Έκθεση Γ΄ Λυκείου: Ομιλία του Κωνσταντίνου Καραμανλή για την Ευρωπαϊκή Κοινότητα
Κύριοι Πρωθυπουργοί,
Κύριε Πρόεδρε της Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων,
Κύριοι Υπουργοί,
Κυρίες και Κύριοι,
1 Επιθυμώ να εκφράσω την ειλικρινή χαρά μου, που είναι και χαρά του Ελληνικού Λαού, για την παρουσία σας στη χώρα μου, που γίνεται από σήμερα και δική σας χώρα. Παρουσία που τιμά την Ελλάδα και μαρτυρεί την ιδιαίτερη σημασία που αποδίδετε στην ένταξή μας στην Κοινότητα.
14 Η ενωτική διαδικασία της Ευρώπης προχωρεί αμετάκλητη. Βρισκόμαστε στο σημείο που δεν έχει επιστροφή. Χρειάστηκε πολύ αίμα και πολύς χρόνος, για να συνειδητοποιήσουν οι Ευρωπαίοι την ταυτότητά τους, τις κοινές ρίζες τους και την κοινή τους αποστολή. Η ενοποίηση, έστω και αν βραδύνη, κινείται με χαρακτήρα νομοτελειακό. Παρά την διαφορά απόψεων, όσον αφορά τον ρυθμό, τη μορφή και την έκταση της ενοποιήσεως, η λογική της ιστορίας κατέστηκε την ένωση κατηγορική προσταγή.
23 Με όσα είπα, προσπάθησα να δώσω την εικόνα που έχω για την Ευρώπη του μέλλοντος. Εικόνα που θα μπορούσε να αποτελέση κατά την γνώμη μου το ιδανικό της νέας γενιάς.
1η Μια βασική θέση του ομιλητή είναι ότι: “Η Ενωμένη Ευρώπη θα αποτελέσει μέγα σταθμό στην παγκόσμια ιστορία της ειρήνης, της ελευθερίας και του πνεύματος”. Να συνοψίσετε σε ένα κείμενο (περίπου 20 στίχων) τα επιχειρήματα με τα οποία υποστηρίζει αυτήν την άποψη στις παραγράφους 15-22.
Ο Καραμανλής υποστηρίζει ότι η Ενωμένη Ευρώπη θα αποτελέσει μέγα σταθμό στην ιστορία της ειρήνης, της ελευθερίας και του πνεύματος, στηριζόμενος σε μια σειρά επιχειρημάτων. Πρώτα απ’ όλα, η Ευρώπη θα γίνει αποφασιστικός παράγοντας ειρήνης. Ο ευρωπαϊκός χώρος υπήρξε πηγή μεγάλων συγκρούσεων, ενώ η συνεργασία των κρατών-μελών εγκαταλείπει τις εθνικές προκαταλήψεις, εξαλείφει ιστορικά μίση και γεφυρώνει παλιές αντιθέσεις. Παράλληλα, η ενοποίηση θα διασώσει και θα σταθεροποιήσει τους δημοκρατικούς θεσμούς, που περνούν κρίση, καθώς μόνο στο ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο μπορεί να αναμορφωθεί η Δημοκρατία και να ενισχυθεί η υπευθυνότητα του πολίτη, ώστε να κατοχυρωθούν η ελευθερία και η δικαιοσύνη.
Επιπλέον, η ενοποίηση θα προστατεύσει και θα προαγάγει τον ευρωπαϊκό πολιτισμό, ο οποίος κινδυνεύει από την παρακμή, την ανησυχία και τη σύγχυση ιδεών της εποχής. Η Ευρώπη, που γέννησε τις ιδέες, μπορεί να τις ανανεώσει και να τις εξανθρωπίσει, αρκεί να μη θέτει ως πρωταρχικό στόχο την υλική ευημερία. Ταυτόχρονα, η σταδιακή οικονομική ενοποίηση θα αξιοποιήσει το δυναμικό των πόρων της, θα οργανώσει την οικονομία γύρω από τον άνθρωπο και θα βελτιώσει την ποιότητα ζωής, υπηρετώντας και την οικονομική δικαιοσύνη προς τις λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες. Τέλος, ο απομονωτισμός, τα δασμολογικά τείχη και η αυτάρκεια είναι ξεπερασμένα· τα σύγχρονα προβλήματα απαιτούν μεγαλύτερο χώρο και συνεργασία, και λύνονται με την επιτάχυνση της ενοποίησης.
Ο Κ. Καραμανλής επιχειρεί να πείσει τους ακροατές του ότι η Ελλάδα δεν εντάσσεται στην Κοινότητα ως απλός αποδέκτης ωφελειών, αλλά ως χώρα που έχει να προσφέρει στην υλοποίηση της ιδέας της Ενωμένης Ευρώπης. Τα επιχειρήματά του εστιάζονται σε τρεις άξονες.
1. Η πολιτιστική και ιστορική συμβολή (παράγραφος 7). Ο ομιλητής υποστηρίζει ότι η Ελλάδα ανήκει εξαρχής στον ευρωπαϊκό χώρο: η Ευρώπη έχει «ελληνικό όνομα» και είναι για τη χώρα «οικείος χώρος». Ο ευρωπαϊκός πολιτισμός είναι σύνθεση του ελληνικού, του ρωμαϊκού και του χριστιανικού πνεύματος, και το ελληνικό στοιχείο εισέφερε τις ιδέες της ελευθερίας, της αλήθειας και της ομορφιάς. Επομένως η ένταξη δεν σημαίνει «αλλαγή κλίματος» για την Ελλάδα, αλλά επιστροφή σε έναν κοινό πολιτισμό, πάνω στον οποίο, όπως λέει στην παράγραφο 8, καλούνται όλοι να οικοδομήσουν τη «Νέα Ευρώπη». Έτσι η Ελλάδα εμφανίζεται ως ένας από τους πνευματικούς θεμελιωτές της Ευρώπης και όχι ως νεοεισερχόμενη.
Με τη φράση αυτή ο Καραμανλής, χωρίς να διατυπώνει άμεσο αίτημα ή υπόμνηση, περνά με διπλωματικό τρόπο ένα πολλαπλό μήνυμα στους εκπροσώπους των εννέα κρατών μελών, που ήταν οι ισχυρότεροι και πλουσιότεροι εταίροι της Κοινότητας.
Πρώτον, ευχαριστεί τους εταίρους, γιατί με την κατανόησή τους (παρ. 2) υπερπήδησαν τις δυσχέρειες και δέχτηκαν την Ελλάδα, παρά τη σχετικά χαμηλότερη οικονομική της ανάπτυξη. Επιβεβαιώνει έτσι ότι η Κοινότητα έδειξε στην πράξη πνεύμα ανοιχτό και αλληλέγγυο και δεν υπέκυψε σε στενά οικονομικά κριτήρια. Με την έκφραση «για άλλη μια φορά» υπενθυμίζει ότι η στάση αυτή είναι συνεπής με την παράδοση της Κοινότητας, και τους επαινεί ώστε να νιώσουν ότι η απόφασή τους ήταν ορθή και τιμητική.
Δεύτερον, και πιο έμμεσα, δίνει να εννοηθεί ότι η Κοινότητα δεν πρέπει να εξελιχθεί σε ένωση εύπορων κρατών που εξυπηρετεί μόνο τα οικονομικά τους συμφέροντα, αλλά να παραμείνει χώρος αλληλεγγύης και προσφοράς προς τα λιγότερο ανεπτυγμένα μέλη. Έτσι προετοιμάζει το έδαφος για τα αιτήματα της Ελλάδας ως νέου και οικονομικά ασθενέστερου μέλους, δηλαδή για οικονομική στήριξη και αναπτυξιακή βοήθεια, όπως φαίνεται και στις παρ. 10 και 21 (αλληλεγγύη, προαγωγή των λιγότερο ανεπτυγμένων χωρών). Η δήλωση παρουσιάζεται ως επιβεβαίωση υπαρκτής πραγματικότητας και όχι ως παράκληση, κάτι που διατηρεί την αξιοπρέπεια της χώρας.
Τρίτον, διαμορφώνει θετικό κλίμα και ενισχύει την εικόνα της Ελλάδας ως ισότιμου εταίρου που εντάσσεται με εμπιστοσύνη, ενώ ταυτόχρονα προβάλλει την Κοινότητα ως ανοιχτή σε νέα μέλη, γεγονός που αφορά και άλλες υποψήφιες χώρες. Με τον τρόπο αυτόν ο ομιλητής, χωρίς να προκαλεί και χωρίς να εκφράζει παράπονο, επιτυγχάνει να είναι ευγενής και ταυτόχρονα αποτελεσματικός: ο έπαινος λειτουργεί ως έμμεση δέσμευση των εταίρων ότι θα στηρίξουν την Ελλάδα στο εξής.
Ο Καραμανλής δεν προβάλλει αποκλειστικά τον ελληνικό πολιτισμό ως «λίκνο» της Ευρώπης, αλλά τον παρουσιάζει ως ένα από τα τρία συστατικά της ευρωπαϊκής ταυτότητας. Η επιλογή αυτή εξηγείται από την περίσταση και τους στόχους του λόγου.
1. Λόγοι διπλωματικής σκοπιμότητας και προσαρμογής στο ακροατήριο. Οι ακροατές του ήταν εκπρόσωποι των εννέα άλλων κρατών μελών, με διαφορετικές ιστορικές και πολιτιστικές παραδόσεις (λατινικές, γερμανικές, προτεσταντικές, καθολικές). Αν υποστήριζε ότι η Ευρώπη οφείλει τα πάντα στην Ελλάδα, θα φαινόταν υπερβολικός και εθνοκεντρικός, και θα προκαλούσε αντιδράσεις σε μια τελετή που απαιτούσε αρμονία. Με την αναφορά στο ρωμαϊκό και στο χριστιανικό στοιχείο αναγνωρίζει την ιστορική συμβολή και των άλλων λαών και δείχνει μετριοπάθεια και σεβασμό.
Στην τελευταία παράγραφο (28) ο Καραμανλής επικαλείται τρεις προσωπικότητες: τον Τσώρτσιλ («όλοι Ευρωπαίοι»), τον Σέλλεϋ («όλοι Έλληνες») και τον Ισοκράτη («Έλληνες δεν είναι εκείνοι που γεννήθηκαν στην Ελλάδα, αλλά όλοι εκείνοι που υιοθέτησαν το πνεύμα το κλασσικό»). Η τεχνική αυτή, η επίκληση στην αυθεντία, στηρίζει τη γνώμη του ομιλητή στο κύρος προσώπων που εκτιμώνται ευρέως, ώστε να γίνει πιο πειστική. Στη συγκεκριμένη περίπτωση κρίνεται αποτελεσματική για τους εξής λόγους.
1. Επιλογή κατάλληλων αυθεντιών. Οι τρεις προσωπικότητες προέρχονται από διαφορετικούς χώρους και εποχές: ο Τσώρτσιλ είναι σύγχρονος πολιτικός ηγέτης και θερμός υποστηριχτής της ευρωπαϊκής ενότητας, ο Σέλλεϋ ρομαντικός ποιητής και φιλέλληνας, ο Ισοκράτης αρχαίος Έλληνας ρήτορας. Έτσι καλύπτονται η πολιτική, η λογοτεχνία και η αρχαιότητα. Οι δύο πρώτοι είναι επιπλέον Βρετανοί, δηλαδή προέρχονται από κράτος-μέλος της Κοινότητας, και ο λόγος απευθύνεται σε ακροατές που τους σέβονται. Η αναφορά τους είναι κολακευτική και διπλωματική.
Στις παραγράφους 19 και 20 ο Καραμανλής αντιπαραθέτει δύο ομάδες στοιχείων: αυτά που παραμόρφωσαν το πολιτιστικό πρότυπο της Ευρώπης και αυτά που μπορούν να το αναμορφώσουν και να το εξανθρωπίσουν.
Α. Οι παράγοντες της αντιπαράθεσης.
- Στοιχεία που παραμόρφωσαν το πολιτιστικό πρότυπο (παρ. 19): η σύγχυση ιδεών, ο ευδαιμονισμός και ο στυγνός ορθολογισμός, που τείνει να αγνοεί τον άνθρωπο ως σκοπό της κοινωνικής συμβίωσης. Στην παράγραφο 20 προστίθεται και η υλική ευημερία, όταν τίθεται ως πρωταρχικός σκοπός της ενοποίησης.
- Στοιχεία που μπορούν να το εξανθρωπίσουν (παρ. 20): η αναμόρφωση των θεσμών και η επανασύνδεση του ορθολογισμού με τον συναισθηματισμό, δηλαδή του Απόλλωνα με τον Διόνυσο. Συνδέονται με την επιστροφή στη «χώρα του μέτρου και της ισορροπίας», όπου ο ευρωπαϊκός Φάουστ θα γεννήσει ξανά τον Ευφορίονα, και με την ανανέωση και εξανθρώπιση των ιδεών που γέννησε η Ευρώπη.
Η αντιπαράθεση, επομένως, είναι ανάμεσα στον υλισμό, τον ευδαιμονισμό και τον απόλυτο ορθολογισμό από τη μία, και στο μέτρο, την ισορροπία, το συναίσθημα και τις ανθρωπιστικές ιδέες από την άλλη.
Β. Σχολιασμός των απόψεων του ομιλητή.
Ο ομιλητής εντοπίζει σωστά μια πραγματική αδυναμία της σύγχρονης εποχής: η τεχνολογική και οικονομική πρόοδος δεν συνοδεύτηκε πάντα από ανάλογη πνευματική και ηθική εξέλιξη, και ο άνθρωπος κινδυνεύει να γίνει μέσο και όχι σκοπός. Η θέση αυτή είναι επίκαιρη και σύμφωνη με τον ανθρωπισμό, και η αναφορά στον Απόλλωνα και τον Διόνυσο, που προέρχεται από την ελληνική παράδοση, δίνει στην ιδέα του μέτρου και της ισορροπίας ισχυρό συμβολικό περιεχόμενο. Είναι επίσης συνεπής με το ύφος του λόγου, που ενισχύει την εικόνα της Ελλάδας ως φορέα πολιτισμού.
Από την άλλη πλευρά, ο ομιλητής αντιμετωπίζει κάπως μονόπλευρα τον ορθολογισμό και την υλική ευημερία, που υπήρξαν επίσης κινητήριες δυνάμεις της προόδου και της ευρωπαϊκής ενοποίησης, ιδίως της οικονομικής (παρ. 21). Οι παραπομπές στον Φάουστ και στον Ευφορίωνα προϋποθέτουν υψηλή μόρφωση και ίσως δυσκολεύουν μέρος του ακροατηρίου. Ακόμη, η πρόταση να λυθεί το πρόβλημα με πολιτιστική αναγέννηση και ανανέωση των θεσμών είναι γενική και δεν προσδιορίζει συγκεκριμένα μέσα. Παρ’ όλα αυτά, ως πανηγυρικός λόγος, ο λόγος προσφέρει όραμα και αξίες και όχι τεχνικές λύσεις, και η ισορροπία ανάμεσα στο υλικό και το πνευματικό παραμένει διαχρονικά σημαντική για την ευρωπαϊκή ενοποίηση.
Ο λόγος εκφωνήθηκε στις 28 Μαΐου 1979 στο Ζάππειο Μέγαρο, κατά την υπογραφή της συνθήκης προσχώρησης της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα, παρουσία αρχηγών κρατών, πρωθυπουργών και υπουργών εξωτερικών των εννέα κρατών μελών. Πρόκειται για πανηγυρικό πολιτικό λόγο με ιστορική βαρύτητα, που απευθύνεται σε επίσημο και υψηλόβαθμο ακροατήριο.
Α. Οι στόχοι του ομιλητή.
1. Να ευχαριστήσει και να τιμήσει τους εταίρους και την Επιτροπή (παρ. 1-5), ώστε να δημιουργηθεί θετικό κλίμα και να δείξει ότι η Ελλάδα αναγνωρίζει τη βοήθειά τους.
2. Να προβάλει την Ελλάδα ως ισότιμο και αξιόλογο εταίρο με ευρωπαϊκή ταυτότητα, πολιτισμό, γεωγραφική θέση, ανθρώπινο δυναμικό και ναυτιλία (παρ. 7, 12, 13), και όχι ως χώρα που έρχεται να ζητήσει ωφελήματα.
3. Να πείσει για την αξία και την αναγκαιότητα της ευρωπαϊκής ενοποίησης: ειρήνη, δημοκρατία, πολιτισμός, οικονομική ανάπτυξη (παρ. 14-22), με έμφαση στην επιτάχυνσή της (παρ. 24-27).
4. Να καθησυχάσει για τις δυσκολίες της ένταξης, δηλώνοντας την απόφαση της Ελλάδας για διαρθρωτικές αλλαγές και εκσυγχρονισμό (παρ. 11), ενώ ταυτόχρονα υπονοεί ότι χρειάζεται την κατανόηση των εταίρων.
5. Να αναδείξει το δικό του πολιτικό όραμα και ρόλο ως αυτού που οραματίστηκε επί 18 χρόνια την ένταξη (παρ. 6), και να δώσει ένα ιδανικό στη νέα γενιά (παρ. 23).
6. Να διαβεβαιώσει ότι η Ελλάδα δεν θα χάσει την εθνική της ταυτότητα μέσα στην Κοινότητα (παρ. 28), απευθυνόμενος και στην ελληνική κοινή γνώμη, που είχε επιφυλάξεις.
Β. Καταλληλότητα και αποτελεσματικότητα του λόγου.
Ο λόγος είναι κατάλληλος για την περίσταση και αποτελεσματικός, για τους εξής λόγους:
• Δομή και περιεχόμενο: ξεκινά με ευχαριστίες και προσφωνήσεις, που ταιριάζουν στην τελετή, και προχωρά από την ελληνική ένταξη στο ευρύτερο όραμα της Ευρώπης, για να καταλήξει στη δέσμευση της Ελλάδας. Οι ενότητες διακρίνονται από την επανάληψη της προσφώνησης «Κυρίες και Κύριοι» και από την αρίθμηση των παραγράφων.
• Επιχειρηματολογία και πειθώ: ο ομιλητής συνδυάζει λογικά επιχειρήματα (οικονομική ενοποίηση, ξεπερασμένος απομονωτισμός), συναισθηματικά (συγκίνηση, παρ. 6) και επιχειρήματα κύρους (Πλάτων, Θουκυδίδης, Αριστοτέλης, Τσώρτσιλ, Σέλλεϋ, Ισοκράτης). Επικαλείται επίσης την ιστορική εμπειρία («πολύ αίμα και πολύς χρόνος», παρ. 14), για να δείξει ότι η ενοποίηση είναι ανάγκη.
• Ύφος και γλώσσα: το ύφος είναι επίσημο και υψηλό, με καθαρεύουσα στοιχεία, αφηρημένα ουσιαστικά, μεταφορές («ακρίτας», «εξώστης», «πυριτιδαποθήκη») και πρώτο πληθυντικό πρόσωπο («καλούμεθα», «έχομε»), που εκφράζει συμμετοχή και συλλογικότητα. Ταιριάζει σε πανηγυρική στιγμή και σε διεθνές ακροατήριο.
• Διπλωματικότητα: οι αιχμές (π.χ. «λέσχη πλουσίων») διατυπώνονται έμμεσα και ευγενικά, ενώ ο ομιλητής αποφεύγει τον εθνοκεντρισμό παρουσιάζοντας τον ευρωπαϊκό πολιτισμό ως σύνθεση τριών στοιχείων.
• Περιορισμοί: ο λόγος είναι μακροσκελής και μερικές αναφορές (Φάουστ, Ευφορίων) προϋποθέτουν υψηλό μορφωτικό επίπεδο. Επιπλέον, παραμένει σε γενικές αρχές και δεν δίνει συγκεκριμένες δεσμεύσεις ή προτάσεις.
Συμπερασματικά, ο ομιλητής πετυχαίνει τους στόχους του: προβάλλει την Ελλάδα ως ισότιμο εταίρο με ευρωπαϊκό προσανατολισμό, κερδίζει την εύνοια των εταίρων και δίνει στην ένταξη ιστορικό και πολιτιστικό νόημα, με λόγο που ταιριάζει στην περίσταση και στο ακροατήριο.
Στις παραγράφους 15-22 ο Καραμανλής προβλέπει ότι η Ενωμένη Ευρώπη θα γίνει παράγοντας ειρήνης, θα σταθεροποιήσει τη δημοκρατία, θα προστατεύσει και θα προαγάγει τον ευρωπαϊκό πολιτισμό, θα επιτύχει οικονομική ενοποίηση με επίκεντρο τον άνθρωπο και θα ξεπεράσει τον απομονωτισμό. Από τότε έχουν περάσει σχεδόν πέντε δεκαετίες και η εικόνα είναι μικτή: ορισμένες προσδοκίες επαληθεύτηκαν σε μεγάλο βαθμό, άλλες επαληθεύτηκαν μερικώς και άλλες αμφισβητούνται.
Α. Προσδοκίες που επαληθεύτηκαν σε μεγάλο βαθμό.
- Ειρήνη μεταξύ των κρατών μελών: οι χώρες που στον 20ό αιώνα πολεμούσαν μεταξύ τους συνεργάζονται θεσμικά, και ένοπλη σύγκρουση ανάμεσά τους είναι σήμερα πρακτικά αδιανόητη. Το 2012 η Ευρωπαϊκή Ένωση τιμήθηκε με το βραβείο Νόμπελ Ειρήνης για τη συμβολή της στην ειρήνη, τη συμφιλίωση και τη δημοκρατία.
- Στήριξη της δημοκρατίας: η Ελλάδα, η Ισπανία, η Πορτογαλία και, μετά το 1989, χώρες της Ανατολικής Ευρώπης εδραίωσαν δημοκρατικά πολιτεύματα με ισχυρό κίνητρο την ένταξη στην Ένωση. Η προσήλωση σε δημοκρατία και κράτος δικαίου αποτελεί προϋπόθεση ένταξης.
- Βαθύτερη οικονομική και πολιτική ενοποίηση: η ενιαία αγορά, η Συνθήκη του Μάαστριχτ (1992), το ενιαίο νόμισμα (ευρώ), η άμεση εκλογή του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου από το 1979 και οι διευρύνσεις που ξεπέρασαν τα 27 κράτη επιβεβαιώνουν την πρόβλεψη ότι η ενοποίηση θα προχωρήσει και θα επιταχυνθεί. Ο ίδιος ο ομιλητής είχε αναφερθεί στις εκλογές και στο νομισματικό σύστημα (παρ. 26) ως πρώτα βήματα.
- Λογική του «μεγαλύτερου χώρου»: η παγκοσμιοποίηση ενίσχυσε την ανάγκη συνεργασίας σε θέματα όπως το εμπόριο, το περιβάλλον και η τεχνολογία, κάτι που δικαιώνει την κριτική του ομιλητή στον απομονωτισμό (παρ. 22).
Β. Προσδοκίες που επαληθεύτηκαν μερικώς ή διαψεύστηκαν.
- Ειρήνη στον ευρύτερο ευρωπαϊκό χώρο και στον κόσμο: η Ένωση δεν στάθηκε «αποφασιστικός παράγοντας ειρήνης» στις γιουγκοσλαβικές συγκρούσεις του 1990 και δεν απέτρεψε τον πόλεμο στην Ουκρανία. Η εξωτερική της πολιτική και η αμυντική της αυτονομία παραμένουν περιορισμένες, και σε μεγάλο βαθμό εξαρτάται από τις ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ.
- Οικονομική δικαιοσύνη και κοινωνική συνοχή: η οικονομία δεν οργανώθηκε πάντα «γύρω από τον άνθρωπο». Η οικονομική κρίση του 2008-2010 και η κρίση χρέους, με την Ελλάδα στο επίκεντρο, έδειξαν διαφορές βορρά-νότου, μέτρα λιτότητας και ανισότητες, ενώ οι περιφερειακές ανισότητες παραμένουν.
- Πολιτισμικό πρότυπο και αξίες: ο καταναλωτισμός, ο ατομικισμός και η πρωτοκαθεδρία της οικονομίας, που ο ομιλητής θεωρούσε απειλή (παρ. 19-20), δεν υποχώρησαν, και η πολιτική σκέψη δεν ανανεώθηκε στον βαθμό που ήλπιζε. Η Ένωση συχνά κατηγορείται ότι έδωσε προτεραιότητα στα οικονομικά έναντι των αξιών.
- Ενότητα και στήριξη των πολιτών: ο ομιλητής ήδη αναγνώριζε (παρ. 25) την άμβλυνση του ενδιαφέροντος. Με την αύξηση του ευρωσκεπτικισμού και του λαϊκισμού, και κυρίως με το Brexit (αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου το 2020), φάνηκε ότι η ενοποίηση δεν είναι «αμετάκλητη» (παρ. 14), όπως ισχυριζόταν, ούτε «νομοτελειακή». Η διαφωνία για τη μετανάστευση και τη δημοσιονομική πολιτική επιβεβαιώνει τον κατακερματισμό.
- Θέση των θεσμών: το λεγόμενο δημοκρατικό έλλειμμα και η απόσταση των θεσμών από τους πολίτες δείχνουν ότι η «αναμόρφωση της Δημοκρατίας» (παρ. 17) δεν έχει πραγματοποιηθεί πλήρως.
Γ. Συμπέρασμα.
Οι προσδοκίες του ομιλητή επαληθεύτηκαν κυρίως στο θεσμικό, οικονομικό και πολιτικό επίπεδο: ειρήνη ανάμεσα στα κράτη μέλη, σταθερή δημοκρατία, ενιαία αγορά και νόμισμα, διεύρυνση. Επαληθεύτηκαν λιγότερο στο επίπεδο των αξιών, της κοινωνικής δικαιοσύνης και του πολιτισμού, καθώς και στον ρόλο της Ευρώπης ως παγκόσμιου παράγοντα ειρήνης. Το όραμά του ήταν αισιόδοξο και ιδεαλιστικό, και παραμένει ένα ιδανικό που οι Ευρωπαίοι καλούνται να υλοποιήσουν, και όχι μια αυτόματη εξέλιξη. Οι κρίσεις των τελευταίων ετών δείχνουν ότι, όπως έλεγε και ο ίδιος, «η στασιμότητα είναι η χειρότερη λύση» (παρ. 27).
• “αταλάντευτη πίστη” → ακλόνητη / σταθερή / αμετακίνητη πίστη
• “οικείος χώρος” → γνώριμος / familiar χώρος (δηλαδή χώρος που μας είναι γνώριμος και κοντινός)
• “εμπεδώνεται η εθνική ανεξαρτησία” → εδραιώνεται / παγιώνεται / ενισχύεται η εθνική ανεξαρτησία
• “θα προαχθεί ο ευρωπαϊκός πολιτισμός” → θα προωθηθεί / θα αναπτυχθεί / θα βελτιωθεί ο ευρωπαϊκός πολιτισμός
• έγκαιρη παρέμβαση: Χάρη στην έγκαιρη παρέμβαση των πυροσβεστών, η φωτιά δεν επεκτάθηκε στο δάσος.
• διαρκής εγρήγορση: Η ασφάλεια των πολιτών απαιτεί διαρκή εγρήγορση από τις αρχές.
• ανθρώπινο δυναμικό: Η επιχείρηση επένδυσε στην εκπαίδευση του ανθρώπινου δυναμικού της.
• στυγνός ορθολογιστής: Ο διευθυντής ήταν στυγνός ορθολογιστής και έπαιρνε αποφάσεις χωρίς να λαμβάνει υπόψη τα συναισθήματα των εργαζομένων.
- “H λογική της ιστορίας κατέστησε την ένωση κατηγορική προσταγή"
• “Η ενοποίηση κινείται με χαρακτήρα νομοτελειακό”: Νομοτέλεια είναι η αναγκαία και αναπόφευκτη εξέλιξη των φαινομένων, που ακολουθούν συγκεκριμένους νόμους και δεν εξαρτώνται από την τυχαία βούληση των ανθρώπων. Ο ομιλητής εννοεί ότι η ενοποίηση της Ευρώπης είναι μια πορεία που θα συντελεστεί αναγκαστικά, με φυσική και ιστορική αναγκαιότητα. Οι δυσκολίες, οι διαφωνίες και οι καθυστερήσεις («έστω και αν βραδύνη») μπορεί να την επιβραδύνουν, αλλά δεν μπορούν να την ανακόψουν. Με τον τρόπο αυτόν προβάλλει την ενοποίηση ως αναπόφευκτη και ενισχύει την πειθώ του.
• “Η λογική της ιστορίας κατέστησε την ένωση κατηγορική προσταγή”: Η «κατηγορική προσταγή» είναι όρος της φιλοσοφίας του Καντ και σημαίνει απόλυτη, άνευ όρων εντολή, που ισχύει πάντα, ανεξάρτητα από προσωπικά συμφέροντα ή περιστάσεις. Ο ομιλητής εννοεί ότι η λογική της ιστορίας, δηλαδή η εμπειρία των αιώνων, των πολέμων και των συγκρούσεων, αναδεικνύει την ένωση των ευρωπαϊκών λαών σε επιτακτική ηθική και πολιτική υποχρέωση, και όχι σε απλή επιλογή. Παρά τις διαφορές απόψεων για τον ρυθμό, τη μορφή και την έκταση της ενοποίησης, όλοι οφείλουν να προχωρήσουν προς αυτήν.
Και οι δύο φράσεις στηρίζουν την ίδια θέση: η ενοποίηση της Ευρώπης δεν είναι ζήτημα επιλογής ή συγκυρίας, αλλά ιστορική και ηθική ανάγκη, και γι’ αυτό ο ομιλητής τη θεωρεί «αμετάκλητη» (παρ. 14).
• οριοθετώ-ούμαι: Ο ποταμός οριοθετεί τα σύνορα των δύο χωρών. / Η νέα πολιτική του υπουργείου οριοθετείται από τις αρχές της διαφάνειας.
• συνεπάγεται: Η αύξηση των τιμών συνεπάγεται μείωση της αγοραστικής δύναμης των πολιτών.
• συσχετισμός: Ο συσχετισμός δυνάμεων στη Βουλή δεν επέτρεψε την ψήφιση του νομοσχεδίου.
• εξισορροπώ: Προσπαθεί να εξισορροπήσει τις επαγγελματικές του υποχρεώσεις με την προσωπική του ζωή.
• ευδαιμονισμός: Ο ευδαιμονισμός της σύγχρονης κοινωνίας στρέφει τους ανθρώπους προς την ευχαρίστηση και την κατανάλωση.
• ευάλωτος: Τα παιδιά και οι ηλικιωμένοι είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι σε περιόδους καύσωνα.
• κατακερματισμένος: Η κατακερματισμένη πολιτική σκηνή δυσκολεύει τον σχηματισμό σταθερής κυβέρνησης.
Όλα τα ρήματα είναι σύνθετα με β΄ συνθετικό το «-μορφώνω» (από το «μορφή») και διαφέρουν ως προς την πρόθεση που προηγείται και δίνει στο καθένα ξεχωριστή σημασία (παρα- = λανθασμένα, δια- = διαμέσου, ολοκληρωτικά, ανα- = εκ νέου, συν- = μαζί, επι- = επάνω, επιπλέον).
• παραμορφώνω: αλλοιώνω τη μορφή ή την πραγματική εικόνα κάποιου πράγματος, συνήθως προς το χειρότερο. Παράδειγμα: Ο καθρέφτης παραμορφώνει την εικόνα μας. / Τα μέσα ενημέρωσης παραμόρφωσαν τα γεγονότα.
• διαμορφώνω: δίνω ορισμένη μορφή ή διάταξη σε κάτι, το οργανώνω ή το καθορίζω· σχηματίζω. Παράδειγμα: Διαμόρφωσαν τον αύλειο χώρο του σχολείου. / Οι εμπειρίες διαμορφώνουν τον χαρακτήρα του ανθρώπου.
• αναμορφώνω: αλλάζω ριζικά τη μορφή ή τον τρόπο λειτουργίας κάτι, για να το βελτιώσω· το ανανεώνω και το ξαναχτίζω σε καλύτερη βάση. Παράδειγμα: Η κυβέρνηση υποσχέθηκε να αναμορφώσει το φορολογικό σύστημα.
• συμμορφώνω: κάνω κάποιον να προσαρμοστεί σε κανόνες, εντολές ή νόμους· στη μέση φωνή (συμμορφώνομαι) υπακούω, προσαρμόζομαι. Παράδειγμα: Οι οδηγοί πρέπει να συμμορφώνονται με τον Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας.
• επιμορφώνω: παρέχω σε κάποιον συμπληρωματική γνώση ή εκπαίδευση, συνήθως σε επαγγελματικό επίπεδο, για να ανανεώσει ή να εμπλουτίσει τις γνώσεις του. Παράδειγμα: Το υπουργείο οργάνωσε σεμινάρια για την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών.
Η λέξη «κοινότητα» (από το «κοινός») σημαίνει σύνολο ανθρώπων ή οργανισμών που έχουν κάτι κοινό. Ανάλογα με τα συμφραζόμενα παίρνει διαφορετικές σημασίες:
• Κοινότητα (κύριο όνομα, πολιτική οργάνωση κρατών): Η Ελλάδα εντάχθηκε στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα το 1981.
• κοινότητα (σύνολο ανθρώπων με κοινά χαρακτηριστικά ή συμφέροντα): Η ελληνική κοινότητα της Αυστραλίας διατηρεί ζωντανά τα έθιμα της πατρίδας.
• κοινότητα (διοικητική μονάδα, μικρός οικισμός): Ο πρόεδρος της κοινότητας ενημέρωσε τους κατοίκους για το νέο έργο ύδρευσης.
• κοινότητα (θρησκευτική κοινότητα, σύνολο πιστών ή μοναχών): Η εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης έχει μακρά ιστορία.
• κοινότητα (σύνολο με κοινές αξίες και δράσεις): Η επιστημονική κοινότητα καλωσόρισε με ενθουσιασμό τη νέα ανακάλυψη.
– “δε συνεπάγεται αλλαγή κλίματος για τη χώρα μου”
– “γίνεται με τη συνεργασία όλων κοινός καρπός η κοινωνική και οικονομική πρόοδος”
– “η Ευρώπη ήταν η πυριτιδαποθήκη του κόσμου”
– “Η Ελλάς είναι ο ακρίτας των ευρωπαϊκών συνόρων και ο μεσογειακός εξώστης της Κοινής Αγοράς”.
• “σκαπανείς της ευρωπαϊκής ιδέας” → πρωτοπόροι / εμπνευστές / υποστηρικτές της ευρωπαϊκής ιδέας (σκαπανέας κυριολεκτικά είναι ο στρατιώτης που σκάβει και ανοίγει δρόμο· εδώ, αυτός που πρώτος άνοιξε τον δρόμο για την ιδέα).
Οι δύο λέξεις προέρχονται από τη ρίζα «πόλις», αλλά έχουν διαφορετική σημασία και χρήση.
• πολιτειακός (από τη λέξη «πολιτεία» = το κράτος ως οργανωμένο σύνολο): ό,τι σχετίζεται με το πολίτευμα, τη μορφή και την οργάνωση του κράτους, δηλαδή με τους θεσμούς και το Σύνταγμα. Παραδείγματα: πολιτειακό καθεστώς (βασιλευόμενη ή προεδρευόμενη δημοκρατία), πολιτειακοί θεσμοί, πολιτειακό ζήτημα, πολιτειακή μεταβολή. Π.χ. «Το 1974 έγινε δημοψήφισμα για το πολιτειακό ζήτημα και καταργήθηκε η βασιλεία.»
• πολιτικός (από την «πολιτική» = η τέχνη της διακυβέρνησης και η δραστηριότητα που αφορά την εξουσία): ό,τι σχετίζεται με τη διαχείριση των κοινών, τα κόμματα, τις ιδέες, τις αποφάσεις και τη δράση για την κυβέρνηση του κράτους. Παραδείγματα: πολιτική ζωή, πολιτικό κόμμα, πολιτική απόφαση, πολιτικός επιστήμονας. Π.χ. «Ο πρωθυπουργός ανακοίνωσε νέα πολιτική για τη στέγαση.»
Συνοπτικά, τα πολιτειακά προβλήματα αφορούν τη μορφή και τους θεσμούς του κράτους (το «πώς είναι οργανωμένο»), ενώ τα πολιτικά προβλήματα αφορούν την άσκηση της εξουσίας και τη λήψη αποφάσεων (το «πώς κυβερνιέται»). Στο κείμενο του Καραμανλή (παρ. 17) ο ομιλητής χρησιμοποιεί και τις δύο λέξεις μαζί, για να δείξει ότι ο Πλάτων και ο Θουκυδίδης αναφέρονταν και σε θεσμικά ζητήματα και σε ζητήματα διακυβέρνησης, που παραμένουν τα ίδια στην εποχή μας.
Για να μετατρέψουμε ένα ονοματικό σύνολο (αφηρημένο ουσιαστικό + γενική) σε ρηματική φράση, αντικαθιστούμε το αφηρημένο ουσιαστικό με το αντίστοιχο ρήμα και η γενική γίνεται αντικείμενο του ρήματος (αιτιατική), ή το ουσιαστικό γίνεται υποκείμενο με παθητικό ρήμα.
• “η επιτάχυνση των διαδικασιών της ενοποίησης” → επιταχύνουμε τις διαδικασίες της ενοποίησης / (Η Ευρώπη) πρέπει να επιταχύνει τις διαδικασίες για να ενοποιηθεί πιο γρήγορα.
– Να επιτευχθεί ποιοτική βελτίωση της διδασκαλίας των γλωσσών.
– Να δοθεί η ευκαιρία στα σχολεία να αναπτύξουν από κοινού εκπαιδευτικές προτάσεις ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος, αξιοποιώντας και τα ψηφιακά εργαλεία.
– Να συνειδητοποιήσουν οι μαθητές από τη νεαρή ηλικία τι σημαίνει ευρωπαίος πολίτης.
- Να τους δοθεί η ευκαιρία για κριτική σκέψη, ανάπτυξη επιχειρημάτων.
- Να σκεφτούν τι κερδίζουν και τι ενδεχομένως μπορεί να χάσουν από τη συμμετοχή στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τι πρέπει να πράξουν, για να μην αλλοτριωθούν.
1. Σκοπός και θεματική
Το πρόγραμμα απευθύνεται σε μαθητές Γυμνασίου και Λυκείου από τρία σχολεία διαφορετικών χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης (π.χ. Ελλάδα, Ιταλία και Πολωνία) και έχει διάρκεια ένα σχολικό έτος. Σκοπός του είναι να γνωρίσουν οι μαθητές τον πολιτισμό και την καθημερινή ζωή των συνομηλίκων τους σε άλλες χώρες, να συνειδητοποιήσουν τι σημαίνει να είναι ευρωπαίοι πολίτες και να συνεργαστούν σε ένα κοινό θέμα που τους αφορά: την προστασία του τοπικού περιβάλλοντος και της πολιτιστικής κληρονομιάς. Συνδέεται άμεσα με τα λόγια του Κ. Καραμανλή για τον «κοινό πολιτισμό» πάνω στον οποίο οικοδομείται η Ευρώπη και για το ιδανικό της νέας γενιάς.
2. Βασικές δραστηριότητες
• Γνωριμία (Σεπτέμβριος-Οκτώβριος): δημιουργία κοινού εικονικού χώρου συνεργασίας στην πλατφόρμα eTwinning, παρουσιάσεις των σχολείων και των πόλεων, συνεντεύξεις μεταξύ μαθητών και πρώτη ανταλλαγή μηνυμάτων σε αγγλικά και στη μητρική γλώσσα, ώστε να βελτιωθεί και η εκμάθηση γλωσσών.
• Μικτές ομάδες εργασίας (Νοέμβριος-Φεβρουάριος): οι μαθητές χωρίζονται σε διεθνείς ομάδες, και κάθε ομάδα ερευνά ένα τοπικό θέμα (π.χ. ένα μνημείο, ένα έθιμο, ένα πρόβλημα ρύπανσης). Οι ομάδες συναντιούνται διαδικτυακά κάθε δύο εβδομάδες, μοιράζονται φωτογραφίες και κείμενα και καταγράφουν τα συμπεράσματά τους.
• Ανταλλαγή επισκέψεων (Μάρτιος-Απρίλιος): σύντομη επίσκεψη μιας αντιπροσωπείας μαθητών και εκπαιδευτικών σε κάθε σχολείο, με φιλοξενία σε οικογένειες, κοινή περιήγηση στα μνημεία και εθελοντική δράση καθαρισμού. Όσοι μαθητές δεν ταξιδεύουν συμμετέχουν διαδικτυακά, ώστε να μην αποκλείεται κανείς.
• Τελικό προϊόν (Μάιος-Ιούνιος): κοινός ψηφιακός «οδηγός για τους γείτονές μας» με κείμενα, βίντεο και χάρτες σε τρεις γλώσσες, καθώς και ημερίδα παρουσίασης στην τοπική κοινότητα με πρόσκληση σε γονείς και δημοτικές αρχές.
3. Αναμενόμενα οφέλη
Οι μαθητές αναπτύσσουν ψηφιακές δεξιότητες και ικανότητα συνεργασίας, εξασκούνται σε ξένες γλώσσες, γνωρίζουν τις ομοιότητες και τις διαφορές των πολιτισμών και μαθαίνουν να σέβονται την ετερότητα. Αντιλαμβάνονται επίσης ότι προβλήματα όπως το περιβάλλον έχουν διεθνή διάσταση και λύνονται με συνεργασία, επιβεβαιώνοντας στην πράξη την ιδέα του «μεγαλύτερου χώρου» που προβάλλει ο ομιλητής. Τα σχολεία ανταλλάσσουν καλές πρακτικές διδασκαλίας.
4. Πιθανά προβλήματα και αρνητικά σημεία
Η διαφορά ωραρίου και σχολικού ημερολογίου δυσκολεύει τον προγραμματισμό των συναντήσεων. Η γλωσσική επάρκεια των μαθητών δεν είναι ίδια, και κάποιοι μπορεί να διστάσουν να μιλήσουν. Οι επισκέψεις έχουν κόστος και δεν μπορούν να συμμετάσχουν όλοι οι μαθητές, ενώ υπάρχει φόρτος εργασίας για τους εκπαιδευτικούς, που συντονίζουν το πρόγραμμα εκτός ωραρίου. Ακόμη, η ανισότητα στην πρόσβαση σε ψηφιακό εξοπλισμό μπορεί να περιορίσει τη συμμετοχή ορισμένων. Για την αντιμετώπισή τους προβλέπονται κοινό ημερολόγιο, ομάδες με μικτές δεξιότητες, αναζήτηση χρηματοδότησης και δανεισμός εξοπλισμού από το σχολείο.
