Didier Guibert
Νεοελληνική Γλώσσα Β΄ Λυκείου: Ζήτω η εφημερίδα!Το κείμενο αποτελεί επιφυλλιδα του Λευτέρη Κουσούλη που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 15/11/2020 (διασκευή).
Το διαδίκτυο ήρθε να επιταχύνει αυτή τη ριζική αλλαγή. Η κυριαρχία της τηλεόρασης είχε ανοίξει το δρόμο. Σήμερα η δυνατότητα που παρέχει σε όλους το διαδίκτυο να μιλήσουν και να εκφραστούν έχει καταλυτικά διαμορφώσει μια νέα πραγματικότητα. Η πραγματικότητα αυτή χαρακτηρίζεται από το φευγαλέο της ανάρτησης, το ρευστό του σχολίου, τη συντομία του λόγου, την ανάγκη της λακωνικότητας στην έκφραση. Πρόκειται για μια νέα χρήση του λόγου και για μια νέα λειτουργία της γλώσσας.
Ωστόσο, μέσα σε ένα επικοινωνιακό περιβάλλον ταχύτητας και εντυπωσιασμού, η εφημερίδα από τη φύση της είναι υποχρεωμένη να υποστηρίξει, στον αντίποδα αυτής της κατάστασης, τον διαφορετικό και ιδιαίτερο εαυτό της.
Μέσα σε αυτήν την ορμή του επιφανειακά κυρίαρχου, η εφημερίδα θα παραμείνει ένα οχυρό στο κοινωνικό, πολιτικό και ιδεολογικό μέτωπο. Ένα οχυρό του λόγου, με κάθε έννοια της λέξης. Σε κάθε μέρος του κόσμου, όπου η πολιτική είναι ζωντανή, παρατηρεί κανείς ότι οι εφημερίδες αποδοχής και κύρους, είναι πηγές πνευματικού πλούτου, ενημέρωσης, τεκμηρίωσης και γνώσης. Η εφημερίδα εξακολουθεί να είναι μια δύναμη ενόχλησης και κριτικής, όχι μόνο της εξουσίας, αλλά και της τρέχουσας στερεοτυπικής αντίληψης, του απλοποιημένου και ισοπεδωμένου κόσμου, που βρίσκει στο διαδίκτυο εύκολο τρόπο οικοδομής του ανορθολογικού, κατά προτίμηση, εαυτού του.
Εκεί βρίσκεται το ζήτημα. Η εφημερίδα παραμένει, στη δημοκρατική ζώνη του σύγχρονου κόσμου, ο υπερασπιστής του ορθού λόγου, ο τόπος των επιχειρημάτων, η αρένα της κριτικής, το κύριο πεδίο καλλιέργειας του λόγου και της γλώσσας.
Όσο οι λέξεις θα μπορούν, αναπτύσσοντας με πληρότητα το νόημά τους, να διεκδικούν την αυθεντική σημασία τους, τότε η εφημερίδα θα είναι η μόνη που θα διαταράσσει την πλήξη των βεβαιοτήτων. Και δίκαια οι άνθρωποι θα λένε: «ζήτω η εφημερίδα!»
Ι΄ [Ο τόπος μας είναι κλειστός]
Το ποίημα είναι το απόσπασμα Ι΄ από τη συλλογή «Μυθιστόρημα» του Γιώργου Σεφέρη (1900-1971) και βρίσκεται στον συγκεντρωτικό τόμο «Ποιήματα» (Αθήνα 1985: εκδ. Ίκαρος)
που έχουν σκεπή τον χαμηλό ουρανό μέρα και νύχτα.
Δεν έχουμε ποτάμια δεν έχουμε πηγάδια δεν έχουμε πηγές,
Μονάχα λίγες στέρνες, άδειες κι αυτές, που ηχούν και που
τις προσκυνούμε.
Ήχος στεκάμενος κούφιος, ίδιος με τη μοναξιά μας 5
ίδιος με την αγάπη μας, ίδιος με τα σώματά μας.
Μας φαίνεται παράξενο που κάποτε μπορέσαμε να χτίσουμε
τα σπίτια τα καλύβια και τις στάνες μας.
Κι οι γάμοι μας, τα δροσερά στεφάνια και τα δάχτυλα
γίνουνται αινίγματα ανεξήγητα για την ψυχή μας. 10
Πώς γεννηθήκαν πώς δυναμώσανε τα παιδιά μας;
οι δυο μαύρες Συμπληγάδες. Στα λιμάνια
την Κυριακή σαν κατεβούμε ν’ ανασάνουμε
βλέπουμε να φωτίζουνται στο ηλιόγερμα 15
σπασμένα ξύλα από ταξίδια που δεν τελείωσαν
σώματα που δεν ξέρουν πια πώς ν’ αγαπήσουν.
1ο υποερώτημα
Να συνοψίσεις σε 60-70 λέξεις τις ιδιότητες, με βάση τις οποίες η εφημερίδα αποτελεί μέσο ενημέρωσης πιο αξιόπιστο από την τηλεόραση και το διαδίκτυο, σύμφωνα με το Κείμενο 1.
Οι ιδιότητες, με βάση τις οποίες η εφημερίδα αποτελεί μέσο ενημέρωσης πιο αξιόπιστο από την τηλεόραση και το διαδίκτυο, αναφέρονται στην 4η και στην 5η παράγραφο του Κειμένου 1. Συγκεκριμένα η εφημερίδα:
- αναδεικνύει τον λόγο μέσα από τις κοινωνικές, πολιτικές και ιδεολογικές ζυμώσεις της κοινωνίας·
- προάγει τον πνευματικό πλούτο, την ενημέρωση, την τεκμηρίωση και τη γνώση·
- ασκεί κριτική τόσο προς την εξουσία όσο και προς τα στερεότυπα και τις απλοϊκές και ισοπεδωτικές απόψεις ανορθολογικού χαρακτήρα που εκφράζονται συχνά στο διαδίκτυο·
- υπερασπίζεται τον ορθό λόγο, περιλαμβάνει επιχειρήματα και καλλιεργεί τη γλώσσα στις χώρες που σύγχρονου κόσμου που έχουν δημοκρατικό πολίτευμα.
Ποια είναι τα επίπεδα του χρόνου που διαφαίνονται στις δύο πρώτες παραγράφους του Κειμένου 1 και πώς σχετίζονται με την οργάνωση των νοημάτων;
Στη δεύτερη παράγραφο, ο συγγραφέας επιστρέφει στο παρελθόν για να εξηγήσει τη μεταβολή. Ο υπερσυντέλικος «είχε ανοίξει» δηλώνει ότι η κυριαρχία της τηλεόρασης προηγήθηκε και προετοίμασε την αλλαγή, ενώ ο αόριστος «ήρθε» παρουσιάζει τη μεταγενέστερη εμφάνιση του διαδικτύου ως παράγοντα επιτάχυνσής της. Στη συνέχεια, με το «Σήμερα», τον παρακείμενο «έχει καταλυτικά διαμορφώσει» και τους ενεστώτες «παρέχει», «χαρακτηρίζεται», «Πρόκειται», η εστίαση μεταφέρεται στη νέα επικοινωνιακή πραγματικότητα και στα γνωρίσματά της: την παροδικότητα, τη ρευστότητα και τη συντομία της έκφρασης. Επομένως, η χρονική διαδοχή υπηρετεί και μια σχέση αιτίου και αποτελέσματος: η τηλεόραση άνοιξε τον δρόμο, το διαδίκτυο επιτάχυνε την αλλαγή και το αποτέλεσμα είναι η σημερινή νέα χρήση του λόγου και της γλώσσας. Συνολικά, η πρώτη παράγραφος διαπιστώνει την αλλαγή συγκρίνοντας το «πριν» με το «σήμερα», ενώ η δεύτερη εξηγεί πώς προέκυψε και περιγράφει τη νέα κατάσταση. Δεν αναπτύσσεται χρονικό επίπεδο του μέλλοντος στις δύο αυτές παραγράφους.
Να αναδιατυπώσεις τις παρακάτω φράσεις του Κειμένου 1 (με υπογράμμιση στο κείμενο), ώστε το ύφος λόγου να γίνει περισσότερο οικείο, αλλά το νόημα να παραμείνει το ίδιο:
1. Οι παραδοσιακοί και καθιερωμένοι τρόποι παύουν να έχουν τον κυρίαρχο ρόλο.
Με αφορμή το Κείμενο 1 «Ζήτω η εφημερίδα!», να συντάξετε ένα άρθρο 350–400 λέξεων για την ιστοσελίδα του σχολείου σας, με θέμα την αξιόπιστη ενημέρωση στη σύγχρονη εποχή. Στο άρθρο σας να αναπτύξετε τεκμηριωμένα τις προσωπικές σας απόψεις, καλύπτοντας τα ακόλουθα δύο ζητήματα:
1. Ο συγγραφέας παρουσιάζει την εφημερίδα ως υπερασπιστή του ορθού λόγου και πεδίο άσκησης κριτικής. Σε ποιον βαθμό συμφωνείτε με αυτή τη θέση; Να εξηγήσετε με ποιες προϋποθέσεις η εφημερίδα μπορεί να συμβάλλει στην αξιόπιστη ενημέρωση και στην καλλιέργεια της κριτικής σκέψης των πολιτών.
Συμφωνώ με τον συγγραφέα ότι η εφημερίδα μπορεί να αποτελέσει χώρο ορθού λόγου και κριτικής. Η αναλυτική παρουσίαση ενός ζητήματος, η παράθεση επιχειρημάτων και ο έλεγχος της εξουσίας δίνουν στον πολίτη εφόδια για ουσιαστική συμμετοχή στον δημόσιο διάλογο. Όταν, για παράδειγμα, ένα άρθρο παρουσιάζει διαφορετικές πλευρές ενός κοινωνικού προβλήματος, μας καλεί να σκεφτούμε αντί να αποδεχτούμε μια εύκολη βεβαιότητα.
Ωστόσο, δεν θεωρώ ότι η έντυπη μορφή εγγυάται από μόνη της την αξιοπιστία ούτε ότι το διαδίκτυο πρέπει συνολικά να απορρίπτεται. Κάθε μέσο οφείλει να ελέγχει τις πληροφορίες του, να δηλώνει τις πηγές του και να διαχωρίζει την είδηση από το σχόλιο. Εξίσου αναγκαία είναι η ανεξαρτησία από συμφέροντα, ο σεβασμός στην αντίθετη άποψη και η διόρθωση των λαθών. Μόνο έτσι η εφημερίδα δικαιώνει τον ρόλο που της αποδίδει ο συγγραφέας.
Ανάλογη υπευθυνότητα χρειάζεται και από εμάς τους νέους στη διαδικτυακή ενημέρωση. Πριν υιοθετήσουμε ή κοινοποιήσουμε μια πληροφορία, ας εξετάζουμε ποιος την υπογράφει, πότε δημοσιεύτηκε και ποια στοιχεία τη στηρίζουν. Η διασταύρωσή της με άλλες ανεξάρτητες πηγές και η ανάγνωση ολόκληρου του κειμένου, όχι μόνο του τίτλου, πρέπει να γίνουν συνήθεια. Ένας ισχυρισμός χωρίς τεκμήρια δεν γίνεται αληθινός επειδή επαναλαμβάνεται ή προκαλεί έντονα συναισθήματα.
Παράλληλα, ας αναζητούμε διαφορετικές οπτικές, χωρίς να περιοριζόμαστε σε όσες επιβεβαιώνουν τις πεποιθήσεις μας. Μπορούμε να αξιοποιούμε το διαδίκτυο για πρόσβαση σε αναλυτικά άρθρα, πρωτογενείς πηγές και τεκμηριωμένες συζητήσεις. Στη σχολική ιστοσελίδα, για παράδειγμα, θα μπορούσαμε να συγκρίνουμε την κάλυψη του ίδιου θέματος από διαφορετικά μέσα και να αιτιολογούμε ποια παρουσίαση μας πείθει περισσότερο. Έτσι, η κριτική σκέψη θα ασκείται στην πράξη.
Τελικά, το ζητούμενο δεν είναι να επιλέξουμε άκριτα ανάμεσα στο χαρτί και στην οθόνη, αλλά ανάμεσα στην τεκμηρίωση και στον εντυπωσιασμό. Χρειαζόμαστε υπεύθυνη δημοσιογραφία και αναγνώστες που ρωτούν, ελέγχουν και συζητούν. Ας διεκδικήσουμε, λοιπόν, ενημέρωση που καλλιεργεί τον λόγο και δεν υποκαθιστά τη σκέψη μας.
1ο υποερώτημα: Στο Κείμενο 2 κυριαρχεί το α΄ πληθυντικό πρόσωπο, όπως στις φράσεις «Δεν έχουμε», «Μας φαίνεται» και «σαν κατεβούμε ν’ ανασάνουμε». Να εξηγήσετε τη λειτουργία αυτής της επιλογής ως προς τη συλλογικότητα του βιώματος και τον τόνο του ποιήματος, αξιοποιώντας δύο συγκεκριμένα παραδείγματα από το κείμενο.
Συγκεκριμένα, στον στίχο «Δεν έχουμε ποτάμια δεν έχουμε πηγάδια δεν έχουμε πηγές», το «έχουμε» παρουσιάζει την έλλειψη νερού ως κοινή στέρηση ολόκληρης της κοινότητας. Η επανάληψη του «δεν έχουμε» ενισχύει την αίσθηση αδιεξόδου και τον παραπονετικό τόνο. Αντίστοιχα, στη φράση «Μας φαίνεται παράξενο που κάποτε μπορέσαμε να χτίσουμε», η αντωνυμία «μας» και το ρήμα «μπορέσαμε» εκφράζουν τη συλλογική απορία για την παλαιότερη δημιουργική τους δύναμη. Η αντίθεση ανάμεσα στο «κάποτε» και στη σημερινή αποξένωση από τα έργα τους προσδίδει στον τόνο πικρία και μελαγχολία. Με αυτές τις επιλογές, ο ομιλητής μεταφέρει από μέσα τον πόνο της κοινότητας και καλεί τον αναγνώστη να τον συμμεριστεί.
Η μυθολογική αναφορά στις «δυο μαύρες Συμπληγάδες» λειτουργεί ως σύμβολο απειλητικών εμποδίων που αποκλείουν τη διέξοδο. Η διατύπωση «Ο τόπος μας είναι κλειστός. Τον κλείνουν» τονίζει τον εγκλωβισμό, ενώ το επίθετο «μαύρες» προσδίδει στη σκηνή σκοτεινό και δυσοίωνο χαρακτήρα. Παρότι οι άνθρωποι κατεβαίνουν στα λιμάνια «ν’ ανασάνουμε», αντικρίζουν «σπασμένα ξύλα από ταξίδια που δεν τελείωσαν»: η προσδοκία διαφυγής συνδέεται με εικόνες αποτυχίας και συντριβής. Οι Συμπληγάδες αποκτούν, επομένως, σημασία όχι μόνο χωρικού αποκλεισμού, αλλά και φραγμού στις επιθυμίες και στις προοπτικές της κοινότητας. Συνολικά, οι άδειες στέρνες αναδεικνύουν τη στέρηση μέσα στον τόπο, ενώ οι Συμπληγάδες την αδυναμία εξόδου από αυτόν. Τα δύο εκφραστικά μέσα συνθέτουν μια ασφυκτική, μελαγχολική ατμόσφαιρα, όπου η εξωτερική απομόνωση αντανακλά την ψυχική ερημιά.
Πώς επιδρά ο «κλειστός τόπος» στην ψυχοσύνθεση και στη συμπεριφορά των ανθρώπων, σύμφωνα με το Κείμενο 2; Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, η μεγαλύτερη από τις δυσκολίες που παρουσιάζονται στο κείμενο ως συνέπειες της απομόνωσης; Να αναπτύξετε την απάντησή σας σε 100-150 λέξεις.
Κατά τη γνώμη μου, η μεγαλύτερη δυσκολία είναι η απώλεια της ικανότητας να αγαπούν, όπως εκφράζεται στον τελευταίο στίχο: «σώματα που δεν ξέρουν πια πώς ν’ αγαπήσουν». Η απομόνωση δεν περιορίζει μόνο τις μετακινήσεις τους, αλλά διαβρώνει τους δεσμούς και την ουσιαστική επικοινωνία. Θεωρώ αυτή τη συνέπεια βαρύτερη, επειδή στερεί τη συντροφικότητα που θα μπορούσε να τους στηρίξει απέναντι στις υπόλοιπες δυσκολίες. Έτσι, ο εξωτερικός αποκλεισμός μετατρέπεται σε εσωτερική ερημιά.
0 σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου