Θουκυδίδη, Ιστορία: Ερωτήσεις σύγκρισης Κεφ. 70 με τα Κεφ. 71-74 | Σημειώσεις του Κωνσταντίνου Μάντη

Θουκυδίδη, Ιστορία: Ερωτήσεις σύγκρισης Κεφ. 70 με τα Κεφ. 71-74

Κωνσταντίνος Μάντης | Best Blogger Tips
Allan Li
 
Θουκυδίδη, Ιστορία: Ερωτήσεις σύγκρισης Κεφ. 70 με τα Κεφ. 71-74
 
Κεφάλαιο 70 (μεταφρασμένο)
[70.1] Οι ταραχές, στην Κέρκυρα, είχαν αρχίσει από τότε που είχαν γυρίσει οι Κερκυραίοι που είχαν αιχμαλωτιστεί από τους Κορινθίους στις ναυτικές επιχειρήσεις γύρω απ’ την Επίδαμνο. Τυπικά τους είχαν απελευθερώσει επειδή οι πρόξενοι είχαν δώσει εγγυήσεις οκτακόσια τάλαντα, στην πραγματικότητα, όμως, επειδή τους είχαν πείσει οι Κορίνθιοι να επιχειρήσουν να κάνουν την Κέρκυρα σύμμαχο της Κορίνθου. Άρχισαν αυτοί να ενεργούν πλησιάζοντας τους πολίτες και προσπαθώντας να τους πείσουν ότι έπρεπε η Κέρκυρα ν’ αποσπαστεί από την αθηναϊκή συμμαχία. [70.2] Έφτασαν τότε ένα αθηναϊκό κ’ ένα κορινθιακό καράβι με πρέσβεις το καθένα.
Έγινε δημοσία συζήτηση και, μετά από ψηφοφορία, οι Κερκυραίοι αποφάσισαν να μείνουν σύμμαχοι των Αθηναίων σύμφωνα με τους όρους της συνθήκης, αλλά να διατηρούν, όπως και πριν, φιλικές σχέσεις με τους Πελοποννησίους. [70.3] Αρχηγός των δημοκρατικών ήταν τότε ο Πειθίας, πρόξενος των Αθηναίων. Οι πρώην αιχμάλωτοι, φίλοι των Κορινθίων, του έκαναν μήνυση με την κατηγορία ότι θέλει να υποδουλώσει την Κέρκυρα στους Αθηναίους. [70.4] Ο Πειθίας αθωώθηκε κ’ έκανε μήνυση εναντίον πέντε απ’ τους πλουσιότερους αντιπάλους του με την κατηγορία ότι για να στηρίζουν τα κλήματά τους, έκοβαν βέργες από τους ιερούς περιβόλους του Διός και του Αλκίνου. Κατά τον νόμο, για κάθε βέργα το πρόστιμο ήταν ένας στατήρας. [70.5] Οι κατηγορούμενοι καταδικάστηκαν κ’ έτρεξαν και κάθισαν ικέτες στους ναούς, ζητώντας να πληρώσουν με δόσεις το πρόστιμο, επειδή το ποσό ήταν πολύ μεγάλο. Ο Πειθίας, που ήταν μέλος της Βουλής, την έπεισε να εφαρμόσει τον νόμο. [70.6] Οι πέντε που είχαν καταδικαστεί, δεν είχαν πια κανένα νόμιμο μέσο και όταν πληροφορήθηκαν ότι ο Πειθίας είχε σκοπό, όσο ήταν βουλευτής, να πείσει τους συμπολίτες του να κάνουν επιθετική και αμυντική συμμαχία με τους Αθηναίους, οπλίστηκαν με κοντοσπάθια, όρμησαν ξαφνικά μέσα στην Βουλή και σκότωσαν τον Πειθία και άλλους εξήντα βουλευτές και ιδιώτες. Λίγοι από τους οπαδούς του Πειθία κατόρθωσαν να καταφύγουν στο αθηναϊκό καράβι που ήταν ακόμη στο λιμάνι.
 
Κεφάλαια 71-74 (πρωτότυπο κείμενο)
[71.1] Δράσαντες δέ τοῦτο καί ξυγκαλέσαντες Κερκυραίους εἶπον ὅτι ταῦτα καί βέλτιστα εἴη καί ἥκιστ᾽ ἄν δουλωθεῖεν ὑπ᾽ Ἀθηναίων, τό τε λοιπόν μηδετέρους δέχεσθαι ἀλλ᾽ ἤ μιᾷ νηί ἡσυχάζοντας, τό δέ πλέον πολέμιον ἡγεῖσθαι. Ὡς δέ εἶπον, καί ἐπικυρῶσαι ἠνάγκασαν τήν γνώμην. [2] Πέμπουσι δέ καί ἐς τάς Ἀθήνας εὐθύς πρέσβεις περί τε τῶν πεπραγμένων διδάξοντας ὡς ξυνέφερε καί τούς ἐκεῖ καταπεφευγότας πείσοντας μηδέν ἀνεπιτήδειον πράσσειν, ὅπως μή τις ἐπιστροφή γένηται.
 
[72.1] Ἐλθόντων δέ οἱ Ἀθηναῖοι τούς τε πρέσβεις ὡς νεωτερίζοντας ξυλλαβόντες, καί ὅσους ἔπεισαν, κατέθεντο ἐς Αἴγιναν. [2] Ἐν δέ τούτῳ τῶν Κερκυραίων οἱ ἔχοντες τά πράγματα ἐλθούσης τριήρους Κορινθίας καί Λακεδαιμονίων πρέσβεων ἐπιτίθενται τῷ δήμῳ, καί μαχόμενοι ἐνίκησαν. [3] Ἀφικομένης δέ νυκτός ὁ μέν δῆμος ἐς τήν ἀκρόπολιν καί τά μετέωρα τῆς πόλεως καταφεύγει καί αὐτοῦ ξυλλεγείς ἱδρύθη, καί τόν Ὑλλαϊκόν λιμένα εἶχον· οἱ δέ τήν τε ἀγοράν κατέλαβον, οὗπερ οἱ πολλοί ᾤκουν αὐτῶν, καί τόν λιμένα τόν πρός αὐτῇ καί πρός τήν ἤπειρον.
 
[73.1] Tῇ δ᾽ ὑστεραίᾳ ἠκροβολίσαντό τε ὀλίγα καί ἐς τούς ἀγρούς περιέπεμπον ἀμφότεροι, τούς δούλους παρακαλοῦντές τε καί ἐλευθερίαν ὑπισχνούμενοι· καί τῷ μέν δήμῳ τῶν οἰκετῶν τό πλῆθος παρεγένετο ξύμμαχον, τοῖς δ᾽ ἑτέροις ἐκ τῆς ἠπείρου ἐπίκουροι ὀκτακόσιοι.
 