5. Αξιολόγηση της πρότασης ως προς τους στόχους
Το πρόγραμμα προωθεί την ευρωπαϊκή διάσταση στην εκπαίδευση, αφού οι μαθητές συνεργάζονται με συνομηλίκους από άλλες χώρες σε κοινά θέματα. Βελτιώνει τη διδασκαλία των γλωσσών, καθώς η επικοινωνία γίνεται σε πραγματικές συνθήκες. Δίνει στα σχολεία την ευκαιρία να αναπτύξουν από κοινού εκπαιδευτικές προτάσεις ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος, αξιοποιώντας ψηφιακά εργαλεία. Τέλος, ενθαρρύνει την κριτική σκέψη, αφού οι μαθητές συζητούν και επιχειρηματολογούν για τις λύσεις που προτείνουν και αναρωτιούνται τι κερδίζουν και τι οφείλουν να προσφέρουν ως μέλη μιας ευρύτερης ευρωπαϊκής κοινότητας, χωρίς να χάνουν την εθνική τους ταυτότητα (παρ. 28). Η επιτυχία θα μετρηθεί με ερωτηματολόγια πριν και μετά το πρόγραμμα, με το τελικό προϊόν και με συζήτηση σε ομάδες εστίασης.
Συμπερασματικά, η πρόταση είναι ρεαλιστική και πολύτιμη για τη νέα γενιά, γιατί μετατρέπει το ιδανικό της Ενωμένης Ευρώπης σε εμπειρία καθημερινής συνεργασίας.
Αθήνα, 28 Μαΐου 1979
Αγαπητέ μου Νίκο,
Σου γράφω ακόμη συγκινημένος από όσα έζησα σήμερα στο Ζάππειο, όπου υπογράφτηκε η συνθήκη ένταξης της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα. Είχα την τύχη να βρίσκομαι εκεί και να ακούσω τον λόγο του πρωθυπουργού, κ. Καραμανλή, παρουσία των ηγετών των εννέα χωρών.
Αυτό που με εντυπωσίασε περισσότερο ήταν ότι ο ομιλητής δεν μίλησε μόνο για οικονομικά οφέλη. Είπε ότι η Ευρώπη είναι για την Ελλάδα «οικείος χώρος», αφού ο πολιτισμός της είναι σύνθεση του ελληνικού, του ρωμαϊκού και του χριστιανικού πνεύματος. Με άγγιξε επίσης η πεποίθησή του ότι η Ενωμένη Ευρώπη θα φέρει ειρήνη, αφού ο τόπος μας υπήρξε τόσες φορές θέατρο πολέμων, και θα στηρίξει τη δημοκρατία. Μίλησε ακόμη για την ανάγκη να μη βάζουμε την υλική ευημερία πάνω από τον άνθρωπο, και αυτό με έκανε να σκεφτώ πολύ.
Πίστεψέ με, ένιωσα περήφανος όταν είπε ότι η Ελλάδα, διατηρώντας την εθνική της ταυτότητα, γίνεται από σήμερα και Ευρωπαία. Θυμήθηκε τα λόγια του Ισοκράτη, ότι Έλληνες είναι όσοι υιοθέτησαν το κλασικό πνεύμα. Κατάλαβα ότι η ευρωπαϊκή και η ελληνική ταυτότητα δεν αντιμάχονται η μία την άλλη.
Μίλησε και για εμάς τους νέους, λέγοντας ότι η Ευρώπη του μέλλοντος είναι το ιδανικό της νέας γενιάς. Δεν ξέρω τι μας περιμένει, ξέρω όμως ότι θα έχουμε ευκαιρίες που δεν είχαν οι γονείς μας.
Θα χαρώ να τα πούμε από κοντά το καλοκαίρι.
Με αγάπη,
Γιάννης
Αθήνα, 29 Μαΐου 1979
Αγαπητέ μου Νίκο,
Στο προηγούμενο γράμμα σου έγραψα για τον λόγο του πρωθυπουργού. Σήμερα θέλω να σου πω τι πιστεύω ότι θα κερδίσουμε εμείς οι νέοι από την ένταξη της χώρας μας στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα.
Πρώτα απ’ όλα, πιστεύω ότι θα έχουμε περισσότερες ευκαιρίες μόρφωσης. Θα μπορούμε να σπουδάζουμε σε πανεπιστήμια άλλων χωρών, να μαθαίνουμε ξένες γλώσσες και να γνωρίζουμε νέους από όλη την Ευρώπη. Τα πτυχία μας θα αναγνωρίζονται και θα μπορούμε να εργαζόμαστε όπου βρούμε δουλειά, χωρίς εμπόδια.
Δεύτερον, ελπίζω σε καλύτερες προοπτικές απασχόλησης. Αν η οικονομία μας αναπτυχθεί με τη βοήθεια των εταίρων μας, θα δημιουργηθούν νέες θέσεις εργασίας, και δεν θα χρειάζεται να φεύγουν τόσοι νέοι στο εξωτερικό από ανάγκη. Οι ευρωπαϊκοί κανόνες θα προστατεύουν επίσης τα δικαιώματά μας ως εργαζομένων.
Τρίτον, θα ζούμε σε μια χώρα με πιο σταθερή δημοκρατία. Μετά τη δικτατορία, η ένταξη μάς δίνει εγγύηση ότι οι ελευθερίες μας θα προστατεύονται, και αυτό μας επιτρέπει να σκεφτόμαστε το μέλλον με περισσότερη ασφάλεια.
Τέλος, μεγαλώνοντας μέσα σε μια ενωμένη Ευρώπη, θα ζούμε σε εποχή ειρήνης και συνεργασίας, και όχι σε εποχή αντιπαραθέσεων. Θα νιώθουμε Έλληνες και Ευρωπαίοι ταυτόχρονα.
Δεν είμαι βέβαια αφελής. Θα υπάρξουν δυσκολίες, γιατί η οικονομία μας είναι ακόμη αδύναμη, και χρειάζεται προσπάθεια από εμάς, για να μην χάσουμε την ταυτότητά μας. Πιστεύω όμως ότι τα οφέλη θα είναι μεγαλύτερα.
Γράψε μου τη γνώμη σου.
Με αγάπη,
Γιάννης
0 σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου