Χάρης Βλαβιανός «Υποδειγματική παραίτηση»

Mario Sanchez Nevado
 
Χάρης Βλαβιανός «Υποδειγματική παραίτηση»  
Το παρακάτω κείμενο είναι ποίημα του Χάρη Βλαβιανού το οποίο έχει δημοσιευτεί στην ποιητική συλλογή με τίτλο Adieu, Νεφέλη 1996, σελ. 36-37.
 
Τι είναι αυτό το παρελθόν;
Τι είναι αυτή η συγκεκριμένη εικόνα
που επανέρχεται για να επιβεβαιώσει
το σημερινό πρόσωπο
την αλλαγή της έκφρασης
τη μεταστροφή του βλέμματος;
 
Θα ήθελα να σε συγχωρήσω
αλλά μεσολάβησαν τόσες διαψεύσεις
σωρεύτηκε τόση σιωπή ανάμεσά μας
που δεν υπάρχουν τώρα σχήματα
ν’ αρθρώσουν το αίσθημα της οριστικής απώλειας.
Η φύση είναι ελεύθερη να παπαγαλίζει
τα παράφωνα στιχάκια της
ή η γραφομηχανή ν’αφηγείται την εποποιία
άλλης μιας χαμένης ευκαιρίας
ωστόσο εμείς γνωρίζουμε πως το λίγο που μας δόθηκε
σπαταλήθηκε σε χειρονομίες κι επιφωνήματα
πως η έπαρση των δακρύων
δεν αρκεί για να βάλει στα χείλη μας
όσα πικρά για χρόνια δεν ομολογήθηκαν.
 
Δεν θυμάμαι πια πότε άκουσα
για τελευταία φορά τη φωνή σου.
Θα πρέπει να ήταν στις 19 Ιουνίου
όταν ο τηλεφωνητής μου ευχήθηκε εκείνο το γνωστό
 «να ζήσεις, γιέ μου»
που επαναλαμβάνεται απαράλλακτο κάθε χρόνο
 με μια ημέρα καθυστέρηση
-σημάδι κι αυτό μιας μνήμης
που έμαθε ν’ ατενίζει το ερειπωμένο σκηνικό
 με αξιοθαύμαστη αδιαφορία.
 
Θα ζήσω λοιπόν αφού το θέλεις
για να σε δω όμως να πεθαίνεις.
Θα ζήσω για να σε κλάψω όπως δεν θα σε κλάψει κανείς.
Θα ζήσω, γιατί η τελευταία λέξη αυτής της άρνησης
θα είναι η μόνη που δεν θα με προδώσει.
 
1. Να εντοπίσετε δύο (2) εκφραστικά μέσα (π.χ. μεταφορά, προσωποποίηση, επανάληψη) και να εξηγήσετε τη λειτουργία τους στο νόημα του ποιήματος.
 
1. Μεταφορά: Στον στίχο «σωρεύτηκε τόση σιωπή ανάμεσά μας», η σιωπή παρουσιάζεται σαν υλικό που συσσωρεύεται και δημιουργεί ένα εμπόδιο ανάμεσα στο ποιητικό υποκείμενο και στο πρόσωπο στο οποίο απευθύνεται. Η λέξη «σωρεύτηκε» υποδηλώνει ότι η απομάκρυνσή τους δεν προέκυψε ξαφνικά, αλλά διαμορφώθηκε σταδιακά, μέσα από όσα δεν ειπώθηκαν και από τις αλλεπάλληλες διαψεύσεις. Έτσι, η απουσία ουσιαστικής επικοινωνίας αποκτά σχεδόν απτή μορφή και αναδεικνύεται ως βασική αιτία της συναισθηματικής τους αποξένωσης. Η μεταφορά συνδέεται με τους επόμενους στίχους, όπου δηλώνεται η αδυναμία να εκφραστεί «το αίσθημα της οριστικής απώλειας»: η συσσωρευμένη σιωπή έχει καταστήσει εξαιρετικά δύσκολη τόσο την εξωτερίκευση του πόνου όσο και τη συμφιλίωση.

2. Επανάληψη – αναφορά: Στην τελευταία στροφή η φράση «Θα ζήσω» επαναλαμβάνεται στην αρχή διαδοχικών προτάσεων. Η επανάληψη αυτή, ως αναφορά, δημιουργεί έναν επίμονο, κατηγορηματικό ρυθμό και τονίζει την απόφαση του ομιλητή να συνεχίσει να ζει. Δεν εκφράζει όμως απλή αισιοδοξία: συνδέεται με την οργή και την πικρία προς τον γονέα, αλλά και με την πρόθεση να τον πενθήσει «όπως δεν θα σε κλάψει κανείς». Το κλείσιμο επιδέχεται περισσότερες από μία αναγνώσεις. Η «τελευταία λέξη αυτής της άρνησης» μπορεί εύλογα να παραπέμπει στο «κανείς», που ολοκληρώνει την προηγούμενη αρνητική διατύπωση. Τότε το «δεν θα με προδώσει» σημαίνει ότι δεν θα διαψευστεί η πεποίθηση του ομιλητή πως κανείς άλλος δεν θα πενθήσει τον γονέα ή, λόγω του «όπως», πως κανείς δεν θα τον πενθήσει με το ίδιο βάθος. Η πρώτη εκδοχή υποδηλώνει μια αρνητική εικόνα του γονέα μέσα από τη ματιά του παιδιού· η δεύτερη τονίζει τη μοναδικότητα του δεσμού τους. Παράλληλα, η «τελευταία λέξη» μπορεί να σημαίνει τον τελικό λόγο που ο ομιλητής διεκδικεί απέναντι στην απόρριψη. Έτσι, η επανάληψη αναδεικνύει τόσο την αντίσταση όσο και την επώδυνη προσήλωση στο άλλο πρόσωπο.
Συνολικά, η μεταφορά αποτυπώνει το βάρος της σιωπής και τη διάλυση της επικοινωνίας, ενώ η επανάληψη προβάλλει την επίμονη αντίδραση του ποιητικού υποκειμένου σε αυτή την απώλεια. Τα δύο μέσα συμβάλλουν στην ανάδειξη μιας τραυματισμένης σχέσης, στην οποία η αποξένωση δεν καταργεί τη συναισθηματική σύνδεση.
 
2. Ποια στάση υιοθετεί το ποιητικό υποκείμενο απέναντι στο πρόσωπο στο οποίο απευθύνεται; Πώς αυτή εξελίσσεται μέχρι την τελευταία στροφή;
Το ποιητικό υποκείμενο υιοθετεί απέναντι στο πρόσωπο στο οποίο απευθύνεται μια στάση βαθιάς πικρίας, απογοήτευσης και συναισθηματικής αποξένωσης, χωρίς όμως να έχει απαλλαγεί από τον δεσμό μαζί του. Η προσφώνηση «γιέ μου» φανερώνει ότι πρόκειται για σχέση παιδιού και γονέα. Η στάση του ομιλητή δεν παραμένει στατική: εξελίσσεται από την επώδυνη αναμέτρηση με το παρελθόν και την ανεκπλήρωτη επιθυμία συγχώρεσης σε μια οξεία, προκλητική απόφαση να ζήσει, η οποία εξακολουθεί να συνδέεται με το άλλο πρόσωπο.
Στην πρώτη στροφή, τα ερωτήματα «Τι είναι αυτό το παρελθόν;» και «Τι είναι αυτή η συγκεκριμένη εικόνα» εκφράζουν την αδυναμία του ποιητικού υποκειμένου να αποδεσμευτεί από μια επίμονη ανάμνηση. Το παρελθόν επανέρχεται και συνδέεται με τη σημερινή του ταυτότητα, την «αλλαγή της έκφρασης» και τη «μεταστροφή του βλέμματος». Η στάση του είναι αρχικά διερευνητική και εσωστρεφής: προσπαθεί να κατανοήσει πώς η προηγούμενη εμπειρία έχει επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο αισθάνεται και βλέπει τον κόσμο.
Στη δεύτερη στροφή, η διάθεση αυτή γίνεται σαφέστερα εξομολογητική και επικριτική. Ο στίχος «Θα ήθελα να σε συγχωρήσω» δείχνει ότι υπάρχει επιθυμία συμφιλίωσης, την οποία όμως ανακόπτει αμέσως το «αλλά». Οι «τόσες διαψεύσεις» και η σιωπή που «σωρεύτηκε» έχουν δημιουργήσει ένα χάσμα, ώστε η απώλεια να βιώνεται ως οριστική και δύσκολα εκφράσιμη. Ο ομιλητής δεν θεωρεί αρκετά τα δάκρυα ή τις εξωτερικές εκδηλώσεις συγκίνησης, αφού δεν μπορούν να υποκαταστήσουν όσα «για χρόνια δεν ομολογήθηκαν». Η σχέση γονέα-γιου δεν απέκτησε ποτέ τη βαθιά εκείνη αγάπη που «παπαγαλίζει» η φύση, μήτε υπάρχει νόημα στο να αποτελέσει αντικείμενο λογοτεχνικής απόδοσης από το ίδιο το ποιητικό υποκείμενο το πώς κατόρθωσαν να χάσουν μια ακόμη ευκαιρία να συνδεθούν και να αναγνωρίσουν τους παράγοντες που υπονόμευσαν τον γονικό δεσμό. Άλλωστε, η χρήση του «εμείς» και η διατύπωση «το λίγο που μας δόθηκε / σπαταλήθηκε» παρουσιάζουν τη σχέση ως κοινή χαμένη δυνατότητα· δεν περιγράφεται μόνο ο πόνος ενός απομονωμένου προσώπου, αλλά η αποτυχία μιας επικοινωνίας που αφορούσε και τους δύο.

Στην τρίτη στροφή, η πικρία αποκτά συγκεκριμένο περιεχόμενο μέσα από την ανάμνηση μιας τυπικής, καθυστερημένης ευχής. Η φράση «όταν ο τηλεφωνητής μου ευχήθηκε» τονίζει την απουσία άμεσης επαφής: η φωνή του γονέα φτάνει μέσω ενός μηχανήματος και όχι μέσα από ζωντανό διάλογο. Το «να ζήσεις, γιέ μου», που επαναλαμβάνεται «απαράλλακτο κάθε χρόνο / με μια ημέρα καθυστέρηση», παρουσιάζεται ως μηχανική εκδήλωση ενδιαφέροντος, η οποία δεν ανταποκρίνεται στην ανάγκη του παιδιού για ουσιαστική παρουσία. Το ποιητικό υποκείμενο ερμηνεύει αυτή τη στάση ως αδιαφορία απέναντι στην ερειπωμένη σχέση. Η έκφραση «με αξιοθαύμαστη αδιαφορία» έχει ειρωνική χροιά: ο φαινομενικός θαυμασμός λειτουργεί ως αιχμηρή μομφή προς το άλλο πρόσωπο.
Στην τελευταία στροφή, η στάση κορυφώνεται και γίνεται προκλητική, ακόμη και εκδικητική. Η ευχή «να ζήσεις» αντιστρέφεται πικρά: «Θα ζήσω λοιπόν αφού το θέλεις / για να σε δω όμως να πεθαίνεις». Ωστόσο, το «Θα ζήσω για να σε κλάψω όπως δεν θα σε κλάψει κανείς» φανερώνει ότι η οργή δεν καταργεί τον βαθύ δεσμό. Μια εύλογη και πιθανή ερμηνεία συνδέει την «τελευταία λέξη αυτής της άρνησης» με το «κανείς», την τελευταία λέξη της προηγούμενης αρνητικής διατύπωσης. Το «δεν θα με προδώσει» μπορεί τότε να σημαίνει «δεν θα διαψεύσει την πεποίθησή μου»: ο ομιλητής θεωρεί βέβαιο ότι κανείς άλλος δεν θα πενθήσει τον γονέα ή ότι κανείς δεν θα τον πενθήσει όπως ο ίδιος. Η πρώτη εκδοχή διευρύνει τη μομφή προς τον γονέα, υποδηλώνοντας, σύμφωνα με την πληγωμένη ματιά του παιδιού, αδυναμία δημιουργίας ουσιαστικών δεσμών· δεν αποτελεί αντικειμενική κρίση για την προσωπικότητά του. Η δεύτερη, που στηρίζεται στο «όπως», υπογραμμίζει τη μοναδικότητα και την ένταση του πένθους του ομιλητή. Παραμένει επίσης δυνατή η ανάγνωση της «τελευταίας λέξης» ως τελικού λόγου που διεκδικεί ο ίδιος απέναντι στην απόρριψη. Το τέλος επομένως συνδυάζει καταγγελία, αντίσταση και ομολογία ενός δεσμού που δεν έχει σβήσει.
Συμπερασματικά, η στάση εξελίσσεται από την αναμέτρηση με το παρελθόν και την επιθυμία συγχώρεσης στην καταγγελία της αδιαφορίας και στην οργισμένη απόφαση να ζήσει. Η πιθανή αναφορά στο «κανείς» προσθέτει στο τέλος μια πικρή βεβαιότητα για την απουσία ή τη μοναδικότητα του ουσιαστικού πένθους. Δεν προκύπτει ούτε συμφιλίωση ούτε πλήρης αποδέσμευση: η αρνητική εικόνα του γονέα συνυπάρχει με την παραδοχή ότι το παιδί παραμένει βαθιά συνδεδεμένο μαζί του.

3. Θεωρείτε ότι η μνήμη λειτουργεί στο ποίημα ως δύναμη λύτρωσης ή ως πηγή οδύνης; Να απαντήσετε τεκμηριωμένα, αξιοποιώντας στοιχεία του κειμένου και τη δική σας άποψη.
Κατά τη γνώμη μου, η μνήμη λειτουργεί στο ποίημα κυρίως ως πηγή οδύνης και όχι ως δύναμη λύτρωσης. Δεν επαναφέρει ένα παρελθόν που παρηγορεί το ποιητικό υποκείμενο, αλλά αναζωπυρώνει τις διαψεύσεις, τη σιωπή και την αποξένωση από το πρόσωπο στο οποίο απευθύνεται. Παράλληλα, όμως, η αναμέτρηση με τις αναμνήσεις του επιτρέπει να συνειδητοποιήσει το τραύμα της σχέσης και να διατυπώσει μια προσωπική στάση απέναντί του. Έτσι, μπορεί να διακριθεί μια περιορισμένη δυνατότητα αυτογνωσίας και αντίστασης, χωρίς να επιτυγχάνεται ολοκληρωμένη συναισθηματική απελευθέρωση.
Αρχικά, η μνήμη επιβάλλει την παρουσία του παρελθόντος μέσα στο παρόν. Τα ερωτήματα «Τι είναι αυτό το παρελθόν;» και «Τι είναι αυτή η συγκεκριμένη εικόνα / που επανέρχεται» δείχνουν ότι ο ομιλητής δεν έχει απομακρυνθεί από όσα έζησε. Η εικόνα επιστρέφει επίμονα και συνδέεται με «το σημερινό πρόσωπο», την «αλλαγή της έκφρασης» και τη «μεταστροφή του βλέμματος». Επομένως, η ανάμνηση δεν αποτελεί κάτι ξεπερασμένο: εξακολουθεί να επηρεάζει την ταυτότητα και τη συναισθηματική του κατάσταση. Τα διαδοχικά ερωτήματα αποτυπώνουν τον προβληματισμό του για τη δύναμη αυτού του παρελθόντος και όχι μια γαλήνια αποδοχή του.
Στη συνέχεια, η ανάκληση των διαψεύσεων δυσκολεύει τη συγχώρεση. Στους στίχους «Θα ήθελα να σε συγχωρήσω / αλλά μεσολάβησαν τόσες διαψεύσεις / σωρεύτηκε τόση σιωπή ανάμεσά μας», η επιθυμία συμφιλίωσης ανακόπτεται από το βάρος της προηγούμενης εμπειρίας. Η μνήμη διατηρεί ζωντανά όσα πλήγωσαν τον ομιλητή και του υπενθυμίζει όσα δεν ειπώθηκαν. Το «αίσθημα της οριστικής απώλειας» και τα «όσα πικρά για χρόνια δεν ομολογήθηκαν» φανερώνουν ότι ο χρόνος δεν έχει θεραπεύσει τη σχέση. Αντίθετα, οι ανεκπλήρωτες δυνατότητές της εξακολουθούν να προκαλούν πόνο, ενώ ούτε οι χειρονομίες ούτε τα δάκρυα αρκούν για να αποκαταστήσουν την επικοινωνία.
Η ανάμνηση της καθυστερημένης ευχής επιβεβαιώνει την οδύνη της αποξένωσης. Παρότι το ποιητικό υποκείμενο δηλώνει «Δεν θυμάμαι πια πότε άκουσα / για τελευταία φορά τη φωνή σου», στη συνέχεια ανακαλεί την πιθανή ημερομηνία και το περιεχόμενο του μηνύματος: «να ζήσεις, γιέ μου». Η αρχική αβεβαιότητα δεν δηλώνει απαραίτητα ότι το τραύμα έχει ξεπεραστεί· αναδεικνύει και την απόσταση από μια ζωντανή, ουσιαστική επαφή. Η ευχή, που επαναλαμβάνεται «απαράλλακτο κάθε χρόνο / με μια ημέρα καθυστέρηση», δεν προσφέρει στον ομιλητή παρηγοριά, αλλά βιώνεται ως ένδειξη τυπικού ενδιαφέροντος. Εδώ διακρίνονται δύο διαφορετικές στάσεις απέναντι στο παρελθόν: ο ομιλητής θυμάται επώδυνα, ενώ η μνήμη του άλλου προσώπου παρουσιάζεται να ατενίζει «το ερειπωμένο σκηνικό / με αξιοθαύμαστη αδιαφορία». Η ειρωνική αυτή διατύπωση υπογραμμίζει ότι η κοινή σχέση δεν έχει την ίδια συναισθηματική βαρύτητα για τους δύο, γεγονός που εντείνει την πικρία.
Ωστόσο, η μνήμη μπορεί να θεωρηθεί και αφετηρία μιας περιορισμένης εσωτερικής αντίστασης. Η αναμέτρηση με το παρελθόν οδηγεί στην επίμονη δήλωση «Θα ζήσω», η οποία μπορεί να εκφράζει την προσπάθεια του ομιλητή να πάρει θέση απέναντι στην απόρριψη. Ωστόσο, η «τελευταία λέξη αυτής της άρνησης» δεν παραπέμπει αναγκαστικά μόνο στη δική του απόφαση. Μπορεί εύλογα να αναφέρεται στο «κανείς» του προηγούμενου στίχου. Τότε η μόνη βεβαιότητα που δεν θα τον «προδώσει», δηλαδή δεν θα διαψευστεί, είναι ότι κανείς άλλος δεν θα πενθήσει τον γονέα ή ότι κανείς δεν θα τον πενθήσει όπως ο ίδιος. Αν υιοθετήσουμε αυτή την ανάγνωση, το τέλος προσφέρει περισσότερο μια πικρή επιβεβαίωση παρά λύτρωση: είτε ο ομιλητής καταγγέλλει την απουσία ουσιαστικών δεσμών του γονέα, όπως την αντιλαμβάνεται ο ίδιος, είτε αναγνωρίζει το ανεπανάληπτο βάθος της δικής του προσήλωσης. Το «όπως» δεν επιτρέπει να θεωρήσουμε βέβαιη την απόλυτη απουσία άλλων ανθρώπων που θα πενθήσουν. Και στις δύο εκδοχές, πάντως, το μελλοντικό πένθος δείχνει ότι το παρελθόν εξακολουθεί να καθορίζει τη σχέση. Η δυνατότητα αυτογνωσίας παραμένει, αλλά δεν ισοδυναμεί με συναισθηματική απελευθέρωση.
Συμπερασματικά, θεωρώ ότι η μνήμη πληγώνει περισσότερο απ’ όσο λυτρώνει, επειδή διατηρεί ζωντανές τις διαψεύσεις και τον τραυματισμένο δεσμό. Η πιθανή σύνδεση της «τελευταίας λέξης» με το «κανείς» ενισχύει αυτή την ερμηνεία: ο ομιλητής καταλήγει σε μια πικρή βεβαιότητα για τον γονέα ή για τη μοναδικότητα του δικού του πένθους, όχι σε γαλήνια συμφιλίωση. Για μένα, η συνειδητοποίηση του πόνου μπορεί να αποτελέσει βήμα αυτογνωσίας, αλλά στο συγκεκριμένο ποίημα δεν αποδεικνύεται ότι οδηγεί στην υπέρβασή του.
 
4. Να εξηγήσετε με δικά σας λόγια τι σημαίνουν οι στίχοι:
«που δεν υπάρχουν τώρα σχήματα / ν’ αρθρώσουν το αίσθημα της οριστικής απώλειας».
Με τους στίχους αυτούς το ποιητικό υποκείμενο εκφράζει την αίσθηση ότι δεν βρίσκει πια λόγια ή άλλους τρόπους έκφρασης ικανούς να αποδώσουν τον πόνο του για τη σχέση που έχει χαθεί. Η λέξη «σχήματα» μπορεί να νοηθεί ως οι μορφές που παίρνει η έκφραση — λέξεις, διατυπώσεις ή εκφραστικά μέσα — ενώ το «ν’ αρθρώσουν» σημαίνει να δώσουν σαφή μορφή και φωνή σε αυτό που νιώθει. Δεν πρόκειται απλώς για δυσκολία να περιγράψει ένα συναίσθημα, αλλά για την αίσθηση ότι η ένταση και το βάθος του πόνου ξεπερνούν τις δυνατότητες της έκφρασης.
Η «οριστική απώλεια» αφορά κυρίως την απώλεια της συναισθηματικής εγγύτητας, της εμπιστοσύνης και της ουσιαστικής επικοινωνίας με το άλλο πρόσωπο, όχι έναν θάνατο που έχει ήδη συμβεί. Οι προηγούμενοι στίχοι για τις αλλεπάλληλες διαψεύσεις και τη σιωπή που συσσωρεύτηκε δείχνουν ότι ο δεσμός έχει τραυματιστεί τόσο βαθιά, ώστε ο ομιλητής βιώνει τη ρήξη ως μη αναστρέψιμη. Η λέξη «τώρα» τονίζει το σημείο στο οποίο έχει φτάσει η σχέση ύστερα από αυτή τη μακρά απομάκρυνση, ενώ το «οριστικής» αποδίδει τη δική του αίσθηση ότι δεν υπάρχει πλέον δυνατότητα αποκατάστασής της.
Με απλά λόγια, είναι σαν να λέει: «Έχουν μεσολαβήσει τόσες απογοητεύσεις και τόσα ανείπωτα πράγματα ανάμεσά μας, που νιώθω ότι η ουσιαστική σχέση μας έχει χαθεί για πάντα. Ο πόνος γι’ αυτό είναι τόσο βαθύς, ώστε δεν βρίσκω τρόπο να τον εκφράσω όπως πραγματικά τον αισθάνομαι». Έτσι, οι στίχοι συνδέουν την κατάρρευση της επικοινωνίας με την αδυναμία του ομιλητή να δώσει λόγια στην απώλεια που βιώνει.

5. Ποιο είναι, κατά τη γνώμη σας, το κύριο θέμα του ποιήματος; Να τεκμηριώσετε την ερμηνευτική σας πρόταση με στοιχεία του κειμένου. Ποια είναι η δική σας στάση απέναντι στο θέμα αυτό; (150-200 λέξεις)
Κύριο θέμα του ποιήματος είναι η τραυματική αποξένωση γονέα και παιδιού, χωρίς ο συναισθηματικός δεσμός τους να έχει καταργηθεί. Η προσφώνηση «γιέ μου» προσδιορίζει τη σχέση, ενώ η εικόνα «που επανέρχεται» δείχνει την επιμονή του παρελθόντος. Η επιθυμία συγχώρεσης προσκρούει στις «τόσες διαψεύσεις» και στη συσσωρευμένη σιωπή. Η καθυστερημένη ευχή μέσω του τηλεφωνητή και η ειρωνική «αξιοθαύμαστη αδιαφορία» αναδεικνύουν την απουσία ουσιαστικής επικοινωνίας. Στο τέλος, η επανάληψη «Θα ζήσω» εκφράζει οργισμένη αντίσταση. Ωστόσο, η «τελευταία λέξη αυτής της άρνησης» μπορεί εύλογα να παραπέμπει στο «κανείς» του προηγούμενου στίχου. Τότε το «δεν θα με προδώσει» δηλώνει τη βεβαιότητα ότι κανείς άλλος δεν θα πενθήσει τον γονέα ή, σύμφωνα με το «όπως», ότι κανείς δεν θα τον πενθήσει τόσο βαθιά. Η πρώτη εκδοχή υποδηλώνει αρνητική εικόνα του γονέα μέσα από τη ματιά του παιδιού· η δεύτερη τονίζει τη μοναδικότητα του δεσμού. Έτσι, η καταδίκη συνυπάρχει με την προσήλωση, χωρίς οριστική λύτρωση.
Προσωπικά, κατανοώ την πικρία του ομιλητή και θεωρώ απαραίτητη την ειλικρινή επικοινωνία στις οικογενειακές σχέσεις. Η συγγένεια δεν αρκεί για την εγγύτητα, ούτε η συγχώρεση μπορεί να επιβάλλεται ως υποχρέωση.