Αρχαία ελληνικά Γ΄ Λυκείου: Επίκουρος, Επιστολή στον Ηρόδοτο, 43-44 [Κείμενο αυτενέργειας] | Σημειώσεις του Κωνσταντίνου Μάντη

Αρχαία ελληνικά Γ΄ Λυκείου: Επίκουρος, Επιστολή στον Ηρόδοτο, 43-44 [Κείμενο αυτενέργειας]

Κωνσταντίνος Μάντης | Best Blogger Tips
Rolff Gallery

Αρχαία ελληνικά Γ΄ Λυκείου: Επίκουρος, Επιστολή στον Ηρόδοτο, 43-44 [Κείμενο αυτενέργειας]
 
Επίκουρος, Επιστολή στον Ηρόδοτο, 43-44
Στην Επιστολή στον Ηρόδοτο ο Επίκουρος παρουσιάζει τη φυσική φιλοσοφία του επηρεασμένος από την ατομική θεωρία του Δημόκριτου. Θεωρεί ότι τα όντα συντίθενται από τα άτομα που κινούνται τυχαία στον χώρο. Έτσι, διαφοροποιείται από την αιτιοκρατία του Δημόκριτου, όπως και από την τελολογία του Αριστοτέλη.
 
Κινοῦνταί τε συνεχῶς αἱ ἄτομοι (φησὶ δέ ἐνδοτέρω καί ἰσοταχῶς αὐτάς κινεῖσθαι τοῦ κενοῦ τήν εἶξιν ὁμοίαν παρεχομένου καί τῇ κουφοτάτῃ και τῇ βαρυτάτῃ) τόν αἰῶνα, καί αἱ μέν εἰς μακράν ἀπ’ ἀλλήλων διιστάμεναι, αἱ δέ αὐτοῦ τον παλμόν ἴσχουσιν, ὅταν τύχωσι τῇ περιπλοκῇ κεκλειμέναι ἤ στεγαζόμενοι παρά τῶν πλεκτικῶν. Ἥ τε γάρ τοῦ κενοῦ φύσις ἡ διορίζουσα ἑκάστην αὐτήν τοῦτο παρασκευάζει, τήν ὑπέρεισιν οὐχ οἵα τε οὖσα ποιεῖσθαι· ἥ τε στερεότης ἡ ὑπάρχουσα αὐταῖς κατά τήν σύγκρουσιν τόν ἀποπαλμόν ποιεῖ, ἐφ’ ὁπόσον ἄν ἡ περιπλοκή τήν ἀποκατάστασιν ἐκ τῆς συγκρούσεως διδῷ.
Ἀρχή δέ τούτων οὐκ ἔστιν, ἀιδίων τῶν ἀτόμων οὐσῶν καί τοῦ κενοῦ⸱ φησί δ’ ἐνδοτέρω μηδέ ποιότητά τινα περί τάς ἀτόμους εἶναι πλήν σχήματος καί μεγέθους καί βάρους· τό δέ χρῶμα παρά τήν θέσιν τῶν ἀτόμων ἀλλάττεσθαι ἐν ταῖς Δώδεκα στοιχειώσεσί φησι. Πᾶν τε μέγεθος μή εἶναι περί αὐτάς· οὐδέποτε γοῦν ἄτομος ὤφθη αἰσθήσει.
 
Μετάφραση
Τα άτομα κινούνται συνεχώς αιώνια (και λέει παρακάτω ότι κινούνται και με την ίδια ταχύτητα, αφού το κενό παρέχει την ίδια δυνατότητα παραχώρησης και στο πιο ελαφρύ και στο πιο βαρύ), και άλλα απομακρύνονται πολύ το ένα από το άλλο, ενώ άλλα πάλλονται επιτόπου, όταν τύχει να βρίσκονται περικλεισμένα σε πλέγμα ή να καλύπτονται από άτομα που πλέκονται μαζί τους. Γιατί η φύση του κενού, που χωρίζει το καθένα από αυτά, προκαλεί αυτό, καθώς δεν μπορεί να προσφέρει καμία αντίσταση· και η στερεότητα που έχουν τα άτομα προκαλεί, κατά τη σύγκρουση, την αναπήδηση, στο βαθμό που το πλέγμα επιτρέπει την επαναφορά από τη σύγκρουση.
Αρχή γι’ αυτά δεν υπάρχει, αφού τα άτομα και το κενό είναι αιώνια. Λέει παρακάτω ότι τα άτομα δεν έχουν καμία ιδιότητα εκτός από σχήμα, μέγεθος και βάρος· και ότι το χρώμα αλλάζει ανάλογα με τη διάταξη των ατόμων, όπως λέει στα Δώδεκα στοιχειώματα. Και ότι δεν έχουν κάθε μέγεθος· πάντως ποτέ κανένα άτομο δεν φάνηκε στην αίσθηση.
 