74 [1] Διαλιπούσης δ᾽ ἡμέρας μάχη αὖθις γίγνεται καί νικᾷ ὁ δῆμος χωρίων τε ἰσχύι καί πλήθει προύχων· αἵ τε γυναῖκες αὐτοῖς τολμηρῶς ξυνεπελάβοντο βάλλουσαι ἀπό τῶν οἰκιῶν τῷ κεράμῳ καί παρά φύσιν ὑπομένουσαι τόν θόρυβον. [2] Γενομένης δέ τῆς τροπῆς περί δείλην ὀψίαν, δείσαντες οἱ ὀλίγοι μή αὐτοβοεί ὁ δῆμος τοῦ τε νεωρίου κρατήσειεν ἐπελθών καί σφᾶς διαφθείρειεν, ἐμπιπρᾶσι τάς οἰκίας τάς ἐν κύκλῳ τῆς ἀγορᾶς καί τάς ξυνοικίας, ὅπως μή ᾖ ἔφοδος, φειδόμενοι οὔτε οἰκείας οὔτε ἀλλοτρίας, ὥστε καί χρήματα πολλά ἐμπόρων κατεκαύθη καί ἡ πόλις ἐκινδύνευσε πᾶσα διαφθαρῆναι, εἰ ἄνεμος ἐπεγένετο τῇ φλογί ἐπίφορος ἐς αὐτήν. [3] Καί οἱ μέν παυσάμενοι τῆς μάχης ὡς ἑκάτεροι ἡσυχάσαντες τήν νύκτα ἐν φυλακῇ ἦσαν· καί ἡ Κορινθία ναῦς τοῦ δήμου κεκρατηκότος ὑπεξανήγετο, καί τῶν ἐπικούρων οἱ πολλοί ἐς τήν ἤπειρον λαθόντες διεκομίσθησαν.
 
Ερωτήματα σύγκριση με παράλληλο κείμενο
Δίνεται ως παράλληλο κείμενο το κεφάλαιο 70 (νεοελληνική απόδοση). Να το συγκρίνετε με το πρωτότυπο κείμενο των κεφαλαίων 71–74.
 
Ερώτημα 1ο  
Στο κεφάλαιο 70 η πολιτική σύγκρουση εκδηλώνεται αρχικά με θεσμικά μέσα (δημόσια συζήτηση, ψηφοφορία, μήνυση, δίκη, απόφαση της Βουλής), ενώ στη συνέχεια καταλήγει στη βία. Να εντοπίσετε στα κεφάλαια 71–74 τρία (3) σημεία όπου η βία αντικαθιστά τη νόμιμη διαδικασία ή τη χρησιμοποιεί ως μέσο πίεσης (π.χ. «ἐπικυρῶσαι ἠνάγκασαν τήν γνώμην», «ἐπιτίθενται τῷ δήμῳ») και να τα συγκρίνετε με την επίθεση των πέντε καταδικασμένων στη Βουλή (70.6).
 
Ενδεικτική απάντηση στο Ερώτημα 1
Εισαγωγή. Στο κεφάλαιο 70 η σύγκρουση ξεκινά με νόμιμα μέσα: δημόσια συζήτηση και ψηφοφορία (70.2), μήνυση κατά του Πειθία και αθώωσή του (70.3–4), μήνυση του Πειθία κατά των πέντε πλουσίων και καταδίκη τους (70.4–5), απόφαση της Βουλής να εφαρμοστεί ο νόμος (70.5). Όταν οι πέντε εξαντλούν τα νόμιμα μέσα («δεν είχαν πια κανένα νόμιμο μέσο», 70.6), καταφεύγουν στη βία. Στα κεφάλαια 71–74 η βία δεν είναι πια εξαίρεση αλλά μέθοδος. Τρία χαρακτηριστικά σημεία:
α. «ἐπικυρῶσαι ἠνάγκασαν τήν γνώμην» (71.1)
Μετά τη δολοφονία, οι δράστες συγκαλούν τους Κερκυραίους και τους ανακοινώνουν ότι οι πράξεις τους ήταν «βέλτιστα» και ότι η πόλη θα μείνει ουδέτερη: θα δέχεται μόνο ένα πλοίο από κάθε πλευρά και θα θεωρεί εχθρικό όποιο έρχεται με περισσότερα. Στη συνέχεια «ἠνάγκασαν» τους πολίτες να επικυρώσουν τη γνώμη αυτή. Η διαδικασία (συνέλευση, ψηφοφορία) διατηρείται μόνο τυπικά, αφού η απόφαση επιβάλλεται με φόβο. Στο 70.2 η ίδια διαδικασία ήταν ελεύθερη: «δημοσία συζήτηση» και ψηφοφορία, με αποτέλεσμα να μείνουν σύμμαχοι των Αθηναίων. Η βία λοιπόν αντιστρέφει το αποτέλεσμα και η νομιμότητα γίνεται προσωπείο.
β. «ἐπιτίθενται τῷ δήμῳ, καί μαχόμενοι ἐνίκησαν» (72.2)
Οι «ἔχοντες τά πράγματα» (η ολιγαρχική ομάδα που ελέγχει την πόλη), με τη στήριξη της κορινθιακής τριήρους και των Λακεδαιμονίων πρέσβεων, επιτίθενται ένοπλα στον δήμο και νικούν. Η πολιτική διαφωνία, που στο κεφάλαιο 70 λυνόταν με δίκες και ψηφοφορίες, λύνεται τώρα με μάχη. Ο δήμος αναγκάζεται να καταφύγει «ἐς τήν ἀκρόπολιν καί τά μετέωρα τῆς πόλεως» (72.3), ενώ οι αντίπαλοι καταλαμβάνουν την αγορά και τα λιμάνια. Η πόλη χωρίζεται σε δύο εχθρικά στρατόπεδα.
γ. Η πυρπόληση της αγοράς και η στρατολόγηση των δούλων (73.1, 74.2)
Και οι δύο πλευρές καλούν τους δούλους με υπόσχεση ελευθερίας (73.1), δηλαδή χρησιμοποιούν ως όπλο την κοινωνική ανατροπή. Στο 74.2 οι ολιγαρχικοί, φοβούμενοι ότι ο δήμος θα καταλάβει το νεώριο, «ἐμπιπρᾶσι τάς οἰκίας τάς ἐν κύκλῳ τῆς ἀγορᾶς», «φειδόμενοι οὔτε οἰκείας οὔτε ἀλλοτρίας». Έτσι καίγονται πολλά εμπορεύματα και η πόλη κινδυνεύει «πᾶσα διαφθαρῆναι». Η βία πλήττει πλέον ολόκληρη την κοινότητα και όχι μόνο πρόσωπα.
Σύγκριση με την επίθεση των πέντε στη Βουλή (70.6)
Ομοιότητες. (α) Σε κάθε περίπτωση η βία ακολουθεί την απώλεια νόμιμων μέσων και τον φόβο ότι η πολιτική θα στραφεί προς τους Αθηναίους: οι πέντε φοβούνται τη συμμαχία με την Αθήνα και οι ολιγαρχικοί του 74.2 φοβούνται ότι θα «διαφθαρούν» από τον δήμο. (β) Δρουν οι ίδιες πλευρές: οι φίλοι της Κορίνθου (ολιγαρχικοί) απέναντι στους δημοκρατικούς και φιλαθηναίους. (γ) Η βία χρησιμοποιείται για να επιβληθεί πολιτική κατεύθυνση: η ουδετερότητα και η απομάκρυνση από την Αθήνα. (δ) Και στις δύο περιπτώσεις υπάρχει εξωτερική επιρροή: Κορίνθιοι, Λακεδαιμόνιοι και Αθηναίοι.
Διαφορές. (α) Κλίμακα: στο 70.6 η βία είναι στοχευμένη (οι πέντε σκοτώνουν τον Πειθία και περίπου εξήντα άλλους), ενώ στα 71–74 γίνεται εμφύλιος πόλεμος με μάχες, πυρκαγιά και συμμετοχή όλου του πληθυσμού, ακόμη και γυναικών και δούλων (73–74). (β) Τρόπος: η επίθεση στη Βουλή είναι αιφνιδιαστική και μυστική («ὁρμήσαντες ξαφνικά»), ενώ μετά ακολουθεί ανοιχτή σύγκρουση. (γ) Νομιμοποίηση: στο 70.6 η βία παραβιάζει τη διαδικασία και δεν επιχειρείται καμία αιτιολόγηση, ενώ στο 71.1 οι δράστες προσπαθούν να τη νομιμοποιήσουν εκ των υστέρων με επικύρωση από τους πολίτες. (δ) Στόχος: στο 70.6 στοχεύονται πρόσωπα (ο Πειθίας), ενώ στο 74.2 καταστρέφεται ακόμη και η περιουσία και η ίδια η πόλη.
Συμπέρασμα. Το κεφάλαιο 70 δείχνει πώς η νομιμότητα εξαντλείται και η βία εμφανίζεται ως τελευταίο μέσο. Τα κεφάλαια 71–74 δείχνουν τη συνέχεια: η βία γίνεται κανόνας, επεκτείνεται σε όλη την κοινότητα και απειλεί να τη διαλύσει. Ο Θουκυδίδης παρουσιάζει έτσι τη στάση ως διαδικασία κλιμάκωσης και όχι ως μεμονωμένο επεισόδιο.
 
Ερώτημα 2ο
Στο 70.2–3 οι Κορίνθιοι και οι Αθηναίοι εμφανίζονται με πρέσβεις και επηρεάζουν τις εξελίξεις στην Κέρκυρα. Να εντοπίσετε στα κεφάλαια 71–72 πώς εμφανίζεται ξανά ο ρόλος των εξωτερικών δυνάμεων (πρέσβεις στην Αθήνα, σύλληψη πρέσβεων, άφιξη κορινθιακής τριήρους και λακεδαιμονίων πρέσβεων) και να σχολιάσετε την εξέλιξη της εμπλοκής τους από το κεφάλαιο 70 στα επόμενα.
 
Ενδεικτική απάντηση στο Ερώτημα 2
Εισαγωγή. Στο κεφάλαιο 70 οι εξωτερικές δυνάμεις εμφανίζονται από την αρχή ως παράγοντες της εσωτερικής διαμάχης. Οι Κορίνθιοι έχουν πείσει τους αιχμαλώτους που επέστρεψαν να φέρουν την Κέρκυρα στο πλευρό τους (70.1). Με το «ἔφτασαν ένα αθηναϊκό κ’ ένα κορινθιακό καράβι με πρέσβεις το καθένα» (70.2) οι δύο μεγάλες πόλεις παρουσιάζονται ισότιμα, και οι Κερκυραίοι αποφασίζουν ελεύθερα, μετά από δημόσια συζήτηση και ψηφοφορία, να μείνουν σύμμαχοι των Αθηναίων και φίλοι των Πελοποννησίων. Οι δύο παρατάξεις της πόλης συνδέονται με τις δύο δυνάμεις: ο Πειθίας είναι πρόξενος των Αθηναίων, ενώ οι πρώην αιχμάλωτοι είναι «φίλοι των Κορινθίων» (70.3).
Η επανεμφάνιση των εξωτερικών δυνάμεων στα κεφάλαια 71–72
α) Πρέσβεις στην Αθήνα (71.2). Μετά τη δολοφονία του Πειθία, οι δράστες στέλνουν αμέσως πρέσβεις στην Αθήνα. Σκοπός τους είναι να δικαιολογήσουν τα γεγονότα, «περί τε τῶν πεπραγμένων διδάξοντας ὡς ξυνέφερε», και να πείσουν τους φιλαθηναίους πρόσφυγες «μηδέν ἀνεπιτήδειον πράσσειν», ώστε να μην υπάρξει αντίδραση. Η Αθήνα είναι έτσι ο κύριος φόβος τους και προσπαθούν να την ελέγξουν διπλωματικά.
β) Σύλληψη των πρέσβεων (72.1). Οι Αθηναίοι συλλαμβάνουν τους πρέσβεις «ὡς νεωτερίζοντας» (ως στασιαστές) και όσους πρόσφυγες είχαν πεισθεί από αυτούς, και τους στέλνουν στην Αίγινα. Η Αθήνα λοιπόν απορρίπτει την εκδοχή των ολιγαρχικών και εμφανίζεται ως προστάτιδα της δημοκρατικής παράταξης. Παράλληλα, η σύλληψη αφαιρεί από τους δράστες την ελπίδα νομιμοποίησης και τους ωθεί σε νέα, ανοιχτή βία.
γ) Άφιξη κορινθιακής τριήρους και Λακεδαιμονίων πρέσβεων (72.2). Η διπλωματική αποτυχία συμπίπτει με την άφιξη νέων εξωτερικών δυνάμεων: μιας κορινθιακής τριήρους και Λακεδαιμόνιων πρέσβεων. Με την υποστήριξή τους οι ολιγαρχικοί («οἱ ἔχοντες τά πράγματα») επιτίθενται στον δήμο και νικούν. Η αναφορά «Ἐν δέ τούτῳ» δείχνει τον συσχετισμό: ό,τι γίνεται στην Κέρκυρα εξαρτάται από τις κινήσεις των ξένων. Επιπλέον, στο 74.3 η κορινθιακή τριήρης φεύγει κρυφά όταν ο δήμος κερδίζει, και οι περισσότεροι επίκουροι περνούν στην ήπειρο. Οι ξένοι δηλαδή βοηθούν όσο υπάρχει επιτυχία και αποσύρονται χωρίς κίνδυνο όταν η κατάσταση αλλάζει.
Η εξέλιξη της εμπλοκής από το κεφάλαιο 70 στα επόμενα
1. Από την ισότιμη παρουσία στη μονόπλευρη παρέμβαση. Στο 70.2 υπάρχουν πρέσβεις και των δύο πλευρών και η απόφαση λαμβάνεται δημόσια. Στο 72.2 η Κορινθία και η Σπάρτη ενισχύουν μία μόνο παράταξη και η απόφαση αρχίζει να λαμβάνεται με τα όπλα.
2. Από τη διπλωματία στη στρατιωτική στήριξη. Οι πρέσβεις του 70.2 έρχονται για να πείσουν. Οι πρέσβεις και η τριήρης του 72.2 συνοδεύουν και στηρίζουν μια ένοπλη επίθεση, ενώ οι επίκουροι από την ήπειρο (73.1) δίνουν πρακτικό πλεονέκτημα στους ολιγαρχικούς.
3. Από τη φιλία στην εξάρτηση. Στο 70.2 οι Κερκυραίοι θέλουν να είναι φίλοι και με τις δύο πλευρές. Στα 71.1 και 72 οι ολιγαρχικοί, μετά την εκτέλεση του Πειθία, αναγκάζονται να στηριχθούν στους Κορινθίους και τους Λακεδαιμονίους, ενώ ο δήμος εξαρτάται από τους Αθηναίους, καθώς οι πρόσφυγες είχαν ήδη βρει καταφύγιο στο αθηναϊκό πλοίο (70.6). Η εσωτερική διαμάχη μετατρέπεται σε αντιπαράθεση των μεγάλων συμμαχιών.
4. Από τον κίνδυνο της υποδούλωσης στην πραγματική απώλεια της αυτονομίας. Η κατηγορία κατά του Πειθία ήταν ότι θέλει να υποδουλώσει την Κέρκυρα στους Αθηναίους (70.3). Τελικά, με τις ενέργειες όλων, η πόλη γίνεται πεδίο μάχης ξένων συμφερόντων και κινδυνεύει να καταστραφεί (74.2).
Συμπέρασμα. Η εμπλοκή των ξένων δυνάμεων δείχνει ότι η στάση στην Κέρκυρα δεν είναι τοπικό επεισόδιο. Οι εσωτερικές παρατάξεις προσφεύγουν στις μεγάλες δυνάμεις, και αυτές αξιοποιούν τη διαμάχη για τον μεγάλο ανταγωνισμό Αθήνας και Πελοποννησίων. Έτσι οι διαφορές οξύνονται και η βία κλιμακώνεται, κάτι που ο Θουκυδίδης αναδεικνύει με την ίδια την αφήγηση των γεγονότων.
 
Ερώτημα 3ο
α) Στο κεφάλαιο 70 οι οπαδοί του Πειθία καταφεύγουν στο αθηναϊκό καράβι, ενώ στο 72.3 ο δήμος καταφεύγει στην ακρόπολη. Να συγκρίνετε τις δύο καταστάσεις (ποιοι καταφεύγουν, πού, από ποιους κινδυνεύουν).
β) Στα κεφάλαια 73–74 η σύγκρουση παύει να είναι υπόθεση λίγων προσώπων και γίνεται γενική (επίκληση των δούλων, ρόλος των γυναικών, πυρκαγιά στην αγορά). Να δείξετε με παραδείγματα πώς κλιμακώνεται η βία σε σχέση με το κεφάλαιο 70.
 
Ενδεικτική απάντηση στο Ερώτημα 3
α) Σύγκριση των δύο καταφυγίων (70.6 και 72.3)
Ποιοι καταφεύγουν. Στο 70.6 καταφεύγουν «λίγοι από τους οπαδούς του Πειθία», δηλαδή οι επιζώντες μιας ομάδας προσώπων που μόλις έχει χάσει τον αρχηγό της. Στο 72.3 καταφεύγει «ὁ δῆμος», δηλαδή ολόκληρη η δημοκρατική παράταξη, ως οργανωμένο σώμα, μετά από μάχη και ήττα («μαχόμενοι ἐνίκησαν» οι αντίπαλοι, 72.2).
Πού καταφεύγουν. Στο 70.6 το καταφύγιο είναι το αθηναϊκό καράβι που ήταν ακόμη στο λιμάνι, δηλαδή ένα ξένο, συμμαχικό έδαφος έξω από τον έλεγχο της πόλης. Στο 72.3 ο δήμος καταφεύγει «ἐς τήν ἀκρόπολιν καί τά μετέωρα τῆς πόλεως», δηλαδή σε οχυρά και ψηλά σημεία της ίδιας της πόλης, όπου «ξυλλεγείς ἱδρύθη» (συγκεντρώθηκε και εγκαταστάθηκε) και κράτησε τον Υλλαϊκό λιμένα. Η πόλη τώρα έχει δύο κέντρα εξουσίας: οι αντίπαλοι έχουν την αγορά και το λιμάνι προς την ήπειρο.
Από ποιους κινδυνεύουν. Και στις δύο περιπτώσεις απειλούνται από τους ολιγαρχικούς, φίλους της Κορίνθου. Στο 70.6 απειλούνται από τους πέντε που δολοφόνησαν τον Πειθία και άλλους εξήντα. Στο 72.3 απειλούνται από όλους «τούς ἔχοντας τά πράγματα», που στηρίζονται στην κορινθιακή τριήρη και στους Λακεδαιμονίους πρέσβεις.
Ομοιότητες: και στις δύο περιπτώσεις οι δημοκρατικοί καταφεύγουν σε ασφαλές μέρος μετά από βία των αντιπάλων τους και επειδή δεν μπορούν να αντισταθούν άμεσα. Διαφορές: το πρώτο καταφύγιο είναι ατομική φυγή, εξωτερική και παθητική, που εξαρτάται από την Αθήνα. Το δεύτερο είναι συλλογική, οργανωμένη υποχώρηση μέσα στην πόλη, από την οποία ο δήμος ανασυντάσσεται και αντεπιτίθεται (73–74). Έτσι η σύγκρουση περνά από τη δολοφονία στον ανοιχτό εμφύλιο πόλεμο.
β) Η κλιμάκωση της βίας στα κεφάλαια 73–74 σε σχέση με το 70
Στο κεφάλαιο 70 η βία έχει περιορισμένο χαρακτήρα: πέντε άνδρες, οπλισμένοι με κοντοσπάθια, επιτίθενται αιφνιδιαστικά στη Βουλή και σκοτώνουν τον Πειθία και περίπου εξήντα άλλους. Στα 73–74 κλιμακώνεται σε πολλά επίπεδα:
1. Οι συμμετέχοντες. Η σύγκρουση παύει να αφορά μια μικρή ομάδα. Και οι δύο πλευρές καλούν τους δούλους στους αγρούς, «ἐλευθερίαν ὑπισχνούμενοι», και οι περισσότεροι από αυτούς πηγαίνουν με τον δήμο (73.1). Οι ολιγαρχικοί φέρνουν οκτακόσιους επικούρους από την ήπειρο (73.1). Στο 74.1 συμμετέχουν και οι γυναίκες, που βάλλουν από τα σπίτια με κεραμίδια, «παρά φύσιν ὑπομένουσαι τόν θόρυβον». Συμμετέχει δηλαδή ολόκληρος ο πληθυσμός, ακόμη και όσοι κανονικά μένουν έξω από τα πολιτικά και στρατιωτικά πράγματα.
2. Τα μέσα. Από τα κοντοσπάθια περνάμε σε οργανωμένες μάχες («μάχη αὖθις γίγνεται», 74.1), σε ακροβολισμούς, σε στρατολόγηση δούλων και μισθοφόρων και, τέλος, στον εμπρησμό. Οι ολιγαρχικοί, φοβούμενοι την ήττα, «ἐμπιπρᾶσι τάς οἰκίας τάς ἐν κύκλῳ τῆς ἀγορᾶς καί τάς ξυνοικίας» (74.2).
3. Ο χώρος. Στο 70.6 η βία περιορίζεται στο κτίριο της Βουλής. Στα 72–74 καταλαμβάνεται η αγορά, τα λιμάνια, η ακρόπολη, το νεώριο και οι αγροί, δηλαδή ολόκληρη η πόλη και η ύπαιθρος.
4. Οι συνέπειες και η αλλαγή των κανόνων. Στο 70 τα θύματα είναι πολιτικοί αντίπαλοι. Στο 74.2 καταστρέφεται και η περιουσία όλων («φειδόμενοι οὔτε οἰκείας οὔτε ἀλλοτρίας»), καίγονται πολλά εμπορεύματα και η πόλη κινδυνεύει «πᾶσα διαφθαρῆναι» αν φυσήξει άνεμος. Παράλληλα ανατρέπονται κοινωνικές τάξεις: οι δούλοι αποκτούν υπόσχεση ελευθερίας και οι γυναίκες παίρνουν ρόλο πολεμιστή.
Συμπέρασμα. Το κεφάλαιο 70 παρουσιάζει την πρώτη φάση της στάσης, όπου μια μικρή ομάδα χρησιμοποιεί τη βία όταν χάνει τη νομική διαδικασία. Στα κεφάλαια 73–74 ο φόβος και η αντίδραση τροφοδοτούν η μία την άλλη, με αποτέλεσμα η βία να γενικεύεται και να απειλεί την ίδια την ύπαρξη της πόλης. Ο Θουκυδίδης δείχνει έτσι ότι η στάση έχει δυναμική κλιμάκωσης που δύσκολα ελέγχεται.
 
Ερώτημα 4ο
Να παρατηρήσετε τη στάση του ιστορικού. Στο κεφάλαιο 70 διακρίνετε αίτια και αφορμές (π.χ. η αιχμαλωσία, οι εγγυήσεις, η δίκη του Πειθία), ενώ στα κεφάλαια 71–74 κυριαρχεί η περιγραφή γεγονότων. Να εξηγήσετε πώς ο Θουκυδίδης συνδέει τις αιτίες με τα αποτελέσματα και σε ποιο βαθμό διατηρεί ουδέτερο ύφος.
 
Ενδεικτική απάντηση στο Ερώτημα 4
Εισαγωγή. Ο Θουκυδίδης παρουσιάζεται σε όλο το απόσπασμα ως ιστορικός που ερευνά τα αίτια και παρουσιάζει τα γεγονότα με αντικειμενικότητα. Στο κεφάλαιο 70 εξηγεί πώς φτάνουν τα πράγματα στη βία. Στα κεφάλαια 71–74 αφηγείται τις συνέπειες, με λιγότερη ανάλυση και περισσότερη δράση.
1. Αίτια και αφορμές στο κεφάλαιο 70
Ο ιστορικός ξεχωρίζει τα φαινομενικά από τα πραγματικά αίτια. Οι αιχμάλωτοι απελευθερώθηκαν «τυπικά» επειδή οι πρόξενοι έδωσαν εγγυήσεις οκτακόσια τάλαντα, «στην πραγματικότητα» όμως επειδή οι Κορίνθιοι τους είχαν πείσει να φέρουν την Κέρκυρα στο πλευρό της Κορίνθου (70.1). Η αντίθεση τυπικά–πραγματικά δείχνει ότι δεν περιορίζεται σε όσα λέγονται δημόσια αλλά αναζητά τα κίνητρα. Στη συνέχεια παρουσιάζει αλυσίδα αιτίων και αφορμών: η δημόσια απόφαση για συμμαχία με την Αθήνα (70.2), η μήνυση κατά του Πειθία (70.3), η αντίδρασή του με την κατηγορία για κοπή βεργών από τους ιερούς περιβόλους (70.4), η καταδίκη (70.5) και ο φόβος των πέντε ότι ο Πειθίας θα επιβάλει συμμαχία με την Αθήνα (70.6). Η αφορμή (οι βέργες) είναι μικρή, ενώ τα βαθύτερα αίτια είναι πολιτικά: ο ανταγωνισμός δημοκρατικών και φίλων της Κορίνθου και η εμπλοκή των δύο μεγάλων πόλεων.
2. Η περιγραφή γεγονότων στα κεφάλαια 71–74
Στα κεφάλαια 71–74 κυριαρχεί η αφήγηση. Το ύφος είναι ταχύ, με πολλές πράξεις στη σειρά και ιστορικό ενεστώτα («Πέμπουσι», «ἐπιτίθενται», «ἐμπιπρᾶσι»), ο οποίος κάνει τα γεγονότα ζωντανά. Οι χρονικοί προσδιορισμοί («Ἀφικομένης νυκτός», «Τῇ δ’ ὑστεραίᾳ», «Διαλιπούσης δ’ ἡμέρας») ακολουθούν τη διαδοχή των επεισοδίων και δίνουν στον αναγνώστη την αίσθηση της επιτάχυνσης. Ο ιστορικός δίνει ακριβή στοιχεία: τον αριθμό των επικούρων («ὀκτακόσιοι»), τα σημεία που καταλαμβάνει κάθε πλευρά (ακρόπολη, αγορά, λιμάνια) και τα στάδια της μάχης.
3. Σύνδεση αιτίων και αποτελεσμάτων
Ο Θουκυδίδης δεν αφηγείται τα γεγονότα ως ανεξάρτητα επεισόδια αλλά ως συνέχεια. Η αρχή του 71.1 («Δράσαντες δέ τοῦτο», δηλαδή «αφού το έκαναν αυτό») συνδέει άμεσα τη δολοφονία του 70.6 με όσα ακολουθούν. Έτσι σχηματίζεται αλυσίδα: εξάντληση νόμιμων μέσων, δολοφονία, καταναγκαστική επικύρωση της ουδετερότητας, αποστολή πρέσβεων, σύλληψή τους, ένοπλη επίθεση στον δήμο, φυγή στην ακρόπολη, επίκληση των δούλων, μάχη και εμπρησμός. Σε κάθε κρίσιμο σημείο ο φόβος εμφανίζεται ως κίνητρο: οι πέντε φοβούνται τη συμμαχία με την Αθήνα (70.6) και οι ολιγαρχικοί φοβούνται ότι ο δήμος θα καταλάβει το νεώριο (74.2, «δείσαντες»). Υπάρχει και ειρωνεία των αποτελεσμάτων: οι ολιγαρχικοί ισχυρίζονται ότι έτσι «ἥκιστ᾽ ἂν δουλωθεῖεν ὑπ᾽ Ἀθηναίων» (71.1), αλλά η πόλη τελικά κινδυνεύει να καταστραφεί ολοκληρωτικά (74.2).
4. Σε ποιο βαθμό διατηρεί ουδέτερο ύφος
Ουδετερότητα. Στα κεφάλαια 71–74 ο Θουκυδίδης δεν σχολιάζει ρητά, δεν καταδικάζει και δεν επαινεί. Αφηγείται σε τρίτο πρόσωπο και παρουσιάζει και τις δύο πλευρές να ενεργούν με παρόμοιο τρόπο: και οι δύο καλούν τους δούλους με υπόσχεση ελευθερίας (73.1), και οι δύο έχουν ξένους συμμάχους. Ούτε ο δήμος εμφανίζεται ως απλό θύμα. Στο 70 παρουσιάζει επίσης και τις ενέργειες του Πειθία (π.χ. η μήνυση και η πίεση προς τη Βουλή) με τα ίδια αντικειμενικά λόγια.
Διακριτικές ενδείξεις στάσης. Ωστόσο η επιλογή και η διατύπωση ορισμένων λεπτομερειών δείχνουν την άποψή του. Η φράση «παρά φύσιν ὑπομένουσαι τόν θόρυβον» (74.1) υπογραμμίζει ότι η κατάσταση ανατρέπει τη φυσική τάξη. Το «φειδόμενοι οὔτε οἰκείας οὔτε ἀλλοτρίας» και η υποθετική πρόταση «εἰ ἄνεμος ἐπεγένετο...» (74.2) αναδεικνύουν το μέγεθος της καταστροφής και ότι η πόλη γλίτωσε τυχαία. Ο ιστορικός ανεβάζει την έμφαση χωρίς να χρησιμοποιεί αξιολογικά επίθετα.
Συμπέρασμα. Ο Θουκυδίδης ερευνά τα αίτια (κεφάλαιο 70) και παρουσιάζει τα αποτελέσματα με ακριβή και ουδέτερη αφήγηση (κεφάλαια 71–74). Το ύφος παραμένει ψύχραιμο και αντικειμενικό, ενώ η κλιμάκωση και οι λεπτομέρειες αφήνουν να φανεί ο τρόπος που κρίνει τη στάση: ως κατάσταση όπου ο φόβος και η βία παρασύρουν την πόλη στην αυτοκαταστροφή.
 
Ερώτημα 5ο
Στο 70.2 οι Κερκυραίοι αποφασίζουν, μετά από δημόσια συζήτηση και ψηφοφορία, να μείνουν σύμμαχοι των Αθηναίων και να διατηρούν φιλικές σχέσεις με τους Πελοποννησίους, ενώ στο 71.1 επιβάλλεται η ουδετερότητα («τό τε λοιπόν μηδετέρους δέχεσθαι ἀλλ᾽ ἢ μιᾷ νηί»). Να συγκρίνετε τις δύο επιλογές ως προς: α) το περιεχόμενό τους, β) τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνονται, γ) τα συμφέροντα που εξυπηρετούν.
 
Ενδεικτική απάντηση στο Ερώτημα 5
Εισαγωγή. Και στα δύο σημεία το θέμα είναι η εξωτερική πολιτική της Κέρκυρας απέναντι στην Αθήνα και στους Πελοποννησίους. Όμως η επιλογή του 70.2 και εκείνη του 71.1 διαφέρουν ως προς το περιεχόμενο, τον τρόπο και τα συμφέροντα.
α) Το περιεχόμενο
Στο 70.2 οι Κερκυραίοι αποφασίζουν να μείνουν σύμμαχοι των Αθηναίων «σύμφωνα με τους όρους της συνθήκης» και να διατηρούν, όπως και πριν, φιλικές σχέσεις με τους Πελοποννησίους. Η πόλη δηλαδή συνδέεται με την Αθήνα αλλά δεν διακόπτει τις σχέσεις της με την άλλη πλευρά. Στο 71.1 οι δράστες ζητούν «μηδετέρους δέχεσθαι ἀλλ᾽ ἢ μιᾷ νηί ἡσυχάζοντας», δηλαδή να μη δέχεται η πόλη κανέναν από τους δύο αντιπάλους παρά μόνο ένα πλοίο που έρχεται ειρηνικά, και «τό δέ πλέον πολέμιον ἡγεῖσθαι» (να θεωρεί εχθρικό ό,τι έρχεται σε μεγαλύτερη δύναμη). Η ουδετερότητα αυτή ακυρώνει τη συμμαχία με την Αθήνα, αφού η πόλη δεν θα δέχεται πλέον στόλο ούτε από αυτήν.
β) Ο τρόπος λήψης
Στο 70.2 η απόφαση λαμβάνεται ύστερα από «δημοσία συζήτηση» και ψηφοφορία. Ακούγονται οι πρέσβεις και των δύο πλευρών και αποφασίζουν οι πολίτες. Στο 71.1 η πρόταση διατυπώνεται αφού οι δράστες έχουν σκοτώσει τον Πειθία και τους άλλους βουλευτές. Οι ίδιοι συγκαλούν τους Κερκυραίους, μιλούν και ύστερα «ἐπικυρῶσαι ἠνάγκασαν τήν γνώμην». Η διαδικασία είναι τυπική και η απόφαση επιβάλλεται με φόβο.
γ) Τα συμφέροντα που εξυπηρετούν
Η απόφαση του 70.2 εξυπηρετεί το συμφέρον της πόλης στο σύνολό της: ασφάλεια χάρη στη συμμαχία με την ισχυρότερη ναυτική δύναμη και συνέχιση των σχέσεων με τους Πελοποννησίους. Η ουδετερότητα του 71.1 παρουσιάζεται ως η καλύτερη («βέλτιστα») και ως προστασία από την υποδούλωση στους Αθηναίους, αλλά εξυπηρετεί την ολιγαρχική ομάδα και την Κόρινθο, διότι απομακρύνει την Αθήνα και προστατεύει τους δράστες από αντίδραση. Γι᾽ αυτό ακολουθεί αμέσως η αποστολή πρέσβεων στην Αθήνα (71.2).
Συμπέρασμα. Η πρώτη επιλογή είναι ελεύθερη και ισορροπημένη, ενώ η δεύτερη είναι ουσιαστικά αντιαθηναϊκή και επιβάλλεται με βία. Η αλλαγή δείχνει πώς η στάση μετατρέπει την εξωτερική πολιτική σε όπλο μιας παράταξης.
 
Ερώτημα 6ο
Στο κεφάλαιο 70 η πειθώ είναι βασικό μέσο δράσης (70.1: οι Κορίνθιοι πείθουν τους αιχμαλώτους και αυτοί τους πολίτες· 70.5: ο Πειθίας πείθει τη Βουλή). Να εντοπίσετε στα κεφάλαια 71–74 σημεία όπου η πειθώ αντικαθίσταται από τον εξαναγκασμό ή χρησιμοποιείται παράλληλα με αυτόν (π.χ. «ἐπικυρῶσαι ἠνάγκασαν», «πείσοντας» στο 71.2, «ἔπεισαν» στο 72.1) και να σχολιάσετε τη σημασία αυτής της αλλαγής για την εξέλιξη της στάσης.
 
Ενδεικτική απάντηση στο Ερώτημα 6
Εισαγωγή. Η πειθώ είναι ο κανονικός τρόπος λειτουργίας της πόλης: με λόγο και ψηφοφορία οι πολίτες αποφασίζουν. Ο εξαναγκασμός δείχνει ότι η πόλη έχει πάψει να λειτουργεί ομαλά.
1. Η πειθώ στο κεφάλαιο 70
Στο 70.1 οι Κορίνθιοι «πείθουν» τους αιχμαλώτους να φέρουν την Κέρκυρα στο πλευρό τους και αυτοί προσπαθούν να πείσουν τους πολίτες. Στο 70.5 ο Πειθίας πείθει τη Βουλή να εφαρμόσει τον νόμο και στο 70.6 σκοπεύει να πείσει τους συμπολίτες του για συμμαχία με την Αθήνα. Η πειθώ όμως δεν είναι πάντα αθώα: στο 70.1 αποκρύπτει το πραγματικό κίνητρο της απελευθέρωσης των αιχμαλώτων («τυπικά» και «στην πραγματικότητα»).
2. Εξαναγκασμός και πειθώ στα κεφάλαια 71–74
α) 71.1: «ἐπικυρῶσαι ἠνάγκασαν τήν γνώμην». Η ψηφοφορία, που στο 70.2 ήταν ελεύθερη, γίνεται υποχρεωτική επικύρωση.
β) 71.2: οι ολιγαρχικοί στέλνουν πρέσβεις στην Αθήνα για να «πείσοντας» τους πρόσφυγες να μην κάνουν «ἀνεπιτήδειον». Η πειθώ εδώ χρησιμοποιείται για να προλάβει αντίδραση μετά τη βία και όχι για να αποφασιστεί κάτι ελεύθερα.
γ) 72.1: οι Αθηναίοι συλλαμβάνουν τους πρέσβεις «ὡς νεωτερίζοντας» και όσους «ἔπεισαν» και τους στέλνουν στην Αίγινα. Η πειθώ των δραστών αποτυγχάνει και αντιμετωπίζεται με σύλληψη, δηλαδή με δύναμη.
δ) 72.2: «ἐπιτίθενται τῷ δήμῳ, καί μαχόμενοι ἐνίκησαν». Η διαφορά λύνεται πια με μάχη.
ε) 73.1: και οι δύο πλευρές καλούν τους δούλους και τους υπόσχονται ελευθερία. Είναι μια μορφή πειθούς, με υποσχέσεις και όχι με επιχειρήματα, και υπηρετεί τον πόλεμο.
3. Η σημασία της αλλαγής
Στο 70 ο λόγος και οι θεσμοί (συζήτηση, δίκη, Βουλή) ρυθμίζουν τη σύγκρουση. Όταν οι πέντε χάνουν αυτά τα μέσα, καταφεύγουν στη βία (70.6). Στα 71–74 η πειθώ δεν εξαφανίζεται αλλά υποτάσσεται στη βία: χρησιμοποιείται μετά τη βία, για να τη δικαιολογήσει ή να την ενισχύσει. Η αντικατάσταση της πειθούς από τον εξαναγκασμό δείχνει τη διάλυση της πολιτικής ζωής και προαναγγέλλει τον εμφύλιο πόλεμο.
Συμπέρασμα. Η μετάβαση από την πειθώ στον εξαναγκασμό είναι ένα από τα βασικά σημεία κλιμάκωσης της στάσης: όσο ο λόγος χάνει την αξία του, τόσο η δύναμη γίνεται το κύριο μέσο.
 
Ερώτημα 7ο
Στο 70.4 στο επίκεντρο βρίσκονται οι πλουσιότεροι πολίτες, ενώ στα κεφάλαια 73–74 εμφανίζονται οι δούλοι, οι επίκουροι και οι γυναίκες. Να συγκρίνετε τον ρόλο και τη συμπεριφορά των κοινωνικών ομάδων στα δύο τμήματα και να εξηγήσετε πώς αλλάζει η σύνθεση των συμμετεχόντων στη σύγκρουση.
 
Ενδεικτική απάντηση στο Ερώτημα 7
Εισαγωγή. Στο κεφάλαιο 70 η σύγκρουση εξελίσσεται μέσα σε στενό κύκλο: ο αρχηγός του δήμου, η Βουλή και πέντε πλούσιοι άνδρες. Στα κεφάλαια 73–74 πρωταγωνιστεί ο πληθυσμός της πόλης και της υπαίθρου, μαζί με ξένους μισθοφόρους.
1. Οι κοινωνικές ομάδες στο κεφάλαιο 70
Οι πέντε κατηγορούμενοι ανήκουν στους «πλουσιότερους» αντιπάλους του Πειθία και έχουν κτήματα με αμπέλια. Στο 70.4–5 ενεργούν πρώτα μέσα στο πλαίσιο των θεσμών: υπερασπίζονται τον εαυτό τους στη δίκη και, όταν καταδικάζονται, κάθονται «ικέτες» στους ναούς και ζητούν διευκόλυνση πληρωμής. Μόνο όταν χάνουν κάθε νόμιμο μέσο, οπλίζονται και επιτίθενται στη Βουλή (70.6). Από την άλλη πλευρά, ο Πειθίας εκπροσωπεί τους δημοκρατικούς και χρησιμοποιεί τον νόμο και τη Βουλή. Επομένως η διαμάχη είναι ανάμεσα σε πολιτικά και οικονομικά προνομιούχους άνδρες.
2. Οι κοινωνικές ομάδες στα κεφάλαια 73–74
Δούλοι: και οι δύο πλευρές τους καλούν από τους αγρούς και τους υπόσχονται ελευθερία. Το πλήθος των οικετών γίνεται σύμμαχος του δήμου (73.1).
Επίκουροι: οι ολιγαρχικοί έχουν οκτακόσιους επικούρους από την ήπειρο (73.1), δηλαδή ξένους που εκτός πόλης πληρώνονται για να πολεμήσουν. Οι περισσότεροι από αυτούς φεύγουν με το τέλος της μάχης (74.3).
Γυναίκες: συμμετέχουν «τολμηρῶς» με το δήμο, ρίχνοντας κεραμίδια από τα σπίτια και υπομένοντας τον θόρυβο «παρά φύσιν» (74.1).
Έμποροι: δεν συμμετέχουν στη μάχη, αλλά υφίστανται τη ζημιά, αφού «χρήματα πολλά ἐμπόρων κατεκαύθη» (74.2).
3. Πώς αλλάζει η σύνθεση της σύγκρουσης
Από μια διαμάχη που αφορά λίγα πρόσωπα και θεσμούς περνάμε σε σύγκρουση όπου κάθε πλευρά επιστρατεύει όλους όσους μπορεί, ακόμη και όσους κανονικά δεν συμμετέχουν στα πολιτικά πράγματα. Οι δούλοι και οι γυναίκες αποκτούν ενεργό ρόλο και οι ξένοι επίκουροι δίνουν στρατιωτικό βάρος στους ολιγαρχικούς. Οι κοινωνικές διακρίσεις παύουν να ισχύουν στην πράξη: ο δούλος γίνεται σύμμαχος με υπόσχεση ελευθερίας και η γυναίκα ενεργεί «παρά φύσιν». Ο δήμος αναδεικνύεται πια ως το μεγάλο σώμα (πλήθος, χωρία ισχυρά), ενώ οι ολιγαρχικοί («οἱ ὀλίγοι» στο 74.2) στηρίζονται στους ξένους και τον φόβο.
Συμπέρασμα. Η μετάβαση από τους λίγους πλουσίους του 70.4 στο πλήθος των 73–74 δείχνει ότι η στάση επεκτείνεται σε όλη την κοινωνία και ότι οι παραδοσιακοί ρόλοι ανατρέπονται.
 
Ερώτημα 8ο
Να συγκρίνετε τον τρόπο και τον ρυθμό της αφήγησης στο κεφάλαιο 70 με εκείνον των κεφαλαίων 71–74, με βάση τα χρονικά στοιχεία (π.χ. «Ἀφικομένης νυκτός», «Τῇ δ᾽ ὑστεραίᾳ», «Διαλιπούσης δ᾽ ἡμέρας»), τη διαδοχή των πράξεων και την έκταση που δίνεται σε κάθε επεισόδιο. Πώς συμβάλλει η αφήγηση στην εντύπωση της επιτάχυνσης της βίας;
 
Ενδεικτική απάντηση στο Ερώτημα 8
1. Ο τρόπος και ο ρυθμός στο κεφάλαιο 70
Το κεφάλαιο 70 καλύπτει μεγάλο χρονικό διάστημα, από την επιστροφή των αιχμαλώτων («από τότε που είχαν γυρίσει») μέχρι τη δολοφονία στη Βουλή. Η αφήγηση είναι αναλυτική και εξηγητική: αναφέρει τις εγγυήσεις των οκτακοσίων ταλάντων, τις κατηγορίες, τον νόμο και το πρόστιμο του ενός στατήρα ανά βέργα, και τους φόβους των πέντε. Οι χρονικές ενδείξεις είναι γενικές («τότε», «από τότε»). Η έμφαση δίνεται στην αιτιολογία και στα νομικά βήματα, και ο ρυθμός είναι βραδύς.
2. Ο τρόπος και ο ρυθμός στα κεφάλαια 71–74
Οι χρονικοί προσδιορισμοί γίνονται συγκεκριμένοι και σύντομοι και δίνουν διαδοχή ωρών και ημερών: «Δράσαντες δέ τοῦτο» (71.1, αμέσως μετά), «εὐθύς» (71.2), «Ἐν δέ τούτῳ» (72.2, παράλληλα), «Ἀφικομένης δέ νυκτός» (72.3), «Τῇ δ᾽ ὑστεραίᾳ» (73.1), «Διαλιπούσης δ᾽ ἡμέρας» (74.1), «περί δείλην ὀψίαν» (74.2) και «τήν νύκτα» (74.3). Οι πράξεις διαδέχονται η μία την άλλη σε λίγες μέρες: επικύρωση, πρέσβεις, σύλληψη, επίθεση, φυγή, ακροβολισμοί, επίκληση δούλων, μάχη, εμπρησμός. Ο ιστορικός ενεστώτας («Πέμπουσι», «ἐπιτίθενται», «ἐμπιπρᾶσι») κάνει τα γεγονότα να φαίνονται παρόντα και επείγοντα. Οι εξηγήσεις είναι πιο λίγες και οι περιγραφές πιο σύντομες.
3. Η επίδραση στην εντύπωση της επιτάχυνσης
Η αντίθεση είναι σαφής: στο 70 η βία χρειάζεται μακρά προετοιμασία (αιχμαλωσία, δίκες, καταδίκη). Στα 71–74 διαδέχεται η μία πράξη την άλλη μέσα σε λίγες ημέρες και η πόλη περνά από την επίσημη ουδετερότητα σε πλήρη εμφύλιο πόλεμο. Η στενή διαδοχή του χρόνου δίνει την εντύπωση ότι τα γεγονότα ξεφεύγουν από τον έλεγχο των ανθρώπων. Η μικρή παύση στο τέλος («ἡσυχάσαντες τήν νύκτα ἐν φυλακῇ ἦσαν», 74.3) λειτουργεί ως ανάσα πριν από τη συνέχεια, αφού καμία πλευρά δεν έχει λύσει το πρόβλημα.
Συμπέρασμα. Ο Θουκυδίδης μεταβάλλει τον ρυθμό της αφήγησης ανάλογα με το περιεχόμενο: αργά και αιτιολογημένα όταν εξηγεί πώς φτάνει κανείς στη βία, γρήγορα και πυκνά όταν παρουσιάζει την εξάπλωσή της. Έτσι ο αναγνώστης αισθάνεται την ταχύτητα της κλιμάκωσης.

0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου