη συγκεκριμένη περίοδο του Κειμένου 2, να εξηγήσετε πώς αυτό εξυπηρετεί το νόημα του κειμένου και διαμορφώνει το ύφος του.
 
Στο χωρίο αξιοποιείται η μεταφορά «η σκιά του τρίτου [παγκόσμιου πολέμου] […] βαραίνει», με την οποία η αόρατη απειλή ενός νέου πολέμου αποκτά υλική υπόσταση. Οι λέξεις «σκιά» και «βαραίνει» υποδηλώνουν αντίστοιχα το σκοτάδι και την ασφυκτική πίεση που εξακολουθούν να απλώνονται πάνω από την ανθρωπότητα μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Έτσι, η μεταφορά αποδίδει παραστατικά τον μόνιμο φόβο, την ανασφάλεια και την ψυχική καταπίεση των ανθρώπων, ενώ ενισχύει τη διαπίστωση ότι η μεταπολεμική ειρήνη παραμένει εύθραυστη και η προσδοκία για έναν καλύτερο κόσμο έχει διαψευστεί. Παράλληλα, συνδέεται με την απόγνωση του ήρωα και προοικονομεί την απώλεια της ελπίδας του. Ως προς το ύφος, προσδίδει έντονα μελαγχολικό, δραματικό και απαισιόδοξο τόνο, ενώ η παραστατικότητα της εικόνας ενισχύει τη συναισθηματική επίδραση του κειμένου στον αναγνώστη.
 
ΘΕΜΑ 4
Ποιοι λόγοι οδηγούν τον ήρωα του Κειμένου 2 να δημοσιεύσει στην εφημερίδα την αγγελία «ΖΗΤΕΙΤΑΙ ελπίς»; Τι συναισθήματα σας προκαλεί η απόφασή του αυτή και γιατί; Να τεκμηριώσετε σε κάθε περίπτωση την απάντησή σας καταγράφοντας τις απόψεις σας σε 100-150 λέξεις.
 
Ο ήρωας οδηγείται στη δημοσίευση της αγγελίας επειδή βιώνει βαθιά απογοήτευση από τη μεταπολεμική πραγματικότητα. Οι ειδήσεις για νέους πολέμους, οικονομική εξαθλίωση και αυτοκτονίες διαψεύδουν την προσδοκία του ότι, μετά τη θυσία τόσων ανθρώπων, ο κόσμος θα γινόταν δικαιότερος και ειρηνικότερος. Η διαπίστωση ότι «δεν είχε αλλάξει διόλου προς το καλύτερο η ζωή μας» τον βυθίζει στην απόγνωση. Έτσι, η αγγελία εκφράζει παραστατικά την ανάγκη του να αναζητήσει ό,τι δεν βρίσκει πια μέσα του ή γύρω του.
Η απόφασή του μού προκαλεί θλίψη και συμπόνια, επειδή φανερώνει την ψυχική συντριβή ενός ανθρώπου ανήμπορου απέναντι στη βία και την αδικία. Ταυτόχρονα, όμως, με συγκινεί: παρότι δηλώνει «χωρίς ελπίδα», εξακολουθεί να την αναζητά. Η παρουσίασή της σαν αντικείμενο μικρής αγγελίας δημιουργεί τραγική ειρωνεία και μετατρέπει την πράξη του σε κραυγή βοήθειας, αλλά και σε έσχατη άρνηση να παραδοθεί ολοκληρωτικά στην απόγνωση.