Λεξιλόγιο
εἶξις: δυνατότητα, παραχώρηση.
ἀΐδιος: παντοτινός, αιώνιος.
ὑπέρεισις: υποστήριξη.
στοιχείωσις: στοιχειώδης, προκαταρκτική διδασκαλία.
 
Ενδεικτικές Δραστηριότητες
1. Με ποιον τρόπο κινούνται τα άτομα και πώς λειτουργεί ο κενός χώρος;
 
Σύμφωνα με το κείμενο, τα άτομα κινούνται συνεχώς και αιώνια (τόν αἰῶνα), χωρίς αρχή, αφού τόσο τα άτομα όσο και το κενό είναι αιώνια. Όλα κινούνται με την ίδια ταχύτητα (ἰσοταχῶς), τόσο τα πιο ελαφρά όσο και τα πιο βαριά, επειδή το κενό δεν προβάλλει καμία αντίσταση και παραχωρεί εξίσου χώρο σε όλα. Η κίνησή τους εκδηλώνεται με δύο τρόπους: α) ορισμένα άτομα απομακρύνονται πολύ το ένα από το άλλο και β) άλλα πάλλονται επιτόπου (παλμόν ἴσχουσιν), όταν βρεθούν περικλεισμένα σε πλέγμα ή καλυφθούν από άτομα που πλέκονται μαζί τους. Η παλμική αυτή κίνηση οφείλεται στη στερεότητα των ατόμων: κατά τη σύγκρουση αναπηδούν (ἀποπαλμός), στο βαθμό που το πλέγμα επιτρέπει την επαναφορά τους από τη σύγκρουση.
Ο κενός χώρος λειτουργεί ως το στοιχείο που χωρίζει και διαχωρίζει το κάθε άτομο από τα άλλα (ἡ διορίζουσα ἑκάστην αὐτήν). Επειδή είναι απλώς κενό, δεν μπορεί να προσφέρει υποστήριξη ή αντίσταση (τήν ὑπέρεισιν οὐχ οἵα τε οὖσα ποιεῖσθαι), γι’ αυτό επιτρέπει στα άτομα να κινούνται ελεύθερα. Έτσι το κενό και η στερεότητα των ατόμων μαζί εξηγούν και τις δύο μορφές κίνησης: την απομάκρυνση και την παλμική κίνηση.
 
2. Να σκεφτείτε τι φανερώνει η γενική ως ονοματικός προσδιορισμός στα παρακάτω ονοματικά σύνολα: τοῦ κενοῦ φύσις, ἀρχή δέ τούτων, τήν θέσιν τῶν ἀτόμων.
 
τοῦ κενοῦ φύσις: Η γενική τοῦ κενοῦ είναι κτητική. Φανερώνει σε ποιον ανήκει η φύση, δηλαδή ότι η φύση (η ιδιαίτερη ιδιότητα) είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα του κενού («η φύση που έχει το κενό»).
ἀρχή δέ τούτων: Η γενική τούτων είναι αντικειμενική. Ο όρος ἀρχή εκφράζει ενέργεια (το να αρχίζει κάτι) και η γενική δηλώνει το πρόσωπο ή το πράγμα που δέχεται την ενέργεια, δηλαδή αυτό που θα μπορούσε να έχει αρχή. Εδώ δηλώνει τα άτομα και το κενό, για τα οποία ο Επίκουρος λέει ότι δεν έχουν αρχή, γιατί είναι αιώνια («κανείς δεν τα δημιούργησε»).
τήν θέσιν τῶν ἀτόμων: Η γενική τῶν ἀτόμων είναι υποκειμενική. Η θέσις εκφράζει κατάσταση και η γενική δηλώνει σε ποιον ανήκει η θέση: τα άτομα είναι αυτά που έχουν τη θέση ή τη διάταξη, από την οποία εξαρτάται η αλλαγή του χρώματος («η θέση που έχουν τα άτομα»). Με διαφορετική ερμηνεία, η γενική θα μπορούσε να θεωρηθεί αντικειμενική («το να τοποθετούνται τα άτομα»).
 
