Αρχαία Γ΄ Λυκείου: Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις, Δ 5.8-11 [Κείμενο αυτενέργειας]

 

Elisabeth Fredriksson

Αρχαία Γ΄ Λυκείου: Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις, Δ 5.8-11 [Κείμενο αυτενέργειας]
 
Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις, Δ 5.8-11 [Κείμενο αυτενέργειας]
Ο Ξενοφών ήταν ανάμεσα στους Έλληνες μισθοφόρους που ακολούθησαν το 401 π.Χ. τον Κύρο στην εκστρατεία του προς την πρωτεύουσα της Περσικής Αυτοκρατορίας, Σούσα, με στόχο την ανατροπή του Πέρση βασιλιά Αρταξέρξη, αδελφού του Κύρου. Η εκστρατεία έληξε άδοξα, όταν σκοτώθηκε ο Κύρος. Ο Ξενοφών περιγράφει ως αυτόπτης μάρτυρας την εκστρατεία και τις περιπέτειες της επιστροφής των Μυρίων. Το κείμενο αναφέρεται στις ενέργειες του Ξενοφώντα και του Σπαρτιάτη Χειρίσοφου.
 
Ἐπειδή δέ εἶπέ τις αὐτῷ τῶν ἐμπείρων ὅτι σαφῶς βουλιμιῶσι κἄν τι φάγωσιν ἀναστήσονται, περιιών περί τά ὑποζύγια, εἴ πού τι ὁρῴη βρωτόν, διεδίδου καί διέπεμπε διδόντας τούς δυναμένους περιτρέχειν τοῖς βουλιμιῶσιν. Ἐπειδὴ δέ τι ἐμφάγοιεν, ἀνίσταντο καί ἐπορεύοντο.
Πορευομένων δέ Χειρίσοφος μέν ἀμφί κνέφας πρός κώμην ἀφικνεῖται, καί ὑδροφορούσας ἐκ τῆς κώμης πρός τῇ κρήνῃ γυναῖκας καί κόρας καταλαμβάνει ἔμπροσθεν τοῦ ἐρύματος. Αὗται ἠρώτων αὐτούς τίνες εἶεν. Ὁ δ᾽ ἑρμηνεύς εἶπε περσιστί ὅτι παρά βασιλέως πορεύονται πρός τόν σατράπην. Αἱ δέ ἀπεκρίναντο ὅτι οὐκ ἐνταῦθα εἴη, ἀλλ᾽ ἀπέχει ὅσον παρασάγγην. Οἱ δ᾽, ἐπεί ὀψέ ἦν, πρός τόν κώμαρχον συνεισέρχονται εἰς τό ἔρυμα σύν ταῖς ὑδροφόροις. Χειρίσοφος μέν οὖν καί ὅσοι ἐδυνήθησαν τοῦ στρατεύματος ἐνταῦθα ἐστρατοπεδεύσαντο, τῶν δ᾽ ἄλλων στρατιωτῶν οἱ μή δυνάμενοι διατελέσαι τὴν ὁδόν ἐνυκτέρευσαν ἄσιτοι καί ἄνευ πυρός· καί ἐνταῦθά τινες ἀπώλοντο τῶν στρατιωτῶν.
 
Μετάφραση
Όταν κάποιος από τους έμπειρους στρατιώτες τού είπε ότι ήταν βέβαιο πως είχαν εξαντληθεί από την πείνα και ότι, αν έτρωγαν κάτι, θα σηκώνονταν, εκείνος περιφερόταν ανάμεσα στα υποζύγια και, όπου έβλεπε κάτι φαγώσιμο, το μοίραζε· έστελνε επίσης όσους μπορούσαν να τρέχουν εδώ κι εκεί να δίνουν τροφή σε εκείνους που είχαν εξαντληθεί από την πείνα. Μόλις έτρωγαν κάτι, σηκώνονταν και συνέχιζαν την πορεία τους.
Καθώς προχωρούσαν, ο Χειρίσοφος έφτασε σε ένα χωριό γύρω στο σούρουπο και συνάντησε μπροστά από τον οχυρωμένο περίβολο, κοντά στην πηγή, γυναίκες και κοπέλες από το χωριό που έπαιρναν νερό. Αυτές τους ρωτούσαν ποιοι ήταν. Ο διερμηνέας είπε στα περσικά ότι έρχονταν από τον βασιλιά και πήγαιναν προς τον σατράπη. Εκείνες απάντησαν ότι ο σατράπης δεν ήταν εκεί, αλλά βρισκόταν σε απόσταση περίπου ενός παρασάγγη (σημ.: 30 στάδια ή 5,5 έως 6 χιλιόμετρα). Επειδή ήταν αργά, μπήκαν μαζί με τις γυναίκες που μετέφεραν νερό στον οχυρωμένο περίβολο και πήγαν στον αρχηγό του χωριού. Ο Χειρίσοφος, λοιπόν, και όσοι από το στράτευμα μπόρεσαν να φτάσουν εκεί στρατοπέδευσαν σε αυτό το μέρος· από τους υπόλοιπους στρατιώτες, όσοι δεν μπορούσαν να ολοκληρώσουν την πορεία διανυκτέρευσαν χωρίς τροφή και χωρίς φωτιά· και εκεί πέθαναν μερικοί από τους στρατιώτες.
 
Λεξιλόγιο
κνέφας, το: 1. σουρούπωμα, λυκόφως, 2. το ξημέρωμα ή λυκαυγές.
ἔρυμα, το: 1. σκέπη, μέσο προφύλαξης, η προστασία που προσφέρει το τείχος, 2. προστασία δικαιωμάτων, ασφάλεια.
 
Ενδεικτικές Δραστηριότητες
1. Ποιες ενέργειες κάνουν ο Ξενοφών και ο Χειρίσοφος;
Ο Ξενοφών φροντίζει να βοηθήσει τους στρατιώτες που έχουν εξαντληθεί από την πείνα και δεν μπορούν να συνεχίσουν την πορεία. Όταν ένας έμπειρος στρατιώτης τον πληροφορεί ότι θα σηκωθούν, αν φάνε κάτι, περιφέρεται ανάμεσα στα υποζύγια, αναζητεί οτιδήποτε φαγώσιμο και το μοιράζει στους εξαντλημένους. Παράλληλα, στέλνει όσους έχουν τη δύναμη να τρέχουν εδώ κι εκεί, για να μεταφέρουν και να προσφέρουν τροφή σε όσους τη χρειάζονται. Έτσι, συνδυάζει την προσωπική του παρέμβαση με την οργάνωση της βοήθειας από άλλους στρατιώτες. Η προσπάθειά του αποδίδει: μόλις οι εξαντλημένοι στρατιώτες τρώνε, σηκώνονται και συνεχίζουν την πορεία τους («Ἐπειδὴ δέ τι ἐμφάγοιεν, ἀνίσταντο καί ἐπορεύοντο»).
Ο Χειρίσοφος, ενώ το στράτευμα βρίσκεται σε πορεία, φτάνει γύρω στο σούρουπο σε ένα χωριό. Μπροστά από τον οχυρωμένο περίβολο, κοντά στην πηγή, συναντά γυναίκες και κοπέλες του χωριού που αντλούν νερό. Ακολουθεί επικοινωνία μέσω του διερμηνέα: όταν εκείνες ρωτούν ποιοι είναι οι νεοφερμένοι, ο διερμηνέας τούς παρουσιάζει ως απεσταλμένους του βασιλιά που κατευθύνονται στον σατράπη, και οι γυναίκες απαντούν ότι ο σατράπης βρίσκεται περίπου έναν παρασάγγη μακριά. Επειδή έχει πια βραδιάσει, ο Χειρίσοφος και οι άνδρες που τον συνοδεύουν μπαίνουν μαζί με τις γυναίκες στον οχυρωμένο περίβολο και πηγαίνουν στον αρχηγό του χωριού. Εκεί στρατοπεδεύουν ο ίδιος και όσοι στρατιώτες καταφέρνουν να φτάσουν. Δεν κατορθώνουν όμως όλοι να βρουν καταφύγιο: όσοι δεν μπορούν να ολοκληρώσουν την πορεία διανυκτερεύουν έξω, χωρίς τροφή και φωτιά, και μερικοί πεθαίνουν.
Συνολικά, ο Ξενοφών αντιμετωπίζει την εξάντληση των στρατιωτών με την αναζήτηση και τη διανομή τροφής, ώστε να μπορέσουν να συνεχίσουν την πορεία, ενώ ο Χειρίσοφος φτάνει στο χωριό και στρατοπεδεύει εκεί με όσους μπορούν να το προσεγγίσουν. Οι ενέργειές τους ανταποκρίνονται στις άμεσες ανάγκες του στρατεύματος για τροφή και τόπο διανυκτέρευσης, χωρίς όμως να αποτρέπονται όλες οι απώλειες.
 
2. Να αναγνωρίσετε το είδος των ονοματικών προτάσεων με τις οποίες παρατίθενται σε πλάγιο λόγο και να δικαιολογήσετε τον τύπο του ρήματος με το οποίο εκφέρονται: α) τα λόγια ενός έμπειρου στρατιώτη, β) η ερώτηση των γυναικών, γ) τα λόγια του διερμηνέα και δ) η απάντηση των γυναικών.
 
α) Τα λόγια του έμπειρου στρατιώτη
Στο «ὅτι σαφῶς βουλιμιῶσι κἄν τι φάγωσιν ἀναστήσονται» διακρίνονται δύο δευτερεύουσες ονοματικές ειδικές προτάσεις: «ὅτι σαφῶς βουλιμιῶσι» και «(ὅτι) κἄν τι φάγωσιν ἀναστήσονται». Συνδέονται με το καί, που περιέχεται στο κἄν (= καὶ ἄν, με το ἄν εδώ ως υποθετικό σύνδεσμο ισοδύναμο του ἐάν). Η πρώτη εισάγεται με τον ειδικό σύνδεσμο ὅτι, ο οποίος εννοείται και στη δεύτερη. Εξαρτώνται από το λεκτικό εἶπε (οριστική αορίστου β΄, ιστορικός χρόνος) και λειτουργούν ως αντικείμενά του, μεταφέροντας το περιεχόμενο της πληροφορίας του στρατιώτη.
Η πρώτη εκφέρεται με οριστική ενεστώτα, «βουλιμιῶσι» (γ΄ πληθυντικό, ενεργητική φωνή), και η δεύτερη με οριστική μέλλοντα, «ἀναστήσονται» (γ΄ πληθυντικό, μέση φωνή, με αμετάβατη σημασία: «θα σηκωθούν»). Παρότι η εξάρτηση είναι από ιστορικό χρόνο, διατηρούνται οι οριστικές του ευθέος λόγου αντί να μετατραπούν σε ευκτικές του πλαγίου λόγου. Έτσι, η εξάντληση από την πείνα παρουσιάζεται ως πραγματική κατάσταση και η ανάρρωση ως βέβαιο μελλοντικό αποτέλεσμα, εφόσον εκπληρωθεί η προϋπόθεση της τροφής. Το «σαφῶς» ενισχύει τη βεβαιότητα της διάγνωσης.
Διευκρίνιση για το «ἄν τι φάγωσιν»: Είναι δευτερεύουσα επιρρηματική υποθετική πρόταση μέσα στη δεύτερη ειδική, όχι ονοματική πρόταση. Εισάγεται με το υποθετικό ἄν και εκφέρεται με υποτακτική αορίστου β΄, «φάγωσιν» (γ΄ πληθυντικό, ενεργητική φωνή). Με απόδοση το «ἀναστήσονται», σχηματίζει εξαρτημένο υποθετικό λόγο του προσδοκώμενου: αν φάνε κάτι, θα σηκωθούν. Η υποτακτική διατηρείται από τον ευθύ λόγο και δηλώνει την αναμενόμενη μελλοντική προϋπόθεση· δεν είναι ευκτική του πλαγίου λόγου.
 
β) Η ερώτηση των γυναικών: «τίνες εἶεν»
Είναι δευτερεύουσα ονοματική πλάγια ερωτηματική πρόταση, μερικής άγνοιας, επειδή ζητείται η ταυτότητα των στρατιωτών και όχι μια απάντηση «ναι» ή «όχι». Εισάγεται με την ερωτηματική αντωνυμία τίνες (ονομαστική πληθυντικού, κατηγορούμενο στο εννοούμενο υποκείμενο του εἶεν). Εξαρτάται από το ερωτηματικό ρήμα ἠρώτων (οριστική παρατατικού, ιστορικός χρόνος) και λειτουργεί ως αντικείμενό του, δηλώνοντας το περιεχόμενο της ερώτησης· το «αὐτούς» δηλώνει τα πρόσωπα που ερωτώνται.
Εκφέρεται με ευκτική του πλαγίου λόγου, «εἶεν» (γ΄ πληθυντικό ενεστώτα του εἰμί), επειδή εξαρτάται από ιστορικό χρόνο. Η ευκτική αντικαθιστά την οριστική ενεστώτα της ευθείας ερώτησης «τίνες ἐστέ;» και δηλώνει ότι η ερώτηση μεταφέρεται έμμεσα στην αφήγηση. Παράλληλα, το β΄ πρόσωπο του ευθέος λόγου γίνεται γ΄ πρόσωπο στον πλάγιο λόγο.
 
γ) Τα λόγια του διερμηνέα: «ὅτι παρά βασιλέως πορεύονται πρός τόν σατράπην»
Είναι δευτερεύουσα ονοματική ειδική πρόταση. Εισάγεται με τον ειδικό σύνδεσμο ὅτι, εξαρτάται από το λεκτικό εἶπε (οριστική αορίστου β΄, ιστορικός χρόνος) και λειτουργεί ως αντικείμενό του. Εκφέρεται με οριστική ενεστώτα, «πορεύονται» (γ΄ πληθυντικό, μέση φωνή του αποθετικού πορεύομαι). Παρά την εξάρτηση από ιστορικό χρόνο, διατηρείται η οριστική του ευθέος λόγου αντί της ευκτικής του πλαγίου λόγου. Το περιεχόμενο παρουσιάζεται ως πραγματικό σύμφωνα με τη δήλωση του διερμηνέα· η οριστική δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ότι ο ισχυρισμός είναι αληθινός. Στον ευθύ λόγο ο διερμηνέας θα έλεγε «παρά βασιλέως πορεύονται πρός τόν σατράπην», μιλώντας για τους στρατιώτες στο γ΄ πρόσωπο.
 
δ) Η απάντηση των γυναικών: «ὅτι οὐκ ἐνταῦθα εἴη, ἀλλ᾽ ἀπέχει ὅσον παρασάγγην»
Διακρίνονται δύο δευτερεύουσες ονοματικές ειδικές προτάσεις: «ὅτι οὐκ ἐνταῦθα εἴη» και «(ὅτι) ἀπέχει ὅσον παρασάγγην». Η πρώτη εισάγεται με τον ειδικό σύνδεσμο ὅτι, ο οποίος εννοείται και στη δεύτερη. Συνδέονται αντιθετικά με το ἀλλά («ἀλλ᾽»), εξαρτώνται από το λεκτικό ἀπεκρίναντο (οριστική αορίστου, ιστορικός χρόνος) και λειτουργούν ως αντικείμενά του. Υποκείμενο των «εἴη» και «ἀπέχει» είναι ο εννοούμενος σατράπης. Η πρώτη ειδική έχει άρνηση οὐκ, όπως οι προτάσεις κρίσεως.
Η πρώτη εκφέρεται με ευκτική του πλαγίου λόγου, «εἴη» (γ΄ ενικό ενεστώτα του εἰμί), λόγω της εξάρτησης από το ιστορικό «ἀπεκρίναντο». Αντικαθιστά την οριστική ενεστώτα «ἐστί» του ευθέος λόγου. Η δεύτερη εκφέρεται με οριστική ενεστώτα, «ἀπέχει» (γ΄ ενικό, ενεργητική φωνή), η οποία διατηρείται από τον ευθύ λόγο, παρά την ίδια εξάρτηση από ιστορικό χρόνο. Επομένως, στην ίδια απάντηση συνυπάρχουν ευκτική του πλαγίου λόγου και διατηρημένη οριστική. Η απόσταση παρουσιάζεται ως πραγματική πληροφορία. Ο αντίστοιχος ευθύς λόγος είναι: «οὐκ ἐνταῦθα ἐστίν, ἀλλ᾽ ἀπέχει ὅσον παρασάγγην».
Γενικό συμπέρασμα: Μετά από ρήμα εξάρτησης σε ιστορικό χρόνο η οριστική μπορεί να μετατραπεί σε ευκτική του πλαγίου λόγου, αλλά η μετατροπή δεν είναι υποχρεωτική. Στο απόσπασμα διατηρούνται οι οριστικές «βουλιμιῶσι», «ἀναστήσονται», «πορεύονται» και «ἀπέχει», ενώ χρησιμοποιείται ευκτική του πλαγίου λόγου στα «εἶεν» και «εἴη». Η ευκτική εδώ δηλώνει την έμμεση μεταφορά λόγων ή ερώτησης και δεν πρέπει να συγχέεται με ευχετική ή δυνητική ευκτική ούτε να θεωρείται αυτομάτως ένδειξη ότι η πληροφορία είναι ψευδής ή υποκειμενική.
 
Αναλυτική σύνταξη
 
«Ἐπειδή δέ εἶπέ τις αὐτῷ τῶν ἐμπείρων…»
Δευτερεύουσα επιρρηματική χρονική πρόταση, με αιτιολογική χροιά: η πληροφορία προηγείται και δίνει την αφορμή για τη διανομή τροφής. Εισάγεται με το χρονικό Ἐπειδή και εκφέρεται με οριστική αορίστου β΄ («εἶπε»), επειδή δηλώνει πραγματικό γεγονός προτερόχρονο προς τις ενέργειες των κύριων ρημάτων. Λειτουργεί ως επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου στα «διεδίδου» και «διέπεμπε». Το δέ είναι μεταβατικό/συνδετικό μόριο που συνδέει την αφήγηση με τα προηγούμενα.
εἶπε: Ρήμα, γ΄ ενικό οριστικής αορίστου β΄ ενεργητικής φωνής του λέγω. τις: Αόριστη αντωνυμία, ονομαστική ενικού, υποκείμενο του εἶπε («κάποιος»). αὐτῷ: Δοτική ενικού της αντωνυμίας αὐτός, έμμεσο αντικείμενο του εἶπε, δηλώνει τον αποδέκτη της πληροφορίας. τῶν ἐμπείρων: Γενική διαιρετική στο τις («κάποιος από τους έμπειρους»). Το ἐμπείρων είναι ουσιαστικοποιημένο επίθετο με εννοούμενο το «στρατιωτῶν». Αντικείμενα περιεχομένου του εἶπε: Οι δύο ειδικές προτάσεις που ακολουθούν.
 
«ὅτι σαφῶς βουλιμιῶσι»
Δευτερεύουσα ονοματική ειδική πρόταση, εισαγόμενη με τον ειδικό σύνδεσμο ὅτι, αντικείμενο του εἶπε.
βουλιμιῶσι: Γ΄ πληθυντικό οριστικής ενεστώτα ενεργητικής φωνής του βουλιμιάω–βουλιμιῶ, με εννοούμενο υποκείμενο «οἱ στρατιῶται» που έχουν εξαντληθεί από την πείνα. Είναι οριστική, όχι υποτακτική, παρά την ομοιότητα του τύπου. σαφῶς: Επιρρηματικός προσδιορισμός της βεβαιότητας στο βουλιμιῶσι («οπωσδήποτε, αναμφίβολα»). Η οριστική διατηρείται από τον ευθύ λόγο, παρότι το εἶπε είναι ιστορικός χρόνος, και παρουσιάζει την κατάσταση ως πραγματική.
 
«(ὅτι) ἀναστήσονται»
Δεύτερη δευτερεύουσα ονοματική ειδική πρόταση, παρατακτικά συνδεδεμένη με την πρώτη με το καί του κἄν. Το ὅτι εννοείται. Λειτουργεί επίσης ως αντικείμενο του εἶπε.
ἀναστήσονται: Γ΄ πληθυντικό οριστικής μέλλοντα μέσης φωνής του ἀνίστημι, με αμετάβατη σημασία («θα σηκωθούν»), με το ίδιο εννοούμενο υποκείμενο («οἱ στρατιῶται»). Δεν παίρνει αντικείμενο εδώ. Διατηρεί την οριστική του ευθέος λόγου και δηλώνει αναμενόμενο μελλοντικό αποτέλεσμα υπό προϋπόθεση.
 
«ἄν τι φάγωσιν»
Δευτερεύουσα επιρρηματική υποθετική πρόταση που προσδιορίζει το ἀναστήσονται. Το κἄν αναλύεται σε καὶ ἄν· το καί συνδέει τις ειδικές, ενώ το ἄν είναι υποθετικός σύνδεσμος ισοδύναμος του ἐάν.
φάγωσιν: Γ΄ πληθυντικό υποτακτικής αορίστου β΄ ενεργητικής φωνής του ἐσθίω, με υποκείμενο τους ίδιους στρατιώτες. τι: Αόριστη αντωνυμία, αιτιατική ουδετέρου ενικού, αντικείμενο του φάγωσιν («κάτι»).
Υπόθεση: ἄν + υποτακτική· απόδοση: οριστική μέλλοντα. Σχηματίζεται εξαρτημένος υποθετικός λόγος του προσδοκώμενου. Η υποτακτική διατηρείται στον πλάγιο λόγο.
 
«εἴ πού τι ὁρῴη βρωτόν»
Δευτερεύουσα επιρρηματική υποθετική πρόταση, εισαγόμενη με το εἰ. Λειτουργεί ως επιρρηματικός προσδιορισμός της προϋπόθεσης στο διεδίδου. Με υπόθεση εἰ + ευκτική και απόδοση οριστική παρατατικού («διεδίδου») σχηματίζει υποθετικό λόγο της αόριστης επανάληψης στο παρελθόν: κάθε φορά που έβλεπε κάτι φαγώσιμο, το μοίραζε. Η ευκτική είναι επαναληπτική.
ὁρῴη: Γ΄ ενικό ευκτικής ενεστώτα ενεργητικής φωνής του ὁράω–ὁρῶ, με εννοούμενο υποκείμενο το ίδιο πρόσωπο που μοιράζει την τροφή. πού: Αόριστο τοπικό επίρρημα («κάπου»), επιρρηματικός προσδιορισμός του τόπου στο ὁρῴη. τι: Αόριστη αντωνυμία, αιτιατική ουδετέρου ενικού, αντικείμενο του ὁρῴη. βρωτόν: Ρηματικό επίθετο, αιτιατική ουδετέρου ενικού, που προσδιορίζει το τι ως φαγώσιμο («κάτι φαγώσιμο»), με επιθετική λειτουργία. Το ὁρῴη εδώ σημαίνει «έβλεπε/εντόπιζε».
 
«περιιών περί τά ὑποζύγια… διεδίδου»
Κύρια πρόταση κρίσεως
διεδίδου: Γ΄ ενικό οριστικής παρατατικού ενεργητικής φωνής του διαδίδωμι, ρήμα της πρώτης κύριας πρότασης. Υποκείμενο εννοείται το πρόσωπο στο οποίο αναφέρεται το αὐτῷ. Άμεσο αντικείμενο εννοείται «τι βρωτόν», δηλαδή η τροφή που έβρισκε. Ο παρατατικός δηλώνει συνεχιζόμενη/επαναλαμβανόμενη διανομή. Αποδέκτες είναι όσοι υποφέρουν από την πείνα, οι οποίοι δηλώνονται ρητά στο τέλος με το «τοῖς βουλιμιῶσιν». καί: Συμπλεκτικός σύνδεσμος που συνδέει τις κύριες «διεδίδου» και «διέπεμπε».
περιιών: Μετοχή ενεστώτα ενεργητικής φωνής του περίειμι (= περιφέρομαι), ονομαστική αρσενικού ενικού. Επιρρηματική τροπική με χρονική χροιά, συνημμένη στο εννοούμενο υποκείμενο των κύριων ρημάτων: δηλώνει ότι η διανομή γίνεται καθώς περιφέρεται ανάμεσα στα υποζύγια. Δεν είναι απόλυτη μετοχή, επειδή το υποκείμενό της είναι και υποκείμενο του διεδίδου. περί τά ὑποζύγια: Εμπρόθετος επιρρηματικός προσδιορισμός του τόπου στο περιιών· περί + αιτιατική («γύρω από / ανάμεσα στα υποζύγια»).
 
«καί διέπεμπε διδόντας τούς δυναμένους περιτρέχειν τοῖς βουλιμιῶσιν»
Κύρια πρόταση
διέπεμπε: Γ΄ ενικό οριστικής παρατατικού ενεργητικής φωνής του διαπέμπω, ρήμα της δεύτερης κύριας πρότασης, με το ίδιο εννοούμενο υποκείμενο. τούς δυναμένους: Έναρθρη επιθετική, ουσιαστικοποιημένη μετοχή ενεστώτα μέσης φωνής του δύναμαι, αιτιατική αρσενικού πληθυντικού· ολόκληρο το σύνολο «τούς δυναμένους περιτρέχειν» είναι αντικείμενο του διέπεμπε («όσους μπορούσαν να τρέχουν εδώ κι εκεί»). Η μετοχή αντιστοιχεί σε αναφορική πρόταση «οἳ ἐδύναντο». Το τούς είναι το άρθρο της· εννοούνται άνδρες/στρατιώτες.
περιτρέχειν: Άναρθρο τελικό απαρέμφατο ενεστώτα ενεργητικής φωνής του περιτρέχω, συμπλήρωμα/αντικείμενο της μετοχής δυναμένους. Δηλώνει την ενέργεια που μπορούν να κάνουν, όχι αυτοτελή πρόταση σκοπού. Έχει ως υποκείμενο τα ίδια πρόσωπα με το δυναμένους (ταυτοπροσωπία), τα οποία ήδη δηλώνονται σε αιτιατική και δεν επαναλαμβάνονται. διδόντας: Άναρθρη μετοχή ενεστώτα ενεργητικής φωνής του δίδωμι, αιτιατική αρσενικού πληθυντικού, συνημμένη στο αντικείμενο «τούς δυναμένους». Δηλώνει την αποστολή τους να δίνουν τροφή· έχει επιρρηματική λειτουργία με τελική σημασία («τους έστελνε για να δίνουν»). Ο ενεστώτας προβάλλει τη διαρκή διανομή κατά την περιφορά τους· εδώ η σημασία του σκοπού δεν εκφράζεται με τον συνηθέστερο τύπο της μετοχής μέλλοντα. Υποκείμενό της είναι οι αποστελλόμενοι άνδρες, όχι το υποκείμενο του διέπεμπε. Άμεσο αντικείμενό της εννοείται η τροφή («τι βρωτόν»).
τοῖς βουλιμιῶσιν: Έναρθρη επιθετική, ουσιαστικοποιημένη μετοχή ενεστώτα ενεργητικής φωνής του βουλιμιάω–βουλιμιῶ, δοτική αρσενικού πληθυντικού («σε όσους εξαντλούνται από την πείνα»). Είναι έμμεσο αντικείμενο του διδόντας, δηλώνοντας τους αποδέκτες της τροφής. Σημασιολογικά οι ίδιοι είναι και οι αποδέκτες του διεδίδου. Το τοῖς είναι άρθρο της μετοχής, με εννοούμενο το στρατιώταις. Το βουλιμιῶσιν εδώ είναι μετοχή, ενώ το βουλιμιῶσι στην ειδική πρόταση είναι προσωπικός ρηματικός τύπος, οριστική ενεστώτα.
 
«Ἐπειδὴ δέ τι ἐμφάγοιεν»
Δευτερεύουσα επιρρηματική χρονική πρόταση, εισαγόμενη με τον χρονικό σύνδεσμο Ἐπειδή («όταν / μόλις / αφού»). Λειτουργεί ως επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου στα κύρια ρήματα ἀνίσταντο και ἐπορεύοντο. Δηλώνει το προτερόχρονο: πρώτα οι στρατιώτες έτρωγαν κάτι και έπειτα σηκώνονταν και συνέχιζαν την πορεία. Εκφέρεται με ευκτική αορίστου β΄ («ἐμφάγοιεν»), η οποία, σε συνδυασμό με τις οριστικές παρατατικού των κύριων προτάσεων, δηλώνει αόριστη επανάληψη στο παρελθόν: κάθε φορά που έτρωγαν κάτι, σηκώνονταν και προχωρούσαν.
Ἐπειδή: Χρονικός σύνδεσμος που εισάγει τη δευτερεύουσα πρόταση· εδώ δεν είναι αιτιολογικός, παρότι η λήψη τροφής εξηγεί σημασιολογικά την ανάκτηση των δυνάμεων. δέ: Μεταβατικό/συνδετικό μόριο, που συνδέει τη νέα φάση της αφήγησης με τις προηγούμενες ενέργειες διανομής τροφής· δεν συνδέει τις δύο κύριες προτάσεις.
ἐμφάγοιεν: Γ΄ πληθυντικό ευκτικής αορίστου β΄ ενεργητικής φωνής του ἐνεσθίω (ἐν + ἐσθίω· αόριστος β΄: ἐνέφαγον), ρήμα της χρονικής πρότασης. Υποκείμενο εννοείται «οἱ στρατιῶται», ειδικότερα όσοι είχαν εξαντληθεί από την πείνα. Ο αόριστος παρουσιάζει τη λήψη τροφής συνοπτικά, ως ολοκληρωμένη σε κάθε επιμέρους περίπτωση πριν από την έγερση και τη συνέχιση της πορείας. τι: Αόριστη αντωνυμία, αιτιατική ουδετέρου ενικού, άμεσο αντικείμενο του ἐμφάγοιεν («κάτι», δηλαδή κάποια τροφή).
 
«ἀνίσταντο»
Κύρια πρόταση κρίσεως, εκφερόμενη με οριστική παρατατικού.
ἀνίσταντο: Γ΄ πληθυντικό οριστικής παρατατικού μέσης φωνής του ἀνίστημι (μέση φωνή: ἀνίσταμαι), με αμετάβατη σημασία «σηκώνονταν». Υποκείμενο εννοείται «οἱ στρατιῶται». Δεν έχει αντικείμενο, επειδή δηλώνει ότι οι ίδιοι οι στρατιώτες σηκώνονταν, όχι ότι σήκωναν κάποιον άλλον. Ο παρατατικός, σε συνδυασμό με την επαναληπτική χρονική πρόταση, δηλώνει την έγερση που επαναλαμβανόταν κάθε φορά που κάποιοι έπαιρναν τροφή.
 
«καί ἐπορεύοντο»
Κύρια πρόταση κρίσεως, παρατακτικά συνδεδεμένη με την προηγούμενη. καί: Συμπλεκτικός σύνδεσμος που συνδέει τις δύο κύριες προτάσεις, με κοινό υποκείμενο. ἐπορεύοντο: Γ΄ πληθυντικό οριστικής παρατατικού μέσης φωνής του αποθετικού πορεύομαι, με σημασία «προχωρούσαν / συνέχιζαν την πορεία». Υποκείμενο εννοείται επίσης «οἱ στρατιῶται». Το ρήμα είναι εδώ αμετάβατο και δεν έχει αντικείμενο. Ο παρατατικός προβάλλει τη συνέχιση της πορείας και, μέσα στο επαναληπτικό σχήμα, την ενέργεια που ακολουθούσε κάθε φορά τη λήψη τροφής και την έγερση.
Διευκρίνιση για την ευκτική: Το «ἐμφάγοιεν» είναι επαναληπτική ευκτική. Ο συνδυασμός χρονικός σύνδεσμος + ευκτική / οριστική παρατατικού σχηματίζει χρονικοϋποθετικό λόγο της αόριστης επανάληψης στο παρελθόν, ισοδύναμο νοηματικά με «όποτε έτρωγαν κάτι, σηκώνονταν και προχωρούσαν». Η επανάληψη αφορά τις επιμέρους περιπτώσεις των στρατιωτών που τρέφονταν· δεν σημαίνει ότι κάθε στρατιώτης έτρωγε και σηκωνόταν πολλές φορές.
 
«Πορευομένων δέ Χειρίσοφος μέν ἀμφί κνέφας πρός κώμην ἀφικνεῖται»
Κύρια πρόταση κρίσεως.
ἀφικνεῖται: Γ΄ ενικό οριστικής ενεστώτα μέσης φωνής του αποθετικού ἀφικνέομαι–ἀφικνοῦμαι. Είναι ιστορικός ενεστώτας: αφηγείται παρελθοντικό γεγονός σαν να συμβαίνει μπροστά στον αναγνώστη («φτάνει», αντί «έφτασε»). Το ρήμα είναι αμετάβατο· δεν έχει αντικείμενο. Χειρίσοφος: Κύριο όνομα, ονομαστική αρσενικού ενικού, υποκείμενο του ἀφικνεῖται και του καταλαμβάνει. μέν: Μόριο που προβάλλει τον Χειρίσοφο στο πλαίσιο της ευρύτερης αφήγησης· δεν συνδέει τις δύο κύριες προτάσεις και δεν έχει εδώ ως αντίστοιχο το καί.
ἀμφί κνέφας: Εμπρόθετος επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου στο ἀφικνεῖται. Το ἀμφί συντάσσεται με αιτιατική και δηλώνει χρονική προσέγγιση («γύρω στο σούρουπο»). Το κνέφας είναι ουσιαστικό ουδετέρου γένους, αιτιατική ενικού, όρος της πρόθεσης ἀμφί· στο συγκεκριμένο συμφραζόμενο σημαίνει «σούρουπο», όχι «ξημέρωμα».
πρός κώμην: Εμπρόθετος επιρρηματικός προσδιορισμός του τόπου, με σημασία κατεύθυνσης/προορισμού, στο ἀφικνεῖται («σε ένα χωριό»). πορευομένων: Μετοχή ενεστώτα μέσης φωνής του αποθετικού πορεύομαι, γενική αρσενικού πληθυντικού. Είναι επιρρηματική χρονική μετοχή, γενική απόλυτη, με εννοούμενο υποκείμενο «τῶν στρατιωτῶν» ή «αὐτῶν». Το υποκείμενό της δεν έχει άλλη συντακτική θέση στις κύριες προτάσεις· υποκείμενο των κύριων ρημάτων είναι ο Χειρίσοφος. Ο ενεστώτας δηλώνει το σύγχρονο: «ενώ οι στρατιώτες προχωρούσαν». Η μετοχή δίνει το χρονικό πλαίσιο της άφιξης και της συνάντησης.
 
«καί ὑδροφορούσας ἐκ τῆς κώμης πρός τῇ κρήνῃ γυναῖκας καί κόρας καταλαμβάνει ἔμπροσθεν τοῦ ἐρύματος»
Κύρια πρόταση κρίσεως, παρατακτικά συνδεδεμένη με την προηγούμενη. Το πρώτο καί είναι συμπλεκτικός σύνδεσμος που συνδέει τις κύριες προτάσεις.
καταλαμβάνει: Γ΄ ενικό οριστικής ενεστώτα ενεργητικής φωνής του καταλαμβάνω, επίσης ιστορικός ενεστώτας. Εδώ σημαίνει «βρίσκει / συναντά» και όχι «κυριεύει». Υποκείμενο είναι ο Χειρίσοφος, που εννοείται από την πρώτη κύρια πρόταση. Αντικείμενά του είναι τα γυναῖκας και κόρας. Το δεύτερο καί συνδέει τα δύο ουσιαστικά, όχι δύο προτάσεις. Τα ίδια πρόσωπα αποτελούν και το υποκείμενο της μετοχής ὑδροφορούσας. ὑδροφορούσας: Μετοχή ενεστώτα ενεργητικής φωνής του ὑδροφορέω–ὑδροφορῶ, αιτιατική θηλυκού πληθυντικού. Είναι κατηγορηματική μετοχή, εξαρτώμενη από το καταλαμβάνει, συνημμένη στα αντικείμενα γυναῖκας καί κόρας, με τα οποία συμφωνεί σε γένος, αριθμό και πτώση. Συμπληρώνει το νόημα του ρήματος: ο Χειρίσοφος τις βρίσκει να παίρνουν/να μεταφέρουν νερό. Ο ενεστώτας δηλώνει το σύγχρονο προς το καταλαμβάνει: η υδροφορία βρίσκεται σε εξέλιξη τη στιγμή της συνάντησης.  ἐκ τῆς κώμης: Εμπρόθετος προσδιορισμός της προέλευσης/καταγωγής στα γυναῖκας καί κόρας («γυναίκες και κοπέλες από το χωριό»). Η φράση προσδιορίζει την προέλευση των προσώπων, όχι την πηγή από την οποία αντλείται το νερό. πρός τῇ κρήνῃ: Εμπρόθετος επιρρηματικός προσδιορισμός του τόπου, με σημασία στάσης/εγγύτητας, στη μετοχή ὑδροφορούσας («κοντά στην πηγή / στη βρύση»). Παράλληλα εντοπίζει τον τόπο της συνάντησης.
ἔμπροσθεν τοῦ ἐρύματος: Επιρρηματικός προσδιορισμός του τόπου στο καταλαμβάνει («μπροστά από τον οχυρωμένο περίβολο»). Το ἔμπροσθεν είναι τοπικό επίρρημα που συντάσσεται με γενική.
 
«Αὗται ἠρώτων αὐτούς»
Κύρια πρόταση κρίσεως, εκφερόμενη με οριστική παρατατικού. Από το ἠρώτων εξαρτάται η δευτερεύουσα ονοματική πλάγια ερωτηματική πρόταση «τίνες εἶεν», που δηλώνει το περιεχόμενο της ερώτησης.
ἠρώτων: Γ΄ πληθυντικό οριστικής παρατατικού ενεργητικής φωνής του ἐρωτάω–ἐρωτῶ, ρήμα της κύριας πρότασης. Είναι ερωτηματικό και μεταβατικό ρήμα. Ο παρατατικός παρουσιάζει την ερώτηση σε εξέλιξη μέσα στην παρελθοντική αφήγηση («ρωτούσαν»). Υποκείμενό του είναι το Αὗται. Το αὐτούς δηλώνει τα πρόσωπα που ερωτώνται, ενώ το τίνες εἶεν δηλώνει αυτό που ρωτούν οι γυναίκες. Αὗται: Δεικτική αντωνυμία οὗτος, αὕτη, τοῦτο, ονομαστική θηλυκού πληθυντικού, υποκείμενο του ἠρώτων. Αναφέρεται στις γυναίκες και τις κοπέλες της προηγούμενης περιόδου. αὐτούς: Αντωνυμία αὐτός, αιτιατική αρσενικού πληθυντικού, αντικείμενο του ἠρώτων, που δηλώνει τα πρόσωπα προς τα οποία απευθύνεται η ερώτηση, δηλαδή τον Χειρίσοφο και τους άνδρες που τον συνοδεύουν. Εδώ χρησιμοποιείται ως προσωπική αντωνυμία γ΄ προσώπου («αυτούς»), όχι ως οριστική αντωνυμία με σημασία «τους ίδιους».
 
«τίνες εἶεν»
Δευτερεύουσα ονοματική πλάγια ερωτηματική πρόταση, μερικής άγνοιας, κρίσεως. Είναι μερικής άγνοιας επειδή ζητείται συγκεκριμένη πληροφορία, η ταυτότητα των νεοφερμένων, και όχι απάντηση «ναι» ή «όχι». Εισάγεται με την ερωτηματική αντωνυμία τίνες, εξαρτάται από το ερωτηματικό ρήμα ἠρώτων και λειτουργεί ως αντικείμενό του, δηλώνοντας το περιεχόμενο της ερώτησης.
εἶεν: Γ΄ πληθυντικό ευκτικής ενεστώτα του εἰμί, συνδετικό ρήμα της πλάγιας ερωτηματικής πρότασης. Υποκείμενό του εννοείται «οὗτοι» ή «οἱ στρατιῶται», δηλαδή τα πρόσωπα που δηλώνονται στην κύρια πρόταση με το αὐτούς. Η ευκτική είναι ευκτική του πλαγίου λόγου, λόγω της εξάρτησης από τον ιστορικό χρόνο ἠρώτων. Αντικαθιστά την οριστική ενεστώτα της ευθείας ερώτησης και δηλώνει την έμμεση μεταφορά της στην αφήγηση. Ο ενεστώτας διατηρεί τη χρονική σχέση του σύγχρονου προς την ερώτηση: οι γυναίκες ζητούν να μάθουν ποιοι είναι τότε οι νεοφερμένοι.
τίνες: Ερωτηματική αντωνυμία τίς, τί, ονομαστική αρσενικού πληθυντικού, κατηγορούμενο στο εννοούμενο υποκείμενο του εἶεν, μέσω του συνδετικού ρήματος. Ζητείται η ταυτότητα των ήδη συγκεκριμένων προσώπων («αυτοί είναι ποιοι;»). Η αντωνυμία έχει διπλό ρόλο: εισάγει την πλάγια ερώτηση και συγχρόνως αποτελεί όρο μέσα σε αυτήν.
Αναγωγή στον ευθύ λόγο: Οι γυναίκες ρωτούν τους στρατιώτες: «τίνες ἐστέ;» («ποιοι είστε;»). Στον πλάγιο λόγο το β΄ πληθυντικό ἐστέ γίνεται γ΄ πληθυντικό εἶεν και η οριστική μετατρέπεται σε ευκτική του πλαγίου λόγου. Η μετατροπή της έγκλισης μετά από ιστορικό χρόνο είναι δυνατή, όχι υποχρεωτική· εδώ ο Ξενοφών επιλέγει την ευκτική. Δεν πρόκειται για επαναληπτική ευκτική όπως στο ἐμφάγοιεν, αλλά για μεταφορά ερώτησης.
 
«Ὁ δ᾽ ἑρμηνεύς εἶπε περσιστί»
Κύρια πρόταση κρίσεως, εκφερόμενη με οριστική αορίστου β΄. Δηλώνει την πράξη της ομιλίας του διερμηνέα ως γεγονός της παρελθοντικής αφήγησης.
εἶπε: Γ΄ ενικό οριστικής αορίστου β΄ ενεργητικής φωνής του λέγω, ρήμα της κύριας πρότασης. Είναι λεκτικό και μεταβατικό ρήμα. Ο αόριστος παρουσιάζει την ομιλία συνοπτικά. Υποκείμενό του είναι το ὁ ἑρμηνεύς και αντικείμενο περιεχομένου του ολόκληρη η ειδική πρόταση που ακολουθεί. Οι αποδέκτες των λόγων, δηλαδή οι γυναίκες, δεν δηλώνονται ρητά μέσα στην επιλεγμένη περίοδο. ὁ ἑρμηνεύς: Ουσιαστικό αρσενικού γένους, ονομαστική ενικού του ἑρμηνεύς, υποκείμενο του εἶπε. Το ὁ είναι οριστικό άρθρο, ονομαστική αρσενικού ενικού, που συνοδεύει το ουσιαστικό· δεν είναι αντωνυμία. περσιστί: Άκλιτο επίρρημα, επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου στο εἶπε, ειδικότερα της γλώσσας στην οποία μίλησε ο διερμηνέας («στα περσικά / στην περσική γλώσσα»). Προσδιορίζει το εἶπε, όχι το πορεύονται.
 
«ὅτι παρά βασιλέως πορεύονται πρός τόν σατράπην»
Δευτερεύουσα ονοματική ειδική πρόταση κρίσεως. Εισάγεται με τον ειδικό σύνδεσμο ὅτι, εξαρτάται από το λεκτικό ρήμα εἶπε και λειτουργεί ως αντικείμενό του: απαντά στην ερώτηση «τι είπε ο διερμηνέας;». Με αυτήν μεταφέρονται σε πλάγιο λόγο τα λεγόμενά του.
ὅτι: Ειδικός σύνδεσμος· εισάγει την ειδική πρόταση και δεν αποτελεί αυτοτελή συντακτικό όρο μέσα σε αυτήν. Εδώ δεν είναι αιτιολογικός σύνδεσμος ούτε η αναφορική αντωνυμία ὅ,τι.
πορεύονται: Γ΄ πληθυντικό οριστικής ενεστώτα μέσης φωνής του αποθετικού πορεύομαι, ρήμα της ειδικής πρότασης. Υποκείμενό του εννοείται «οἱ στρατιῶται» ή «οὗτοι». Δεν είναι υποκείμενό του το ὁ ἑρμηνεύς, που είναι ενικού αριθμού και ανήκει στην κύρια πρόταση. Το πορεύονται είναι εδώ αμετάβατο και δεν έχει αντικείμενο· οι εμπρόθετες φράσεις δηλώνουν την αφετηρία και τον προορισμό της πορείας. παρά βασιλέως: Εμπρόθετος επιρρηματικός προσδιορισμός της προέλευσης/αφετηρίας στο πορεύονται («από τον βασιλιά / από την πλευρά του βασιλιά»). Το παρά συντάσσεται εδώ με γενική. Το βασιλέως είναι γενική ενικού του ουσιαστικού ὁ βασιλεύς και αποτελεί τον όρο της πρόθεσης. Δεν είναι υποκείμενο ή αντικείμενο του πορεύονται ούτε γενική κτητική. πρός τόν σατράπην: Εμπρόθετος επιρρηματικός προσδιορισμός του τόπου, με σημασία κατεύθυνσης/προορισμού, στο πορεύονται («προς τον σατράπη»).
Εκφορά και πλάγιος λόγος: Η ειδική εκφέρεται με οριστική ενεστώτα («πορεύονται»). Παρότι το ρήμα εξάρτησης εἶπε βρίσκεται σε ιστορικό χρόνο, διατηρείται η οριστική του ευθέος λόγου· η μετατροπή της σε ευκτική του πλαγίου λόγου δεν είναι υποχρεωτική. Ο ενεστώτας δηλώνει το σύγχρονο προς τη δήλωση: η πορεία παρουσιάζεται ως εξελισσόμενη τη στιγμή που μίλησε ο διερμηνέας, όχι τη στιγμή που γράφει ο αφηγητής. Το περιεχόμενο παρουσιάζεται ως πραγματικό σύμφωνα με τη δήλωση του ομιλητή· η οριστική δεν αποδεικνύει από μόνη της την αλήθεια του ισχυρισμού.
Αναγωγή στον ευθύ λόγο: Με διατήρηση της αναφοράς στους στρατιώτες στο γ΄ πρόσωπο: «παρά βασιλέως πορεύονται πρός τόν σατράπην». Κατά την πλαγίωση προστίθεται ο σύνδεσμος ὅτι και η πρόταση εξαρτάται από το εἶπε, ενώ η οριστική ενεστώτα παραμένει. Δεν χρειάζεται υποχρεωτικά αλλαγή προσώπου, επειδή ο διερμηνέας μπορεί να μιλά για τους στρατιώτες στο γ΄ πληθυντικό.
 
«Αἱ δέ ἀπεκρίναντο»
Κύρια πρόταση κρίσεως, εκφερόμενη με οριστική αορίστου. ἀπεκρίναντο: Γ΄ πληθυντικό οριστικής αορίστου μέσης φωνής του αποθετικού ἀποκρίνομαι («απάντησαν»). Είναι λεκτικό ρήμα· ο αόριστος παρουσιάζει συνοπτικά την απάντηση.
Αἱ: Ονομαστική θηλυκού πληθυντικού του άρθρου, που εδώ χρησιμοποιείται αντωνυμικά, με δεικτική σημασία («αυτές / εκείνες»), ως υποκείμενο του ἀπεκρίναντο. Αναφέρεται στις γυναίκες και τις κοπέλες· δεν συνοδεύει ρητά εκφρασμένο ουσιαστικό. δέ: Μεταβατικό/συνδετικό μόριο, που συνδέει την απάντησή τους με τα προηγούμενα λόγια του διερμηνέα. Δεν εισάγει δευτερεύουσα πρόταση.
 
«ὅτι οὐκ ἐνταῦθα εἴη»
Δευτερεύουσα ονοματική ειδική πρόταση κρίσεως. Εισάγεται με τον ειδικό σύνδεσμο ὅτι, εξαρτάται από το λεκτικό ἀπεκρίναντο και λειτουργεί ως αντικείμενό του, δηλώνοντας το πρώτο μέρος της απάντησης.
εἴη: Γ΄ ενικό ευκτικής ενεστώτα του εἰμί, ρήμα της ειδικής πρότασης, με εννοούμενο υποκείμενο «ὁ σατράπης». Εδώ το εἰμί έχει σημασία παρουσίας σε τόπο («βρίσκεται»), όχι σύνδεσης με ονοματικό κατηγορούμενο. ἐνταῦθα: Τοπικό επίρρημα, επιρρηματικός προσδιορισμός του τόπου στο εἴη («εδώ / σε αυτό το μέρος»). οὐκ: Αρνητικό μόριο, που αρνείται το εἴη· χρησιμοποιείται η άρνηση οὐ των προτάσεων κρίσεως, όχι μή. Η μορφή οὐκ εμφανίζεται πριν από φωνήεν με ψιλή, εδώ πριν από το ἐνταῦθα.
Εκφορά: Η πρόταση εκφέρεται με ευκτική του πλαγίου λόγου («εἴη»), επειδή εξαρτάται από τον ιστορικό χρόνο ἀπεκρίναντο. Η ευκτική αντικαθιστά την οριστική ενεστώτα «ἐστίν» του ευθέος λόγου. Ο ενεστώτας δηλώνει το σύγχρονο προς την απάντηση: ο σατράπης δεν βρίσκεται εκεί τη στιγμή που απαντούν οι γυναίκες..
 
«ἀλλ᾽ (ὅτι) ἀπέχει ὅσον παρασάγγην»
Δευτερεύουσα ονοματική ειδική πρόταση κρίσεως, που λειτουργεί επίσης ως αντικείμενο του ἀπεκρίναντο. Ο ειδικός σύνδεσμος ὅτι εννοείται από την προηγούμενη. ἀλλ᾽: Ο αντιθετικός σύνδεσμος ἀλλά με έκθλιψη του τελικού α πριν από το αρχικό φωνήεν του ἀπέχει. Συνδέει αντιθετικά τις δύο ειδικές προτάσεις: στην άρνηση της παρουσίας του σατράπη «εδώ» αντιπαρατίθεται η πληροφορία για την απόστασή του. Δεν εισάγει καινούργια κύρια πρόταση.
ἀπέχει: Γ΄ ενικό οριστικής ενεστώτα ενεργητικής φωνής του ἀπέχω, ρήμα της δεύτερης ειδικής πρότασης. Υποκείμενο εννοείται «ὁ σατράπης». Εδώ έχει αμετάβατη σημασία «βρίσκεται σε απόσταση / απέχει» και δεν έχει αντικείμενο. Η αφετηρία της απόστασης, δηλαδή «από εδώ / από το χωριό», εννοείται από τα συμφραζόμενα. παρασάγγην: Αιτιατική ενικού του αρσενικού ουσιαστικού ὁ παρασάγγης. Είναι αιτιατική του μέτρου ή της έκτασης στον χώρο, επιρρηματικός προσδιορισμός της απόστασης στο ἀπέχει («σε απόσταση ενός παρασάγγη»). Δεν είναι αντικείμενο του ἀπέχει: δηλώνει πόσο απέχει ο σατράπης, όχι ποιον ή τι αφορά η ενέργεια ενός μεταβατικού ρήματος. ὅσον: Αιτιατική ουδετέρου ενικού της αναφορικής αντωνυμίας ὅσος, ὅση, ὅσον, χρησιμοποιούμενη εδώ επιρρηματικά, με σημασία ποσού κατά προσέγγιση («περίπου»). Προσδιορίζει την έκφραση του μέτρου παρασάγγην: «περίπου έναν παρασάγγη».
Εκφορά: Η δεύτερη ειδική εκφέρεται με οριστική ενεστώτα («ἀπέχει»), η οποία διατηρείται από τον ευθύ λόγο παρά την εξάρτηση από τον ιστορικό χρόνο ἀπεκρίναντο. Ο ενεστώτας δηλώνει το σύγχρονο προς την απάντηση. Στην ίδια περίοδο, επομένως, συνυπάρχουν ευκτική του πλαγίου λόγου («εἴη») και διατηρημένη οριστική («ἀπέχει»). Η μετατροπή της οριστικής σε ευκτική μετά από ιστορικό χρόνο δεν είναι υποχρεωτική. Η εναλλαγή δεν σημαίνει αυτομάτως ότι το πρώτο μέρος της απάντησης είναι αβέβαιο ή ψευδές και το δεύτερο αποδεδειγμένα αληθινό.
Αναγωγή στον ευθύ λόγο: «Οὐκ ἐνταῦθα ἐστίν, ἀλλ᾽ ἀπέχει ὅσον παρασάγγην.» («Δεν βρίσκεται εδώ, αλλά απέχει περίπου έναν παρασάγγη»). Κατά την πλαγίωση, η απάντηση εξαρτάται από το ἀπεκρίναντο και εισάγεται με ὅτι: το ἐστίν μετατρέπεται σε εἴη, ενώ το ἀπέχει παραμένει σε οριστική. Και στις δύο προτάσεις διατηρείται το γ΄ ενικό, επειδή οι γυναίκες μιλούν για τον σατράπη.
 
«Οἱ δ᾽ … πρός τόν κώμαρχον συνεισέρχονται εἰς τό ἔρυμα σύν ταῖς ὑδροφόροις»
Κύρια πρόταση κρίσεως, εκφερόμενη με οριστική ενεστώτα. συνεισέρχονται: Γ΄ πληθυντικό οριστικής ενεστώτα μέσης φωνής του αποθετικού συνεισέρχομαι («μπαίνουν μαζί»). Είναι ιστορικός ενεστώτας: αφηγείται παρελθοντικό γεγονός σαν να εκτυλίσσεται μπροστά στον αναγνώστη. Υποκείμενό του είναι το Οἱ. Το ρήμα είναι αμετάβατο και δεν έχει αντικείμενο· οι εμπρόθετες φράσεις προσδιορίζουν την κατεύθυνση, τον τόπο εισόδου και τη συνοδεία.
Οἱ: Ονομαστική αρσενικού πληθυντικού του άρθρου, που χρησιμοποιείται εδώ αντωνυμικά, με δεικτική σημασία («αυτοί / εκείνοι»), ως υποκείμενο του συνεισέρχονται. Αναφέρεται στον Χειρίσοφο και στους άνδρες που τον συνοδεύουν. δ᾽: Το μεταβατικό/συνδετικό μόριο δέ με έκθλιψη του ε πριν από το αρχικό φωνήεν του ἐπεί. Συνδέει την ενέργεια των στρατιωτών με την προηγούμενη απάντηση των γυναικών. πρός τόν κώμαρχον: Εμπρόθετος επιρρηματικός προσδιορισμός του τόπου, με σημασία κατεύθυνσης προς πρόσωπο, στο συνεισέρχονται («προς τον αρχηγό του χωριού / για να τον συναντήσουν»). εἰς τό ἔρυμα: Εμπρόθετος επιρρηματικός προσδιορισμός του τόπου, με σημασία κίνησης προς το εσωτερικό, στο συνεισέρχονται («μέσα στον οχυρωμένο περίβολο»). σύν ταῖς ὑδροφόροις: Εμπρόθετος επιρρηματικός προσδιορισμός της συνοδείας στο συνεισέρχονται («μαζί με τις γυναίκες που μεταφέρουν νερό»). Το σύν συντάσσεται με δοτική. Το ὑδροφόροις είναι δοτική θηλυκού πληθυντικού του δικατάληκτου επιθέτου ὑδροφόρος, -ον, το οποίο χρησιμοποιείται ουσιαστικοποιημένα, με εννοούμενο το γυναιξί.
 
«ἐπεί ὀψέ ἦν»
Δευτερεύουσα επιρρηματική αιτιολογική πρόταση. Εισάγεται με τον αιτιολογικό σύνδεσμο ἐπεί («επειδή / αφού»), εξαρτάται από το συνεισέρχονται και λειτουργεί ως επιρρηματικός προσδιορισμός της αιτίας: μπαίνουν μέσα επειδή είναι πια αργά. Παρότι το ἐπεί μπορεί να εισάγει και χρονική πρόταση, εδώ προέχει η αιτιολογική σημασία, όπως δείχνει η σύνδεση της προχωρημένης ώρας με την απόφαση να εισέλθουν.
ἦν: Γ΄ ενικό οριστικής παρατατικού του εἰμί. Στη φράση ὀψέ ἦν χρησιμοποιείται απρόσωπα, ως χρονική έκφραση («ήταν αργά»). ὀψέ: Χρονικό επίρρημα («αργά»), που προσδιορίζει χρονικά το ἦν και μαζί του σχηματίζει την απρόσωπη έκφραση.
Εκφορά: Η αιτιολογική εκφέρεται με οριστική παρατατικού («ἦν»), επειδή δηλώνει πραγματικό αίτιο, το οποίο ο αφηγητής παρουσιάζει ως γεγονός. Ο παρατατικός αποδίδει την κατάσταση που επικρατούσε τότε: είχε προχωρήσει η ώρα όταν μπήκαν μέσα. Δεν υπάρχει πλάγιος λόγος· η αιτιολογική δεν εξαρτάται από το προηγούμενο ἀπεκρίναντο αλλά από το συνεισέρχονται της επιλεγμένης περιόδου.
 
«Χειρίσοφος μέν οὖν καί … ἐνταῦθα ἐστρατοπεδεύσαντο»
Κύρια πρόταση κρίσεως, εκφερόμενη με οριστική αορίστου. ἐστρατοπεδεύσαντο: Γ΄ πληθυντικό οριστικής αορίστου μέσης φωνής του αποθετικού στρατοπεδεύομαι («στρατοπέδευσαν»). Ο αόριστος παρουσιάζει συνοπτικά το γεγονός. Το ρήμα είναι αμετάβατο και δεν έχει αντικείμενο.
Υποκείμενα του ἐστρατοπεδεύσαντο: Το Χειρίσοφος και η ονοματική αναφορική πρόταση «ὅσοι ἐδυνήθησαν τοῦ στρατεύματος» (= «όσοι από το στράτευμα μπόρεσαν»), συνδεδεμένα με το καί. Εναλλακτικά, με ρητή αποκατάσταση του εννοούμενου όρου, ο κορμός αποδίδεται ως «Χειρίσοφος καί [οὗτοι / οἱ στρατιῶται] ἐστρατοπεδεύσαντο», με την αναφορική να προσδιορίζει το δεύτερο υποκείμενο. Το πληθυντικό του ρήματος δικαιολογείται από τα συνδεδεμένα υποκείμενα.
Χειρίσοφος: Κύριο όνομα, ονομαστική αρσενικού ενικού, υποκείμενο του ἐστρατοπεδεύσαντο. ἐνταῦθα: Τοπικό επίρρημα, επιρρηματικός προσδιορισμός του τόπου στο ίδιο ρήμα («εκεί / σε αυτό το μέρος»). μέν: Αντιθετικό μόριο, με αντίστοιχο το δέ της δεύτερης κύριας. οὖν: Συμπερασματικό/μεταβατικό μόριο («λοιπόν»), που συνδέει τη νέα πληροφορία με την προηγούμενη αφήγηση· δεν εισάγει δευτερεύουσα πρόταση. καί: Συμπλεκτικός σύνδεσμος· συνδέει τα υποκείμενα, όχι δύο κύριες προτάσεις.
 
«ὅσοι ἐδυνήθησαν τοῦ στρατεύματος»
Δευτερεύουσα ονοματική αναφορική πρόταση κρίσεως, που εισάγεται με την αναφορική ποσοτική αντωνυμία ὅσοι. Δηλώνει τα πρόσωπα που αποτελούν, μαζί με τον Χειρίσοφο, το υποκείμενο του ἐστρατοπεδεύσαντο. Εκφέρεται με οριστική αορίστου, επειδή αναφέρεται σε πραγματικό γεγονός: ορισμένοι στρατιώτες μπόρεσαν να φτάσουν εκεί.
ἐδυνήθησαν: Γ΄ πληθυντικό οριστικής παθητικού αορίστου του αποθετικού δύναμαι. Ο τύπος έχει παθητική μορφολογία, όχι παθητική σημασία· σημαίνει «μπόρεσαν». Υποκείμενό του είναι το ὅσοι. Εννοείται ως συμπλήρωμα ένα τελικό απαρέμφατο με σημασία «να φτάσουν εκεί / να ολοκληρώσουν την πορεία»· το απαρέμφατο δεν εκφράζεται στο κείμενο. Το υποκείμενό του ταυτίζεται με το υποκείμενο του ἐδυνήθησαν (ταυτοπροσωπία). ὅσοι: Αναφορική αντωνυμία ὅσος, ὅση, ὅσον, ονομαστική αρσενικού πληθυντικού, υποκείμενο του ἐδυνήθησαν. Έχει διπλό ρόλο: εισάγει την αναφορική και αποτελεί συντακτικό όρο μέσα σε αυτήν. τοῦ στρατεύματος: Γενική ενικού του ουδετέρου ουσιαστικού τὸ στράτευμα, γενική διαιρετική στο ὅσοι («όσοι από το στράτευμα»). Δηλώνει το σύνολο από το οποίο προέρχονται τα συγκεκριμένα πρόσωπα.
 
«τῶν δ᾽ ἄλλων στρατιωτῶν οἱ μή δυνάμενοι διατελέσαι τὴν ὁδόν ἐνυκτέρευσαν ἄσιτοι καί ἄνευ πυρός»
Kύρια πρόταση κρίσεως, αντιθετικά συνδεδεμένη με την πρώτη μέσω του σχήματος μέν … δέ. ἐνυκτέρευσαν: Γ΄ πληθυντικό οριστικής αορίστου ενεργητικής φωνής του ἐνυκτερεύω («διανυκτέρευσαν»). Ο αόριστος παρουσιάζει τη διανυκτέρευση συνοπτικά ως πραγματικό παρελθοντικό γεγονός. Το ρήμα είναι αμετάβατο και δεν έχει αντικείμενο.
τῶν ἄλλων στρατιωτῶν: Γενική διαιρετική στο ουσιαστικοποιημένο «οἱ μή δυνάμενοι» («από τους υπόλοιπους στρατιώτες, όσοι δεν μπορούσαν…»). ἄλλων: Επιθετικός προσδιορισμός στο στρατιωτῶν, σε γενική αρσενικού πληθυντικού· εδώ σημαίνει «των υπόλοιπων».  οἱ μή δυνάμενοι: Έναρθρη επιθετική (αναφορική), ουσιαστικοποιημένη μετοχή, που, μαζί με το συμπλήρωμά της, λειτουργεί ως υποκείμενο του ἐνυκτέρευσαν. Το δυνάμενοι είναι μετοχή ενεστώτα μέσης φωνής του αποθετικού δύναμαι, ονομαστική αρσενικού πληθυντικού.
μή: Αρνητικό μόριο που αρνείται τη μετοχή δυνάμενοι. Η άρνηση μή συνδέεται εδώ με τον προσδιορισμό μιας κατηγορίας προσώπων («όσοι δεν μπορούσαν…»)· δεν μετατρέπει την επιθετική μετοχή σε υποθετική ή αιτιολογική επιρρηματική μετοχή. δ᾽: Το αντιθετικό δέ με έκθλιψη του ε πριν από το φωνήεν του ἄλλων· αντιστοιχεί στο μέν της πρώτης κύριας. διατελέσαι: Άναρθρο τελικό απαρέμφατο αορίστου ενεργητικής φωνής του διατελέω–διατελῶ. Λειτουργεί ως αντικείμενο/συμπλήρωμα της μετοχής δυνάμενοι: δηλώνει τι δεν μπορούσαν να κάνουν («να ολοκληρώσουν»). Ο χαρακτηρισμός «τελικό» δεν σημαίνει ότι εδώ αποτελεί αυτοτελή πρόταση σκοπού. Έχει το ίδιο υποκείμενο με τη μετοχή (ταυτοπροσωπία)· δεν απαιτείται χωριστό υποκείμενο σε αιτιατική.  τήν ὁδόν: Ουσιαστικό θηλυκού γένους, αιτιατική ενικού του ἡ ὁδός, με το άρθρο του· άμεσο αντικείμενο του διατελέσαι. Εδώ το διατελῶ σημαίνει «ολοκληρώνω / διανύω ως το τέλος» και συντάσσεται μεταβατικά με την ὁδόν. Η φράση δεν είναι αντικείμενο του ἐνυκτέρευσαν. ἄσιτοι: Επίθετο ἄσιτος, -ον, ονομαστική αρσενικού πληθυντικού, επιρρηματικό κατηγορούμενο του τρόπου/της κατάστασης στο υποκείμενο «οἱ μή δυνάμενοι», μέσω του ἐνυκτέρευσαν («διανυκτέρευσαν χωρίς τροφή»). Συμφωνεί με το υποκείμενο σε γένος, αριθμό και πτώση και δηλώνει σε ποια κατάσταση διανυκτέρευσαν.
ἄνευ πυρός: Εμπρόθετος επιρρηματικός προσδιορισμός της στέρησης/έλλειψης στο ἐνυκτέρευσαν («χωρίς φωτιά»). Το ἄνευ συντάσσεται με γενική. καί: Συμπλεκτικός σύνδεσμος, που συνδέει δύο νοηματικά παράλληλους προσδιορισμούς της διανυκτέρευσης, το επιρρηματικό κατηγορούμενο ἄσιτοι και το ἄνευ πυρός· δεν συνδέει δύο προτάσεις.
 
«καί ἐνταῦθά τινες ἀπώλοντο τῶν στρατιωτῶν.»
Κύρια πρόταση κρίσεως, καταφατική, παρατακτικά συνδεδεμένη με την προηγούμενη κύρια μέσω του συμπλεκτικού συνδέσμου καί. Εκφέρεται με οριστική αορίστου β΄, επειδή ο αφηγητής παρουσιάζει τον θάνατο ορισμένων στρατιωτών ως πραγματικό γεγονός του παρελθόντος. Δεν περιλαμβάνει δευτερεύουσα πρόταση.
ἀπώλοντο: Γ΄ πληθυντικό οριστικής αορίστου β΄ μέσης φωνής του ἀπόλλυμι (μέσος ενεστώτας: ἀπόλλυμαι· αόριστος β΄: ἀπωλόμην). Είναι το ρήμα της κύριας πρότασης και εδώ σημαίνει «χάθηκαν / πέθαναν». Έχει αμετάβατη σημασία και δεν παίρνει αντικείμενο. Υποκείμενό του είναι το τινες. Ο αόριστος παρουσιάζει συνοπτικά το γεγονός του θανάτου· δεν δηλώνει από μόνος του ότι όλοι πέθαναν ταυτόχρονα. Η μέση φωνή εδώ δεν σημαίνει ότι οι στρατιώτες προκάλεσαν οι ίδιοι τον θάνατό τους. τινες: Αόριστη αντωνυμία τις, τι, ονομαστική αρσενικού πληθυντικού, υποκείμενο του ἀπώλοντο («μερικοί / κάποιοι»). Χρησιμοποιείται ουσιαστικά, με αναφορά σε στρατιώτες. τῶν στρατιωτῶν: Γενική αρσενικού πληθυντικού του ουσιαστικού ὁ στρατιώτης, με το άρθρο του. Είναι γενική διαιρετική στο τινες: δηλώνει το σύνολο από το οποίο αποτελούν μέρος οι «μερικοί» («μερικοί από τους στρατιώτες»). Δεν είναι αντικείμενο του ἀπώλοντο, ούτε γενική κτητική ή γενική απόλυτη. Η θέση της μετά το ρήμα δεν αλλάζει την εξάρτησή της από την αντωνυμία. ἐνταῦθα: Τοπικό επίρρημα, επιρρηματικός προσδιορισμός του τόπου στο ἀπώλοντο («εκεί / σε εκείνο το μέρος»). Δηλώνει πού πέθαναν οι στρατιώτες. καί: Συμπλεκτικός σύνδεσμος, που συνδέει την παρούσα κύρια πρόταση με την προηγούμενη· δεν εισάγει δευτερεύουσα πρόταση και δεν συνδέει εδώ ονοματικούς όρους.