3. Να προσέξετε στο κείμενο τα αντικείμενα του ρήματος φημί. Να αντικαταστήσετε το ρήμα με το λέγω και να μετατρέψετε τα αντικείμενα σε δευτερεύουσες προτάσεις.
 
Το ρήμα φημί συντάσσεται στο κείμενο με αντικείμενο που εκφέρεται ως ειδικό απαρέμφατο, δηλαδή απαρέμφατο με υποκείμενο σε αιτιατική. Αυτό αποτελεί τελικά το αντικείμενο του ρήματος. Το ρήμα λέγω, αντίθετα, συντάσσεται με δευτερεύουσα ειδική πρόταση που εισάγεται με το ὅτι και έχει ρήμα σε οριστική (ή σε άλλη έγκλιση, ανάλογα με το νόημα). Έτσι, κάθε απαρέμφατο μετατρέπεται σε οριστική και το υποκείμενο της αιτιατικής σε ονομαστική.
1. φησί δέ ἐνδοτέρω καί ἰσοταχῶς αὐτάς κινεῖσθαι: Αντικείμενο του φησί είναι το αὐτάς κινεῖσθαι (υποκείμενο αὐτάς σε αιτιατική, απαρέμφατο κινεῖσθαι). Με το λέγω: λέγει δέ ἐνδοτέρω ὅτι καί ἰσοταχῶς αἱ ἄτομοι κινοῦνται (…τοῦ κενοῦ τήν εἶξιν ὁμοίαν παρεχομένου καί τῇ κουφοτάτῃ καί τῇ βαρυτάτῃ).
2. φησί δ’ ἐνδοτέρω μηδέ ποιότητά τινα περί τάς ἀτόμους εἶναι πλήν σχήματος καί μεγέθους καί βάρους: Αντικείμενο του φησί είναι το μηδέ ποιότητά τινα … εἶναι (υποκείμενο ποιότητά τινα). Με το λέγω: λέγει δ’ ἐνδοτέρω ὅτι οὐδέ ποιότης τις περί τάς ἀτόμους ἐστί πλήν σχήματος καί μεγέθους καί βάρους. Η άρνηση μηδέ του απαρεμφάτου γίνεται οὐδέ, γιατί η οριστική αρνείται με το οὐ.
3. τό δέ χρῶμα παρά τήν θέσιν τῶν ἀτόμων ἀλλάττεσθαι ἐν ταῖς Δώδεκα στοιχειώσεσί φησι: Αντικείμενο του φησί είναι το τό χρῶμα ἀλλάττεσθαι. Με το λέγω: τό δέ χρῶμα ὅτι παρά τήν θέσιν τῶν ἀτόμων ἀλλάττεται ἐν ταῖς Δώδεκα στοιχειώσεσί λέγει (ή, σε πιο συνηθισμένη σειρά, λέγει ὅτι τό χρῶμα … ἀλλάττεται).
4. Πᾶν τε μέγεθος μή εἶναι περί αὐτάς: Το απαρέμφατο εἶναι με υποκείμενο πᾶν μέγεθος εξαρτάται από το ρήμα φησί της προηγούμενης περιόδου, που εννοείται. Με το λέγω: (λέγει) ὅτι οὐ πᾶν μέγεθός ἐστι περί αὐτάς.
Συμπέρασμα: με το φημί το αντικείμενο είναι απαρεμφατική σύνταξη (αιτιατική + απαρέμφατο), ενώ με το λέγω γίνεται δευτερεύουσα ειδική πρόταση με ὅτι + οριστική, και η άρνηση μή γίνεται οὐ.
 
Συντακτική ανάλυση
 
«Κινοῦνταί τε συνεχῶς αἱ ἄτομοι τόν αἰῶνα»
Κύρια πρόταση
κινοῦνται: ρήμα (μέσης φωνής, ενεστώτας). αἱ ἄτομοι: υποκείμενο του κινοῦνται. συνεχῶς: επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου. τόν αἰῶνα: επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου (διάρκεια, αιτιατική). τε: συμπλεκτικός σύνδεσμος
 
(φησί δέ ἐνδοτέρω καί ἰσοταχῶς αὐτάς κινεῖσθαι τοῦ κενοῦ τήν εἶξιν ὁμοίαν παρεχομένου καί τῇ κουφοτάτῃ καί τῇ βαρυτάτῃ)
Κύρια παρενθετική πρόταση
φησί: ρήμα. υποκείμενο: εννοείται, ο Επίκουρος (αὐτός). ἐνδοτέρω: επιρρηματικός προσδιορισμός τόπου (παρακάτω, αργότερα στο κείμενο). δέ: αντιθετικός/μεταβατικός σύνδεσμος
κινεῖσθαι: ειδικό απαρέμφατο ενεστώτα, αντικείμενο του ρήματος. αὐτάς: υποκείμενο του απαρεμφάτου, σε αιτιατική (αναφέρεται στα άτομα). ἰσοταχῶς: επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου. καί: επιρρηματικό (ακόμη, επίσης). παρεχομένου: αιτιολογική μετοχή, γενική απόλυτη. τοῦ κενοῦ: υποκείμενο της μετοχής (γενική) τήν εἶξιν: άμεσο αντικείμενο της μετοχής.  ὁμοίαν: επιθετικός προσδιορισμός στο αντικείμενο τήν εἶξιν. τῇ κουφοτάτῃ καί τῇ βαρυτάτῃ: έμμεσο αντικείμενο (δοτική προσωπική, εννοείται ἀτόμῳ), με συμπλεκτικό καί
 
«καί αἱ μέν εἰς μακράν ἀπ’ ἀλλήλων διιστάμεναι»
Κύρια ελλειπτική πρόταση
ρήμα: εννοείται κινοῦνται από την πρώτη κύρια.  αἱ μέν: υποκείμενο (αντιθετική διαίρεση μέν … δέ). διιστάμεναι: κατηγορηματική μετοχή στο υποκείμενο εἰς μακράν: επιρρηματικός προσδιορισμός του τόπου (εμπρόθετος). ἀπ’ ἀλλήλων: εμπρόθετος προσδιορισμός της απομάκρυνσης (αφετηρία). καί: συμπλεκτικός σύνδεσμος
 
«αἱ δέ αὐτοῦ τον παλμόν ἴσχουσιν»
Κύρια πρόταση
ἴσχουσιν: ρήμα. αἱ δέ: υποκείμενο. τον παλμόν: αντικείμενο. αὐτοῦ: επιρρηματικός προσδιορισμός του τόπου (εκεί, επιτόπου)
 
«ὅταν τύχωσι τῇ περιπλοκῇ κεκλειμέναι ἤ στεγαζόμενοι παρά τῶν πλεκτικῶν.»
Δευτερεύουσα χρονική πρόταση
Εξαρτάται από το ἴσχουσιν και δηλώνει το αόριστο, επαναλαμβανόμενο.
ὅταν: χρονικός σύνδεσμος (+ υποτακτική). τύχωσι: ρήμα (υποτακτική αορίστου). υποκείμενο: εννοείται αἱ ἄτομοι. κεκλειμέναι και στεγαζόμενοι: κατηγορηματικές μετοχές στο υποκείμενο, συνδεδεμένες με το διαζευκτικό ἤ. τῇ περιπλοκῇ: δοτική (εδώ τοπική, «μέσα στο πλέγμα»), προσδιορισμός του κεκλειμέναι. παρά τῶν πλεκτικῶν: εμπρόθετος προσδιορισμός του ποιητικού αιτίου του στεγαζόμενοι.
 
«Ἥ τε γάρ τοῦ κενοῦ φύσις ἡ διορίζουσα ἑκάστην αὐτήν τοῦτο παρασκευάζει, τήν ὑπέρεισιν οὐχ οἵα τε οὖσα ποιεῖσθαι»
Κύρια πρόταση
παρασκευάζει: ρήμα. φύσις: υποκείμενο του παρασκευάζει. τοῦ κενοῦ: ονοματικός προσδιορισμός στο φύσις (γενική κτητική). τοῦτο: αντικείμενο του παρασκευάζει (αναφέρεται στις δύο μορφές κίνησης που προηγήθηκαν, δηλαδή την απομάκρυνση και τον παλμό). γάρ: αιτιολογικός σύνδεσμος. τε: συμπλεκτικός σύνδεσμος. Ἥ: το άρθρο του φύσις (ἡ). διορίζουσα: επιθετική μετοχή (ενεστώτα), ισοδύναμη με αναφορική πρόταση: ἥ διορίζει («αυτή που χωρίζει»). Λειτουργεί ως επιθετικός προσδιορισμός στο φύσις, με το άρθρο ἡ. ἑκάστην αὐτήν: αντικείμενο της μετοχής (το αὐτήν αναφέρεται στα άτομα και το ἑκάστην δηλώνει κάθε άτομο χωριστά)
οὖσα: αιτιολογική μετοχή (ενεστώτα, συνημμένη, ισοδύναμη με ἐπειδή ἐστιν), με υποκείμενο το φύσις. οἵα τε: κατηγορούμενο στο υποκείμενο («ικανή»). οὐχ: αρνητικό μόριο, προσδιορίζει το οἵα τε οὖσα. ποιεῖσθαι: τελικό απαρέμφατο, εξαρτάται από το οἵα τε («ικανή να κάνει»). τήν ὑπέρεισιν: αντικείμενο του απαρεμφάτου ποιεῖσθαι (ὑπέρεισιν ποιεῖσθαι = «προσφέρω υποστήριξη, αντιστέκομαι»)
 
«ἥ τε στερεότης ἡ ὑπάρχουσα αὐταῖς κατά τήν σύγκρουσιν τόν ἀποπαλμόν ποιεῖ»
Κύρια πρόταση
ποιεῖ: ρήμα. στερεότης: υποκείμενο του ποιεῖ. ἡ ὑπάρχουσα: επιθετική μετοχή (με άρθρο), επιθετικός προσδιορισμός στο στερεότης («η στερεότητα που υπάρχει σε αυτά»). αὐταῖς: δοτική κτητική, προσδιορισμός της μετοχής ὑπάρχουσα («που έχουν τα άτομα»). κατά τήν σύγκρουσιν: εμπρόθετος επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου (κατά τη σύγκρουση). τόν ἀποπαλμόν: αντικείμενο του ποιεῖ. τε: συμπλεκτικός σύνδεσμος. ἥ: το άρθρο του στερεότης (ἡ)
 
«ἐφ’ ὁπόσον ἄν ἡ περιπλοκή τήν ἀποκατάστασιν ἐκ τῆς συγκρούσεως διδῷ»
Δευτερεύουσα επιρρηματική αναφορική ποσοτική πρόταση
Εξαρτάται από το ποιεῖ και δηλώνει το μέτρο, στο οποίο γίνεται η αναπήδηση («στο βαθμό που…»). Εισάγεται με τη φράση ἐφ’ ὁπόσον και έχει ρήμα σε υποτακτική με ἄν (ενδεχόμενο, προσδοκώμενο).
ἐφ’ ὁπόσον: εισαγωγική φράση της ποσοτικής πρότασης. ἄν: δυνητικό μόριο (+ υποτακτική). διδῷ: ρήμα (υποτακτική ενεστώτα). ἡ περιπλοκή: υποκείμενο του διδῷ. τήν ἀποκατάστασιν: αντικείμενο του διδῷ. ἐκ τῆς συγκρούσεως: εμπρόθετος επιρρηματικός προσδιορισμός της αφετηρίας (μετά τη σύγκρουση, «από τη σύγκρουση»).
 
«Ἀρχή δέ τούτων οὐκ ἔστιν, ἀιδίων τῶν ἀτόμων οὐσῶν καί τοῦ κενοῦ»
Κύρια πρόταση
ἔστιν: ρήμα (υπαρκτικό). Ἀρχή: υποκείμενο του ἔστιν. τούτων: ονοματικός προσδιορισμός στο Ἀρχή (γενική αντικειμενική). οὐκ: αρνητικό μόριο, προσδιορίζει το ἔστιν. δέ: μεταβατικός σύνδεσμος. οὐσῶν: αιτιολογική μετοχή, γενική απόλυτη («επειδή είναι αιώνια»). τῶν ἀτόμων καί τοῦ κενοῦ: υποκείμενο της μετοχής (γενική), με συμπλεκτικό καί. ἀιδίων: κατηγορούμενο στο υποκείμενο της μετοχής
 
«φησί δ’ ἐνδοτέρω μηδέ ποιότητά τινα περί τάς ἀτόμους εἶναι πλήν σχήματος καί μεγέθους καί βάρους»
Κύρια πρόταση
φησί: ρήμα. υποκείμενο: εννοείται, ο Επίκουρος (αὐτός). ἐνδοτέρω: επιρρηματικός προσδιορισμός τόπου (παρακάτω, αργότερα στο κείμενο). δ’: μεταβατικός σύνδεσμος. εἶναι: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του φησί. ποιότητά τινα: υποκείμενο του απαρεμφάτου (αιτιατική). μηδέ: άρνηση του απαρεμφάτου (ούτε, καθόλου). περί τάς ἀτόμους: εμπρόθετος επιρρηματικός προσδιορισμός της αναφοράς («στα άτομα»). πλήν σχήματος καί μεγέθους καί βάρους: επιρρηματικός προσδιορισμός της εξαίρεσης (πλήν + γενική), με τρεις γενικές συνδεδεμένες με το καί
 
«τό δέ χρῶμα παρά τήν θέσιν τῶν ἀτόμων ἀλλάττεσθαι ἐν ταῖς Δώδεκα στοιχειώσεσί φησι»
Κύρια πρόταση
φησι: ρήμα. υποκείμενο: εννοείται, ο Επίκουρος (αὐτός). ἐν ταῖς Δώδεκα στοιχειώσεσί: εμπρόθετος επιρρηματικός προσδιορισμός του τόπου (στο έργο του «Δώδεκα στοιχειώσεις»). ἀλλάττεσθαι: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του φησι. τό χρῶμα: υποκείμενο του απαρεμφάτου (αιτιατική). παρά τήν θέσιν: εμπρόθετος επιρρηματικός προσδιορισμός της αιτίας («εξαιτίας της θέσης»). τῶν ἀτόμων: ονοματικός προσδιορισμός στο θέσιν (γενική υποκειμενική). δέ: αντιθετικός σύνδεσμος
 
«Πᾶν τε μέγεθος μή εἶναι περί αὐτάς»
Κύρια ελλειπτική πρόταση
ρήμα: εννοείται φησί από την προηγούμενη πρόταση. υποκείμενο: εννοείται, ο Επίκουρος. εἶναι: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του εννοούμενου φησί. μέγεθος: υποκείμενο του απαρεμφάτου (αιτιατική). Πᾶν: κατηγορηματικός προσδιορισμός στο μέγεθος. μή: άρνηση του απαρεμφάτου. περί αὐτάς: εμπρόθετος επιρρηματικός προσδιορισμός της αναφοράς («στα άτομα»). τε: συμπλεκτικός σύνδεσμος
 
«οὐδέποτε γοῦν ἄτομος ὤφθη αἰσθήσει»
Κύρια πρόταση
ὤφθη: ρήμα (παθητικός αόριστος). ἄτομος: υποκείμενο του ὤφθη. οὐδέποτε: επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου (και άρνηση). αἰσθήσει: δοτική οργανική (προσδιορισμός του μέσου, «με την αίσθηση»). γοῦν: επιβεβαιωτικός/συμπερασματικός σύνδεσμος («πάντως», «τουλάχιστον»)

0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου